Stanisław Tym

polski aktor, satyryk, felietonista

Stanisław Aleksy Tym (ur. 17 lipca 1937 w Małkini Górnej) – polski aktor teatralny, telewizyjny i filmowy, satyryk, reżyser, komediopisarz, scenarzysta i felietonista.

Stanisław Tym
Ilustracja
Stanisław Tym (2010)
Imię i nazwisko Stanisław Aleksy Tym
Data i miejsce urodzenia 17 lipca 1937
Małkinia Górna
Zawód aktor, felietonista, reżyser, satyryk, komediopisarz
Lata aktywności od 1958
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”

ŻyciorysEdytuj

W 1953 zdał maturę w CLXV Liceum Ogólnokształcącym w Warszawie[1]. Na przełomie lat 50. i 60. XX wieku studiował w Warszawie, m.in. chemię na Politechnice Warszawskiej, przetwórstwo na SGGW, a także na Wydziale Aktorskim PWST. W czasie studiów pisał teksty i występował w kabaretach studenckich. Od 1956 pracował w klubach studenckim. Był bramkarzem i szatniarzem w klubie „Stodoła”, gdzie następnie występował w kabarecie. W 1964 zdał w Warszawie eksternistyczny egzamin aktorski. W latach 1960–1972 był aktorem, autorem i reżyserem oraz dyrektorem warszawskiego Studenckiego Teatru Satyryków. W latach 1966–1970 był współautorem tekstów i aktorem kabaretów Owca, Dudek, Lopek i Wagabunda.

Autor wielu sztuk teatralnych, skeczy (jednym ze słynniejszych jest Ucz się Jasiu w wykonaniu Jana Kobuszewskiego, Wiesława Gołasa i Wiesława Michnikowskiego, prezentowany w kabarecie „Dudek”) i słuchowisk radiowych, a także scenariuszy do filmów Stanisława Barei, w których również występował i był współreżyserem. Był odtwórcą improwizowanej roli pasażera bez biletu, mylnie uznanego za kaowca, którą współtworzył w filmie Marka Piwowskiego Rejs. Był odtwórcą postaci Ryszarda Ochódzkiego w filmach Miś i Rozmowy kontrolowane. Szeroką popularność przyniosły mu zwłaszcza telewizyjne transmisje występów kabaretowych[2].

W styczniu 1976 roku podpisał list protestacyjny do Komisji Nadzwyczajnej Sejmu PRL przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej[3]. Nazwisko Stanisława Tyma znajdowało się na specjalnej liście, na której umieszczono autorów pod szczególnym nadzorem peerelowskiej cenzury. Tomasz Strzyżewski w swojej książce o cenzurze w PRL publikuje poufną instrukcję cenzorską z 21 listopada 1976 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, na której umieszczono nazwisko satyryka oraz następujące wytyczne: „Wszystkie własne publikacje autorów z poniższej listy zgłaszane przez prasę i wydawnictwa książkowe oraz wszystkie przypadki wymieniania ich nazwisk należy sygnalizować kierownictwu Urzędu, w porozumieniu z którym może jedynie nastąpić zwolnienie tych materiałów. Zapis nie dotyczy radia i TV, których kierownictwo we własnym zakresie zapewnia przestrzeganie tych zasad. Treść niniejszego zapisu przeznaczona jest wyłącznie do wiadomości cenzorów”[4].

W latach 1984–1986 był dyrektorem Teatru Dramatycznego w Elblągu. Od 1987 pracował jako reżyser teatralny. W latach 1987–1994 był związany z Teatrem Rampa, natomiast w latach 1994–2006 z Teatrem Powszechnym[2].

Jest uznawany za mistrza drobnych, zwłaszcza humorystycznych form literackich[1]. W drugiej połowie lat 90. pisał felietony do tygodnika „Wprost”, dziennika „Rzeczpospolita”, obecnie stały felietonista „Polityki”. Prowadzi także autorski kanał w serwisie YouTube[5].

Laureat wielu nagród, m.in. za najlepszy scenariusz do filmu Rozmowy kontrolowane na FPFF w Gdyni w 1992, Nagrody Kisiela dla najlepszego publicysty w 1998, nagrody telewizyjnego Pegaza „za poczucie humoru i przenikliwość umysłu” w 2002.

