Otwórz menu główne

Stefan Zbigniew Różycki

polski geograf i geolog

Stefan Zbigniew Różycki (ur. 8 stycznia 1906 w Konstantynówce koło Doniecka, zm. 16 września 1988 w Warszawie) – polski geolog i geograf, najbardziej znany ze swoich badań z zakresu geologii okresów jury i czwartorzędu.

Stefan Zbigniew Różycki
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 8 stycznia 1906
Konstantynówka
Data i miejsce śmierci 16 września 1988
Warszawa
Miejsce spoczynku Cmentarz Powązkowski w Warszawie
Zawód, zajęcie geolog, geograf
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia PolskiKrzyż Komandorski Orderu Odrodzenia PolskiOrder Sztandaru Pracy II klasyBrązowy Krzyż Zasługi
Stefan Zbigniew Różycki z żoną Wiesławą Różycką, 1969
Stefan Zbigniew Różycki w czasie badań terenowych na Węgrzech, 1966
Z rodzicami, Romanem i Reginą z Rogozińskich, Konstantynówka, 1911

ŻyciorysEdytuj

Okres przedwojennyEdytuj

W dzieciństwie podróżował z rodzicami po Wołyniu, Krymie i Kaukazie. Uczęszczał do szkół średnich w Charkowie, Jekaterynosławiu, Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego w Warszawie i im. Henryka Sienkiewicza w Częstochowie, gdzie uzyskał maturę w 1925. W tym samym roku rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie wybrał geologię i geografię pod kierunkiem profesorów Jana Lewińskiego i Romana Kozłowskiego. Od 1927 asystent w Zakładzie Geologii i Paleontologii UW. W 1931 uzyskał stopień doktora filozofii w zakresie geologii i geografii fizycznej na podstawie pracy „Interglacjał Żoliborski” o pierwszym na Niżu Środkowoeuropejskim rozpoznanym stanowisku osadów interglacjalnych nie przykrytych glinami zwałowymi młodszych zlodowaceń. Już w czasie studiów podjął współpracę z Państwowym Instytutem Geologicznym. Wykonywał tam mapę geologiczną w skali 1: 100 000, arkusz Żarki. Jako asystent prof.J.Lewińskiego uczestniczył w pracach związanych z kanalizacją Warszawy.

Jako piętnastolatek zgosił się do wojska w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Ze względu na młody wiek nie został skierowany na front, pełnił służbę wartowniczą w Centralnym Magazynie Umundurowania Cytadeli Warszawskiej. Obowiązkową służbę wojskową odbył w Szkole Podchorążych Saperów w Modlinie w latach 1932-1933, po czym powrócił do Zakładu Geologii UW. W 1934 r. uczestniczył w polskiej wyprawie polarnej na Spitsbergen. Na pamiątkę jego udziału w ekspedycji jeden ze szpicbergeńskich lodowców nazwany został Lodowcem Różyckiego (współrzędne geograficzne 77°22′N 15°54′E/77,366667 15,900000). Od 1937 zatrudniony w Państwowym Instytucie Geologicznym) jako starszy geolog. Poszukiwał rud żelaza w Radomskiem i badał północne obrzeżenie Gór Świętokrzyskich.

Lata wojenneEdytuj

We lipcu 1939 zmobilizowany do 4 Pułku Saperów do Przemyśla, skąd jeszcze w czasie obrony Warszawy wyruszył okrężną drogą przez Lwów, Łuck, Brześć, do Siedlec i dalej pieszo do stolicy. W czasie jej oblężania na Mokotowie, Górcach i Odolanach wspomagał pracami saperskimi oddziały piechoty. Po kapitlulacji nie poszedł do niewoli, zamieszkał na terenie Państwowego Intytutu Geologicznego. W czasie okupacji zaangażowany w działalność podziemną w AK. Na polecenie władz konspiracyjnych pracował w byłym Państwowym Instytucie Geologicznym w Warszawie, który przemianowano na "Amt für Bodenforschung" (z centralą w Krakowie jako stolicy Generalnego Gubernatorstwa) . Opracowywał mapy do celów wojskowych. Od 1943 kierował komórką przy „Szefostwie Służby Geograficznej” Komendy Głównej AK (kryptonim „Schronisko”) i awansował do stopnia porucznika. Współpracował też konspiracyjnie z grupą architektów i urbanistów i z nimi przygotowywał plany rozwoju i rozbudowy Warszawy. W okresie powstania warszawskiego uczestniczył w skutecznym zabezpieczeniu zbiorów naukowych Państwowego Instytutu Geologicznego. Po powstaniu ucieka z transportu do Pruszkowa i przez Piaseczno wraca do Warszawy.

