Stelmachowo (województwo podlaskie)

wieś w województwie podlaskim

Stelmachowowieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie białostockim, w gminie Tykocin[4][5].

Artykuł 53°9′41″N 22°44′37″E
- błąd 38 m
WD 53°9'33"N, 22°44'38"E
- błąd 2052 m
Odległość 2 m
Stelmachowo
wieś
Ilustracja
Pozostałości dworu Rostworowskich w Stelmachowie
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat białostocki
Gmina Tykocin
Liczba ludności (2011) 240[1][2]
Strefa numeracyjna 85
Kod pocztowy 16-080[3]
Tablice rejestracyjne BIA
SIMC 0043423[4]
Położenie na mapie gminy Tykocin
Mapa konturowa gminy Tykocin, na dole znajduje się punkt z opisem „Stelmachowo”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Stelmachowo”
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa konturowa województwa podlaskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Stelmachowo”
Położenie na mapie powiatu białostockiego
Mapa konturowa powiatu białostockiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Stelmachowo”
Ziemia53°09′41″N 22°44′37″E/53,161389 22,743611

Do 1950 roku miejscowość istniała gmina Stelmachowo. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie białostockim.

HistoriaEdytuj

W 1559 r. podczas przeprowadzania pomiary włócznej na miejscu wsi założono jeden z trzech folwarków starostwa tykocińskiego. W folwarku zbudowano kompleks zabudowań magazynowych i hodowlanych oraz wykopano stawy na Stelmachówce[6]. Założono także ogród użytkowy, który w 1576 roku zajmował ponad 3 hektary. Przy drodze z Łopuchowa wzniesiony został dwór zarządców folwarku, a na południe od dworu zlokalizowano kwatery ogrodowe, a po przeciwnej stronie dworu rozciągał się do stawów dziedziniec gospodarczy otoczony licznymi budynkami[6]. Po zniszczeniach spowodowanych Potopem szwedzkim porzucono stary folwark i w II połowie XVII w. założono nowe siedlisko, po przeciwnej stronie stawów i Stelmachówki. W 1661 r. starostwo tykocińskie zostało nadane Stefanowi Czarnieckiemu i przez jego córkę trafiło w ręce Branickich. W 1763 r. przy drodze ze starego folwarku do Kożuchowa zbudowano kamienną owczarnię, a w roku następnym kamienny spichlerz. Zapewne w tym czasie zbudowano też nowy dwór w starym dworzysku[6].

DwórEdytuj

Znajdują się tutaj pozostałości oficyny dawnego pałacu (zniszczonego w 1915 roku w czasie I wojny światowej), która w okresie międzywojennym pełniła funkcję dworu - rezydencji właścicieli[7]. Do oficyny dobudowano od frontu klasycystyczną kolumnadę z gankiem[6]. Przed II wojną światową właścicielem majątku był Aleksander Kalikst Adam Rostworowski, który odziedziczył go po swojej matce, Leonii z hr. Potockich. W 1920 roku wydzierżawił on te dobra Szczęsnemu Władysławowi Stępczyńskiemu. Po wojnie majątek przejął PGR, który miał we dworze swoją siedzibę. W latach 80. XX wieku podczas remontu dwór został rozebrany z powodu złego stanu technicznego, a na odbudowę zabrakło funduszy. Obecnie budynki popegeerowskie przejął prywatny właściciel.

Z dawnego majątku pozostało kilka okazałych nieużytkowanych zabudowań, oraz gruzowisko z rozebranego dworu ze stojącym wśród nich portalem wejściowym i betonowym obrysem fundamentów[8].

ZabytkiEdytuj

  • park dworski, XVIII, nr rej.:575 z 10.02.1984 [9].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Wieś Stelmachowo w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2020-10-28] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r..
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1207 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. a b GUS. Wyszukiwarka TERYT
  5. Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. a b c d Stelmachowo - park pałacowy, www.ogrodowy.minigo.pl [dostęp 2019-07-19].
  7. Stelmachowo - park pałacowy, www.testowy.minigo.pl [dostęp 2017-11-26].
  8. Tadeusz Chitruszko, Tadeuszowy: Stelmachowo, Tadeuszowy [dostęp 2016-04-26].
  9. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2020-09-30.

BibliografiaEdytuj

  • Bończak-Kucharczyk Ewa, Dokumentacja ewidencyjna założenia dworsko-ogrodowego w Stelmachowie, Białystok 1978, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku
  • Bończak-Kucharczyk Ewa, Maroszek Józef, Kucharczyk Krzysztof, Katalog parków i ogrodów zabytkowych województwa białostockiego, katalog szczegółowy hasło nr 136, Białystok 1988, maszynopis w posiadaniu Oddziału Wojewódzkiego Państwowej Służby Ochrony Zabytków w Białymstoku

Linki zewnętrzneEdytuj