W 2005 ukazał się zbiór jego tekstów i rysunków pt. Mamuta tu mam (który jest palindromem). Jest członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

W 2010 został laureatem nagrody w programie społecznym Mistrz Mowy Polskiej, mającym na celu popularyzację języka polskiego[6].

Został członkiem komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi 2010[7].

Ma brata, Antoniego, który zagrał epizodyczne role w filmach Miś (1980) i Ryś (2007).

FilmografiaEdytuj

 
Stanisław Tym w trakcie występu podczas trzeciego dnia Festiwalu Kabaretu w Zielonej Górze (2007)
 
Stanisław Tym i Zofia Merle w Loży Ekspertów Festiwalu Kabaretu w Zielonej Górze, w 2007
 
(Od lewej:) Dariusz Kamys, Stanisław Tym, Zofia Merle i Joanna Kołaczkowska na scenie podczas piątego dnia Festiwalu Kabaretu w Zielonej Górze (2007)
 
Stanisław Tym - odcisk dłoni i podpis w Alei Gwiazd w Międzyzdrojach
  Filmy fabularne
Rok Tytuł Reżyser Rola
1959 Cafe pod Minogą Bronisław Brok powstaniec lejący zupę
1960 Nikt nie woła Kazimierz Kutz
1961 Kwiecień Witold Lesiewicz sanitariusz
1962 Jutro premiera Janusz Morgenstern aktor
1964 Pingwin Jerzy Stefan Stawiński Osetnik
1965 Walkower Jerzy Skolimowski pracownik
1966 Bariera kelner
1967 Paryż – Warszawa bez wizy Hieronim Przybył żołnierz
1970 Rejs Marek Piwowski kaowiec
Dziura w ziemi Andrzej Kondratiuk uczestnik narady
1972 Poszukiwany, poszukiwana Stanisław Bareja urzędnik
1974 Nie ma róży bez ognia Zenek
1975 Niespotykanie spokojny człowiek kapitan Tadeusz Zwoźniak
1976 Brunet wieczorową porą lakiernik Lucek (głos)
Smuga cienia Andrzej Wajda kupiec Jacobus
1978 Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz Stanisław Bareja dwie role:
Tadeusz Dudała;
Szymek
1980 Miś dwie role:
Ryszard Ochódzki;
węglarz Stanisław Paluch
1981 Wojna światów – następne stulecie Piotr Szulkin cenzor
1991 Rozmowy kontrolowane Sylwester Chęciński Ryszard Ochódzki
1993 Uprowadzenie Agaty Marek Piwowski bezdomny
1999 Czy można się przysiąść Tomasz Tryzna mecenas
2003 Baśń o ludziach stąd Władysław Sikora prezes
2004 Iniemamocni Waldemar Modestowicz Gilbert Huph (dubbing)
2007 Ryś on sam Ryszard Ochódzki
2012 Renifer Niko ratuje brata Dariusz Błażejewski renifer Tobiasz (dubbing)
2021 Miasto Marcin Sauter Pijak
  Seriale telewizyjne
1970 Przygody psa Cywila Krzysztof Szmagier zbieg (odc.5)
1975 40-latek Jerzy Gruza Stasiek (odc.4-6)
1993 40-latek. 20 lat później ekspert (odc.3-4,6)
1994 Bank nie z tej ziemi Waldemar Dziki mężczyzna
1995 Z pianką czy bez Sylwester Chęciński;
Grzegorz Warchoł
Arden (odc.2-3)
2008-2009 Tylko miłość różni Sztern, ojciec Doroty i Sylwii
2008 Niania Jerzy Bogajewicz Czesław (odc.98, 107, 109)
2010 Spadkobiercy Dariusz Kamys pastor Bishop
2013 Lekarze Marcin Wrona Walery (odc.25)

