Otwórz menu główne

Stopnie harcerskie – stopnie zdobywane w harcerstwie poprzez wykazanie się określonym zasobem wiedzy i umiejętności.

Stopnie są elementem metody harcerskiej, dzięki której harcerze zostają zmotywowani do samorozwoju.

W poszczególnych organizacjach harcerskich są różne systemy stopni, choć różnice między nimi są stosunkowo nieznaczne (zwiększyły się nieco po 2003) – dotyczą części oznaczeń i niektórych nazw.

Spis treści

Stopnie harcerskie obecnieEdytuj

Stopnie harcerskie w ZHPEdytuj

W Związku Harcerstwa Polskiego od 2003 funkcjonuje 6 stopni harcerskich (wcześniej 5 stopni). Wprowadzono je Uchwałą nr 40/XXXII Rady Naczelnej ZHP z dnia 15 czerwca 2003[1]:

Oznaczenia na
naramiennikach:
           
Oznaczenia na
patkach
w drużynach
wodnych:
           
Oznaczenia na
krzyżu:
           
Nazwa stopnia
- chłopcy:
młodzik
(mł.)
wywiadowca
(wyw.)
odkrywca
(odkr.)
ćwik
(ćw.)
harcerz orli
(HO)
harcerz
Rzeczypospolitej

(HR)
Nazwa stopnia
- dziewczęta:
ochotniczka
(och.)
tropicielka
(trop.)
pionierka
(pion.)
samarytanka
(sam.)
harcerka orla
(HO)
harcerka
Rzeczypospolitej

(HR)
Grupa metodyczna: harcerze harcerze starsi wędrownicy
Wiek: 10-13 lat 13-16 lat 16-21 lat (przed 1 września 2015 do 25 lat)[2]

Oprócz stopni istnieją jeszcze także: próba harcerza i próba wędrownicza. Próbę harcerza należy przejść przed rozpoczęciem zdobywania (swojego) pierwszego stopnia, kończy się ona złożeniem przyrzeczenia harcerskiego i wręczeniem krzyża. Próbę wędrowniczą należy odbyć przed zdobyciem stopnia harcerza orlego, po niej otrzymuje się naramiennik wędrowniczy. Po przyjęciu do ZHP harcerz nie posiada żadnego stopnia i odbywa próbę harcerza, która jeśli jest w odpowiednim wieku jest łączona z próbą wędrowniczą. Po złożeniu przyrzeczenia zaczyna zdobywać stopień odpowiedni do swojego wieku (poziomu rozwoju). Harcerz bez stopnia w wielu środowiskach jest nazywany tradycyjnie biszkoptem, co nie jest jednak nazwą oficjalną.

Oznaki stopnia harcerskiego znajdują się na patkach[3] w barwach jednostki, nasuniętych na naramienniki. Członkowie jednostek o specjalności wodnej lub żeglarskiej, z racji noszenia specyficznych, granatowych mundurów bez naramienników, noszą dystynkcje na specjalnych, czarnych patkach umieszczonych z przodu koszuli. Harcerz bez stopnia nosi patki bez oznaczeń. Dodatkowo, stopnie od odkrywcy i pionierki wzwyż można oznaczać nabiciami na krzyżu harcerskim.

Stopnie harcerskie w ZHREdytuj

W Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej funkcjonuje 5 stopni harcerskich[4].

System 5 stopni harcerskich używany jest też przez: HROŚ, NDH „Bądź Gotów”, NKIH „Leśna Szkółka” , Szczep „Czerwone Maki” oraz Choragiew Harcerzy w Kanadzie.

Oznaczenia na
krzyżu:
         
  Srebrna lilijka Złota lilijka Złota lilijka Złota lilijka
  Złoty okrąg Złoty okrąg
  Złoty wieniec
Nazwa stopnia
- chłopcy:
młodzik
(mł.)
wywiadowca
(wyw.)
ćwik
(ćw.)
harcerz orli
(HO)
Harcerz Rzeczypospolitej
(HR)
Nazwa stopnia
- dziewczęta:
ochotniczka
(och.)
tropicielka
(trop.)
samarytanka
(sam.)
wędrowniczka
(wędr.)
Harcerka Rzeczypospolitej
(HR)

Stopnie w Stowarzyszeniu HarcerskimEdytuj

W Stowarzyszeniu Harcerskim stosuje się również system 5 stopni. Wymagania stopni pochodzą z regulaminu stopni KIHAM[5][6], i podobnie jak w tym systemie stopni stosowana jest nazwa pionierka na oznaczenie 3. stopnia żeńskiego (w ZHR samarytanka). Stopnie oznacza się tradycyjnie elementami nabijanymi na krzyżu harcerskim, a dodatkowo można stosować naramienniki[7].