Okres powojennyEdytuj

Jako jeden z pierwszych przybyłych do stolicy po jej opuszczeniu przez wojska niemieckie przystąpił do zabezpieczenia majątku Państwowego Instytutu Geologicznego na stanowisku jego tymczasowego kierownika. Od 1 lutego 1945 do 1946 był kierownikiem Pracowni Fizjografii Urbanistycznej przy Wydziale Urbanistycznym w Biurze Odbudowy Stolicy. W 1945 otrzymał Brązowy Krzyż Zasługi za udział w szybkim uruchomieniu wodociągów warszawskich.

Habilitował się w 1945 na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego pracą „Baton, kelowej i oksford Jury Krakowsko-Częstochowskiej”, a w 1946 został profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego i objął Katedrę Geografii Fizycznej na UW. W latach 1948-1951 pełnił obowiązki prodziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UW, a w okresie 1949-1950 był zastępcą dziekana tego wydziału.

Od 1951 sprawował funkcję organizatora Ośrodka Szkolenia Geologów, którego prace doprowadziły do utworzenia Wydziału Geologii na UW w 1952. W tym roku objął pierwszą na świecie Katedrę Geologii Czwartorzędu i kierował nią do jej likwidacji w 1962 r. Następnie objął kierownictwo Zakładu Geologii Czwartorzędu na Wydziale Geologii UW. W 1952 otrzymał Nagrodę Państwową II Stopnia za pracę Górny dogger i dolny malm Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Od października 1953 przez dwa lata sprawował funkcję dyrektora Instytutu Geologicznego Centralnego Urzędu Geologii (poprzednio Państwowego Instytutu Geologicznego), nie przerywając pracy na Uniwersytecie Warszawskim. Przeprowadził jego reorganizację i opracował nowy program prac badawczo-poszukiwawczych, zwłaszcza dla Niżu Polskiego.

W 1954 objął kierownictwo stworzonej przez siebie Pracowni Geologii Czwartorzędu w Instytucie Nauk Geologicznych PAN i uzyskał nominację na profesora zwyczajnego. W 1964 został przewodniczącym powołanego z jego inicjatywy Komitetu Badań Czwartorzędu PAN.

Uczestnik licznych wypraw naukowych, m.in. do Chin i Wietnamu (1957, 1965) i Indii (1967). W 1958 brał udział w pierwszej powojennej polskiej wyprawie na Spitsbergen a w latach 1958/1959 stanął na czele polskiej grupy w czasie ekspedycji radzieckiej na Antarktykę odbywająej się na pokoładzie statku "M.S. Michaił Kalinin". Brał udział w przejęciu przez Polskę byłej radzieckiej stacji badawczej „Oazis” w Oazie Bungera i nadaniu jej imienia Antoniego Bolesława Dobrowolskiego. W szczególności przypadł mu w udziale zaszczyt podniesienia polskiej flagi nad stacją. Dla upamiętnienia jego udziału w tej ekspedycji wzniesieniu w Oazie nadano nazwę "Góra Różyckiego" (wys. 70,9 m.n.p.m.) 66°16′40″S 100°46′00″E/-66,277778 100,766667 [1]. W 1970 został zaproszony do francuskiej ekspedycji na Saharę w poszukiwaniu śladów staropaleozoicznego zlodowacenia kontynentalnego.

W okresie 1971-1975 kierował utworzonym przy Wydziale Geologii UW Zespołem Naukowym Centralnej Magistrali Kolejowej (CMK), który przygotował w szczególności dokumentację linii dla odcinka Zawiercie-Grodzisk Mazowiecki oraz nie zrealizowanej części na północ od Warszawy.

Po przejściu na emeryturę w 1977 pracował nad historią geologii w Warszawie oraz nad występowaniem i genezą utworów lessowych na świecie.