ReżyseriaEdytuj

ScenarzystaEdytuj

Nagrody i odznaczeniaEdytuj

CiekawostkiEdytuj

  • W filmie Rejs Stanisław Tym grając Kaowca wypowiada w słynnym monologu swoją prawdziwą datę i miejsce urodzenia:
Znamy się mało... więc może ja bym powiedział parę słów o sobie – najpierw. Urodziłem się... urodziłem się w Małkini, w 1937 roku, w lipcu. Znaczy, w połowie lipca... właściwie w drugiej połowie lipca, właściwie... dokładnie 17 lipca. No... to tyle może o sobie – na początek... Czy są jakieś pytania?
Stanisław Tym w Łodzi, podczas odsłonięcia gwiazdy Stanisława Barei w łódzkiej Alei Gwiazd (2011)
  • 17 lipca urodziny obchodzi także Ryszard Filipski, aktor, z którego Bareja i Tym kpili z powodu jego nacjonalistyczno-komunistycznych przekonań i zaangażowania politycznego po stronie PZPR:
    • W filmie Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz Tadeusz Dudała (bohater kreowany przez Tyma) mówi do dyrektora Krzakoskiego (Krzysztof Kowalewski): "Mogę ci tylko zdradzić jego inicjały – R.F." "eref-66" był to jednoosobowy teatr Filipskiego, którego monodram Ja i mój brat wywołał falę krytyki i oskarżeń o antysemityzm. Kpiną z Filipskiego jest także to, że filmowy bohater o inicjałach "R. F." ma być remedium na kłopoty dyrektora Krzakoskiego, a Filipski słynął z wygłaszania szumnych deklaracji bardziej niż z dyskretnych działań.
    • Z filmu Miś cenzura nakazała usunięcie nazwiska tego aktora ze sceny relacjonowania przez Ochódzkiego Oli rozmowy z "reżyserem Polańskim". W oryginale Ochódzki mówił: "Oni wszyscy powariowali. Filipskiego chcą ze mnie zrobić!" co zostało zamienione na znaną dziś wersję: "Fronczewskiego chcą ze mnie zrobić!"
  • W komedii Poszukiwany, poszukiwana to ręce Stanisława Tyma pieczętują obrazy na początku filmu.
  • Ze względu na prywatny spór z Bareją, scenariusz do Bruneta wieczorową porą podpisał jako Andrzej Kill i zrezygnował z głównej roli Michała Romana.
  • Postać zniewieściałego kombinatora Malinowskiego (w tej roli Wiesław Gołas), dokonującego zamiany mieszkań, pojawiającą się w Nie ma róży bez ognia Tym stworzył dla potrzeb kabaretu "Dudek". W skeczu pt. Karolkowa niejaki Witold Kocibrzycki (także Gołas) próbował wymóc na kierowniku referatu w spółdzielni (Wiesław Michnikowski) zamianę mieszkania "w związku z przebudową ulicy Karolkowej". Z "Dudka" do scenariuszy filmowych Tyma przeniknęła także postać majstra-mentora (Jan Kobuszewski) pouczającego młodego pracownika o meandrach zawodu (skecz Ucz się Jasiu i film Brunet wieczorową porą).

PrzypisyEdytuj

  1. a b Stanisław Tym, Wywiadowcy.pl, 29 stycznia 2010 [dostęp 2021-02-21] (pol.).
  2. a b Stanisław Tym | Życie i twórczość | Artysta, Culture.pl [dostęp 2021-02-21] (pol.).
  3. Kultura 1976/03/342 Paryż 1976, s. 30.
  4. Tomasz Strzyżewski 2015 ↓, s. 95.
  5. Stanisław Tym - YouTube, www.youtube.com [dostęp 2021-02-07].
  6. Mistrz Mowy Polskiej 2010, Mistrz Mowy Polskiej [dostęp 2021-04-11] (pol.).
  7. Komitet poparcia Bronisława Komorowskiego, onet.pl, 16 maja 2010 [dostęp 2014-04-26] [zarchiwizowane z adresu 2014-04-20].
  8. Stanisław Tym | Życie i twórczość | Artysta, Culture.pl [dostęp 2021-02-07] (pol.).
  9. MKiDN - Medal Zasłużony Kulturze - Gloria Artis [dostęp 2021-05-04] (pol.).

BibliografiaEdytuj

  • Tomasz Strzyżewski: Wielka księga cenzury PRL w dokumentach. Warszawa: Prohibita, 2015, s. 201. ISBN 978-83-61344-70-4.

Linki zewnętrzneEdytuj