Stary Cmentarz Żydowski we Wrocławiu

zabytkowy kirkut we Wrocławiu

Stary cmentarz żydowski we Wrocławiukirkut znajdujący się przy ulicy Ślężnej we Wrocławiu, stanowi obecnie Muzeum Sztuki Cmentarnej, które jest oddziałem Muzeum Miejskiego Wrocławia. Jego łączna powierzchnia to 4,6 ha, znajduje się na nim około 12 tysięcy nagrobków[a]. Znajdują się tutaj groby Żydów przybyłych z odległych stron, m.in. z Gdańska, Warszawy, Bonn, Hamburga czy Bostonu. Nekropolia jest miejscem szczególnie ważnym dla historyków, jako miejsce pochówku wielu znanych osób nie tylko z Wrocławia, ale i z Europy.

Stary Cmentarz Żydowski we Wrocławiu
Obiekt zabytkowy nr rej. 322/Wm z 24 maja 1975
Ilustracja
Jedna z alei cmentarza
Państwo

 Polska

Województwo

 dolnośląskie

Miejscowość

Wrocław

Adres

ul. Ślężna 37/39

Typ cmentarza

wyznaniowy

Wyznanie

judaizm

Stan cmentarza

nieczynny, udostępniony jako muzeum

Data otwarcia

16 listopada 1856

Data ostatniego pochówku

25 sierpnia 1942

Zarządca

Muzeum Miejskie Wrocławia

Mapa cmentarza
Mapa cmentarza
Położenie na mapie Wrocławia
Mapa konturowa Wrocławia, na dole znajduje się punkt z opisem „Stary Cmentarz Żydowski we Wrocławiu”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Stary Cmentarz Żydowski we Wrocławiu”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa konturowa województwa dolnośląskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Stary Cmentarz Żydowski we Wrocławiu”
Ziemia51°05′12″N 17°01′30″E/51,086667 17,025000
Strona internetowa
Brama cmentarna w 2007

Cmentarz wyraźnie odróżnia się od kirkutów Europy Wschodniej, z różnorodnymi formami sztuki nagrobnej, rozbudowaną symboliką, bogato zdobionymi macewami oraz budowlami. Niektóre z nich wzorowane są na stylu mauretańskim lub egipskim.

Cmentarz można zwiedzać codziennie w godzinach 09:00 - 16:00 w okresie zimowym (XI - III), 09:00 - 18:00 w okresie letnim (IV - X), wstęp bezpłatny w czwartki.

Historia edytuj

 
Oryginalne rzeźby na nagrobkach

Początki historii cmentarza sięgają 1856 roku. Wówczas to w celu stworzenia nowego miejsca pochówku wrocławska gmina żydowska zaczęła nabywać działki we wsi Gabitz (Gajowice) przy Lohestrasse (obecnie ul. Ślężna). Zakupiony teren został otoczony murem, uporządkowany, następnie wyznaczono na nim alejki. Jego powierzchnia wynosiła wtedy około 3 ha. Kilka lat później obszar ten został powiększony. Jego łączna powierzchnia wynosi od tamtej pory 4,6 ha.

W początkowej fazie istnienia cmentarza wzniesiono dom przedpogrzebowy oraz mieszkanie inspektora cmentarza. Budynki te jednak, przede wszystkim ze względu na zły stan oraz możliwość pomieszczenia niewielkiej liczby osób, zostały zastąpione w 1912 roku nowymi. Autorami projektu byli bracia: Paul i Richard Ehrlich. Wzniesiono wówczas dwupiętrowy dom zarządu cmentarza, w którym znajdowały się mieszkania inspektora oraz grabarza, biuro i kwiaciarnia, oraz kaplica i latarnia, które zostały postawione przy bramie wejściowej do nekropolii.

Pierwszy oficjalny pochówek odbył się 17 listopada 1856. Był to pogrzeb kupca – Lobela Sterna. Ziemia cmentarna została wówczas pobłogosławiona przez rabina Abrahama Geigera. Można tu znaleźć jednak nagrobki o wiele starsze, bo pochodzące z cmentarzy żydowskich istniejących w średniowieczu. Nagrobki były odkrywane na przełomie poprzednich stuleci w różnych miejscach miasta i następnie przenoszone do centralnego lapidarium. Najstarszy z nich ma wyrytą datę 4 sierpnia 1203 i wzniesiony został Dawidowi, kantorowi „o głosie miłym”.

Wraz z nadejściem II wojny światowej pogrzeby na cmentarzu zaczęły powoli ustawać, a w 1943 został on całkowicie zamknięty. Na niektórych macewach znajdują się ślady po kulach, jest to związane z faktem, iż cmentarz był terenem działań zbrojnych w czasie walk o miasto w 1945.

Nekropolia 24 maja 1975 została wpisana do rejestru zabytków. Niedługo po tym fakcie zaczęły się prace nad odnową otaczającego ją muru, konserwacją nagrobków i alejek. Od 1988 roku możemy odwiedzać to miejsce jako Muzeum Architektury Cmentarnej. Obecnie stanowi ono Muzeum Sztuki Cmentarnej i jest oddziałem Muzeum Miejskiego Wrocławia[1].

Położenie edytuj

Cmentarz znajduje się w narożniku ulic Ślężnej i Sztabowej[2][3][4], na osiedlu Powstańców Śląskich. Otoczony jest wysokim białym murem. Wejście do cmentarza znajduje się od strony Zaułka Ferdynanda Lassalle.