Był autorem wielu opracowań popularnonaukowych. W szczególności wydał w 1979 książkę pt. „Geolog detektywem - Na tropie ludzi, kultur i sztuki”, w której przedstawił swoją hipotezę dotyczącą losów Atlantydy. Opierając się na wynikach badań archeologicznych, sugerował istnienie zniszczonego przez trzęsienie Ziemi wielkiego „mocarstwa kamiennego”, rozciągającego się od Wysp Brytyjskich po Maroko i Algierię.

Był promotorem blisko 200 prac magisterskich oraz 26 rozpraw doktorskich oraz redaktorem naczelnym czasopism „Quaternary Studies in Poland” i „Studia Geologica Polonica”.

Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 15, rząd 2 k. Bramy św. Honoraty).

Członkostwo w organizacjach naukowych i wyróżnieniaEdytuj

Od 1952 członek korespondent Polskiej Akademii Nauk, po wchłonięciu przez nią Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, którego był wieloletnim członkiem. Od 1965 r. członek rzeczywisty PAN. W latach 1954-1957 był członkiem ówczesnej Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej do spraw rozwoju kadr naukowych.

Aktywnie działał w wielu organizacjach naukowych, w szczególności INQUA (International Association on Quaternary Research) w kongresach której w Madrycie (1957), Warszawie (1961), Denver (1965) i Paryżu (1969) odgrywał ważną rolą organizacyjną i naukową. Działał także w TUP (Towarzystwie Urbanistów Polskich) i PTG (Polskim Towarzystwie Geologicznym). W latach 1961-1964 był prezesem Polskiego Stowarzyszenia Filmu Naukowego.

Wyróżniony wieloma odznaczeniami krajowymi i zagranicznymi w tym Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (za zasługi dla rozwoju nauki w 1988), Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (za organizację wypraw naukowych Międzynarodowego Roku Geofizycznego w 1962), Orderem Sztandaru Pracy II klasy, brązowym Krzyżem Zasługi (1945), Wietnamskim Orderem Pracy I klasy oraz Medalem Mikołaja Kopernika Polskiej Akademii Nauk. Laureat Nagrody Państwowej I i II stopnia oraz nagrody Fundacji Alfreda Jurzykowskiego. Za prace w zespole naukowym CMK wyróżniony Medalem Budowniczego Centralnej Magistrali Kolejowej.

Życie prywatneEdytuj

Syn Romana i Reginy z domu Rogozińskiej, ciotecznej siostry podróżnika Stefana Szolc-Rogozińskiego. Żona Wiesława Różycka, córka Barbara Różycka-Zarycka.

PublikacjeEdytuj

  • (1929) Dwa profile geologiczne przez Warszawę. (Sprawozdania Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 22) [wraz z J.Lewińskim]
  • (1935–1938) Arktyka (Wielka Encyklopedia Powszechna, z.56, 78, 101, 102, Trzaska, Ewert i Michalski, Warszawa)
  • (1937) Geologia Warszawy Mapy geologiczne: A-na powierzchni; B- na głębokości 5 m; C- na głębokości 10 m; mapa górnej powierzchni iłów poznańskich; dawne glinianki i stawy Warszawy, 4 profile geologiczne przez Warszawę [wraz z Z.Sujkowskim]. (Zarząd Miasta Stołecznego Warszawy)
  • (1953) Górny dogger i dolny malm Jury Krakowsko-Częstochowskiej (Prace Instytutu Geologicznego, 17)
  • (1959) Wśród lodów i skał. Ze wspomnień uczestnika polskiej wyprawy polarnej na Ziemię Torella (Spitsbergen 1934 r.) (Sport i Turystyka, Warszawa).
  • (1959) Geology of the north− western part of Torell Land, Vestspitsbergen, Studia Geologica Polonica, vol.2, p. 1-98.
  • (1967, wyd. II 1972) Plejstocen Polski środkowej na tle przeszłości w górnym trzeciorzędzie (PWN, Warszawa)
  • (1978) Od „Mocht” do syntezy stratygrafii pleistocenu Polski, Roczniki Polskiego Towarzystwa Geologicznego, tom. 48 (3-4), s.445-478.
  • (1979) Geolog detektywem. Na tropach ludzi, kultur i sztuki. (Wiedza Powszechna, Warszawa)
  • (1985) Jak powstawał mój warsztat naukowy?, Życie Szkoły Wyższej, 57-71, Warszawa.
  • (1986) Structures pseudopériglaciaires au Sahara Central, Biuletyn peryglacjalny (Biul. peryglac.), no.30, pp. 125–126. (razem z Anna Dylikową).
  • (1988) Pyłowe utwory typu lessowego na świecie – ich występowanie i geneza (Studia Geol.Polon, 85, Warszawa)
  • (1991) Less and less-like deposits. Evolution of views on the genesis of loess. Classical loess provinces. Loess of the warm zone (Ossolineum, Wrocław)
  • (2002) 200 lat dziejów nauk geologicznych w Warszawie (Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki, nr 1-2/2002)
  • (2006) Dzieje Warszawy widziane okiem geologa (Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego, nr 419)

BibliografiaEdytuj

  • Maria Danuta Baraniecka, Andrzej Marcinkiewicz i Zofia Michalska, 1976, Stefan Zbigniew Różycki, Nauka Polska, vol.XXIV, nr. 3 (129), s.23-32
  • Maria Danuta Baraniecka, Andrzej Marcinkiewicz i Zofia Michalska, 1977, Stefan Zbigniew Różycki, Studia Geologica Polonica, vol.52, s. 5-35. (praca zawiera wykaz publikacji SZR do 1977 r.).
  • Leszek Lindner, 1989, Stefan Zbigniew Różycki 1906-1988. Twórca polskiej szkoły geologii czwartorzędu, Przegląd Geologiczny, rok 37, nr 1, s. 55-57, Warszawa
  • Leszek Lindner, 1989, Stefan Zbigniew Różycki (1906-1988), Annales Societatis Geologorum Poloniae, vol. 59, s. 353-543. (praca zawiera wykaz publikacji SZR po 1977 r.)
  • Krzysztof Birkenmajer, Leszek Lindner, 1989, In memoriam - Stefan Zbigniew Różycki (1906-1988), an eminent Polish polar geologist, Polish Polar Reserach, vol. 10 (1), s.105-110, Warszawa. (praca zawiera wykaz publikacji polarnych SZR).
  • Maria Danuta Baraniecka, 1989, Paleografia i kartografia geologiczna czwartorzędu w działalności profesora S.Z. Różyckiego, Sprawozdania z Badań Naukowych Nr VIII, Komitet Badań Czwartorzędu PAN, Warszawa, s. 112-122.
  • Tadeusz Wysoczański-Minkowicz, 1989, Profesor S.Z.Różycki jako twórca klimatostratygrafii czwartorzędu,Sprawozdania z Badań Naukowych Nr VIII, Komitet Badań Czwartorzędu PAN, Warszawa, s. 123-130.
  • Teresa Madeyska, 1989, Profesor S.Z.Różycki - Założyciel i pierwszy przewodniczący Komitetu Badań Czwartorzędu PAN, 131-136.
  • Jerzy Znosko, 1989, Moje pierwsze spotkanie z profesorem S.Z.Różyckim, Sprawozdania z Badań Naukowych Nr VIII, Komitet Badań Czwartorzędu PAN, Warszawa, s. 137-143.
  • Stanisław Tyski, 1989, Działalność wojskowa profesora S.Z.Różyckiego i jego praca w Instytucie Geologicznym,Sprawozdania z Badań Naukowych Nr VIII, Komitet Badań Czwartorzędu PAN, Warszawa. s. 144-149.
  • Leszek Marks, 2006, Stefan Zbigniew Różycki (1906-1988), Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego, nr. 419, s.7-18, Warszawa.
  • Ewa Smolska, 2008, Stefan Zbigniew Różycki 1906-1988, Prace i Studia Geograficzne. t. 40, s.175-194.
  • Leszek Lindner, 2016, Stefan Zbigniew Różycki 1906-1988, Portrety uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945, L-R (Monumenta Univeristatis Varsoviensis 1816-2016, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa s. 572-587.

PrzypisyEdytuj

  1. "List of place-names in Antarctica introduced by Poland in 1978-1990", Polish Polar Research, vol. 13, issue 3-5, 1992, p. 293 ([1])