Dojazd do cmentarza zapewnia linia tramwajowa nr 9, przystanek: „Uniwersytet Ekonomiczny” oraz linie autobusowe 133 i 134 – przystanek „Uniwersytet Ekonomiczny”.

 
Jeden z kwartałów cmentarza; w tle: po lewej wieża ciśnień przy al. Wiśniowej, po prawej kościół św. Augustyna przy ul. Sudeckiej i Sztabowej

Nagrobki sławnych osób i symbolika edytuj

 
Nagrobek Ferdinanda Lassalle – twórcy pierwszej partii robotniczej w Niemczech
 
Nagrobek Ferdinanda Juliusa Cohna – botanika
 
Grobowiec rodziny Kauffmannów, gdzie jest pochowany m.in. Max Kauffmann – przemysłowiec
 
Zdobienia na grobowcu Friedmannów
 
Dwie rodzinne płyty nagrobne

Pochowani edytuj

Cmentarz stanowi miejsce spoczynku dla wielu sławnych ludzi nie tylko z Wrocławia. Do najsłynniejszych pochowanych osób należą m.in.:

ponadto:

  • Sigismund Asch (1825–1901) – lekarz, radny miejski Wrocławia
  • Leopold Auerbach (1828–1897) – lekarz, biolog, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego,
  • Oscar Berger (1844–1885) – lekarz, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego,
  • Marcus Brann (1849–1920) – historyk, wykładowca Żydowskiego Seminarium Teologicznego we Wrocławiu,
  • Eduard Bielschowsky (1830–1906) – wrocławski kupiec, właściciel jednego z największych domów towarowych we Wrocławiu,
  • Julius Bruck (1840–1902) – lekarz stomatolog, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego,
  • Moritz Isaak Caro (1792–1860) – przemysłowiec i filantrop,
  • Robert Caro (1819–1875) – syn Moritza Isaaka, przemysłowiec,
  • Hermann Cohn (1838–1906) – lekarz, ojciec pisarza E. Ludwiga,
  • Moritz Deutsch (1818–1892) – wieloletni kantor wrocławskiej synagogi,
  • Daniel Fränkel (1821–1890) – rabin we Wrocławiu, Rybniku i Frankfurcie nad Odrą, wykładowca Żydowskiego Seminarium Teologicznego we Wrocławiu,
  • Ernst Fränkel (1844–1921) – lekarz ginekolog, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, radny miejski, senior Rady Miejskiej w latach 1903-1919,
  • Siegmund Fränkel (1855–1909) – orientalista, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego,
  • Wilhelm Salomon Freund (1831–1915) – adwokat, poseł do Reichstagu,
  • Isidor Friedenthal (1812–1886) – kupiec, radca komercjalny,
  • Jacob i Georg Gottstein – lekarze, profesorowie Uniwersytetu,
  • Jacob Guttmann – rabin gminy,
  • Siegfried Haber – starszy miasta,
  • Arthur Hainauer – kupiec,
  • Heinrich Heimann – bankier,
  • Felix Hirschberg – radca prawny,
  • Saul Chaim Horowitz – rabin, wykładowca Seminarium,
  • Max, Meyer, Salomon, Julius, Robert Kauffmannowie – przemysłowcy,
  • Friederike Kempner – pisarka,
  • Leser Lazarus – rabin, dyrektor Seminarium,
  • Israel Levy – radca sanitarny, kurator Fundacji Fraenckela,
  • Otto Lewy – przemysłowiec, kupiec,
  • Eugen Marck – bankier,
  • Neustadt – rabin,
  • Pinchas Ollendorff Paula – starsza gminy,
  • Leopold, Felix Priebatschowie – wykładowcy,
  • Fedor Pringsheim – bankier,
  • Joseph Prinz – bankier, kurator Fundacji Fraenckela,
  • Jacob Rosanes – matematyk, profesor Uniwersytetu,
  • Ferdinand Rosenthal – rabin gminy, wykładowca Seminarium,
  • David Rosin – rabin, wykładowca Seminarium,
  • Eduard Sachs – starszy gminy,
  • Erich Salomon, żołnierz zmarły w 1915 na froncie I wojny światowej[5], ojciec Eriki Bruck[6]
  • Salo Schottländer – wydawca,
  • Julius Schottländer – ziemianin,
  • Paul Schottländer – mecenas nauki
  • Benedict Zuckermann – wykładowca Seminarium, bibliotekarz.

Na murze cmentarnym znajduje się tablica, która upamiętnia śmierć 450 Żydów poległych w czasie I wojny światowej. Jest też symboliczna tablica nagrobna Pauli Ollendorff, która zmarła w Jerozolimie[7].

Symbolika edytuj

Macewy na Starym Cmentarzu Żydowskim są bogato ozdobione. Wiele z nich posiada wyrzeźbione symbole, mówiące wiele na temat zmarłego. Najczęściej powtarzające się motywy to:

  • złamane drzewo lub kwiat – nagła i niespodziewana śmierć
  • dłonie kapłana wyrażające gest błogosławieństwa – symbol znajdujący się na grobach osób pełniących posługę w świątyni
  • księga – pochowany był uczonym w piśmie, rabinem


Uwagi edytuj

  1. Burchard podaje, że zachowało się około 6000

Przypisy edytuj

Bibliografia edytuj

Linki zewnętrzne edytuj