Oznaczenia na
krzyżu:
         
  Srebrna lilijka Złota lilijka Złota lilijka Złota lilijka
  Złoty okrąg Złoty okrąg
  Złoty wieniec
Opcjonalne oznaczenia na
naramiennikach:
         
Nazwa stopnia
- chłopcy:
młodzik
(mł.)
wywiadowca
(wyw.)
ćwik
(ćw.)
harcerz orli
(HO)
Harcerz Rzeczypospolitej
(HR)
Nazwa stopnia
- dziewczęta:
ochotniczka
(och.)
tropicielka
(trop.)
pionierka
(pion.)
wędrowniczka
(wędr.)
Harcerka Rzeczypospolitej
(HR)

Stopnie w SHK Zawisza - FSEEdytuj

Stowarzyszenie Harcerstwa Katolickiego Zawisza - FSE używa jeszcze innego systemu stopni:

Stopnie w Organizacji Harcerskiej „Rodło”Edytuj

Zobacz więcej w artykule Organizacja Harcerska „Rodło”, w sekcji Stopnie harcerskie.

Stopnie harcerskie w przeszłości, nazwy i oznaczeniaEdytuj

Większość obecnych nazw stopni harcerskich stosowanych jest niemal od początków harcerstwa[8]. Nazwy młodzik użył jako jednej z propozycji na nazwę pierwszego stopnia Andrzej Małkowski[9]. Określeń pierwszych 3 stopni: młodzik, wywiadowca, ćwik użyli już w 1912 w swoim podręczniku skautowym Harce młodzieży polskiej Mieczysław Schreiber i Eugeniusz Piasecki[10]:

Frycem zwano w Polsce niedoświadczonego młodzika, ćwikiem zaś człowieka wypróbowanego.

— Mieczysław Schreiber, Eugeniusz Piasecki, Harce młodzieży polskiej
Poziom Małkowski (Scouting... 1911)[9] Piasecki, Schreiber (Harce... 1912)[10]
przyjęcie do patrolu ochotnik fryc, młodzik, ochotnik
skaut II klasy zwiadowca, wywiadowca harcerz, wywiadowca
skaut I klasy harcerz ćwik, harcerz(sic!)

Naczelnictwo Skautowe we Lwowie w październiku 1912 wprowadziło następujące stopnie:

  1. młodzik
  2. wywiadowca
  3. ćwik
  4. harcerz

i ogłosiło w 1912–1913 w czasopiśmie „Skaut” wymagania stawiane na „egzaminach” na poszczególne stopnie. Rozkazem Naczelnictwa z 15 października 1913 wprowadzono oficjalne oznaki pierwszych dwóch stopni, a rozkazem z 15 kwietnia 1914 – stopnia ćwika[11].

W dniach 3–5 stycznia 1920 na czwartym zjeździe Naczelnej Rady Harcerskiej w Warszawie uchwalono projekt statutu ZHP, zatwierdzony przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych 2 sierpnia 1920. Statut zawierał system wymagań na stopnie harcerskie (nazwane „próbami młodzieży”)[11] wraz z oznaczeniami stopni, które w części organizacji harcerskich stosuje się do dziś:

Stopień Nazwa stopnia Oznaczenie Zadania prób dostosowane do wieku
próba III stopnia młodzik krzyż harcerski, oksydowany noszony na lewej piersi dwa centymetry nad kieszenią lub (zastępczo z powodu braku metalu na krzyże) lilja z białej blachy, wysokości 25 mm, na lewej piersi na podkładce barwy chorągwi do 12 lat włącznie
próba II stopnia wywiadowca krzyż ze srebrną lilją do 14 lat
próba I stopnia ćwik krzyż ze złotą lilją do 16 lat
Harcerz Rzeczypospolitej krzyż ze złoconym wiankiem do 18 lat

Nieco później pojawiło się określenie skaut Orła Białego[12] (dzisiejszy harcerz orli). Wyższe stopnie (po skaucie I klasy) polegały głównie na zdobyciu odpowiedniej ilości sprawności.

W 1925 (rozkaz Naczelnictwa z 30 listopada) uzupełniono programy prób dla starszych harcerzy (tzw. włóczęgów) o stopień starszego ochotnika dla kandydatów nowo wstępujących do drużyn starszych harcerzy bez wcześniejszego doświadczenia harcerskiego i próbę włóczęgi[11].

W harcerstwie żeńskim w 1925 (rozkaz Głównej Kwatery Żeńskiej L.2 z 2 czerwca 1925) ustalono pięciostopniowy system prób na stopnie:

  1. ochotniczka
  2. pionierka
  3. samarytanka
  4. przewodniczka
  5. harcerka Rzeczypospolitej.

Ewa Grodecka opisuje je w 1937 w nieco innym podziale[13]:

  1. ochotniczka
  2. pionierka
  3. samarytanka
  4. wędrowniczka
  5. przewodniczka.

Pierwsze trzy stopnie były realizowane przez dziewczęta młodsze (wg Ewy Grodeckiej w wieku 11–16 lat (ochotniczka 12–14 lat)[13]), natomiast kolejne adresowano do dziewcząt starszych[11], przy czym Ewa Grodecka nie rozgraniczała ich sztywno: Okres samarytanki stoi na granicy dwóch etapów wychowania harcerskiego. W pewnych wypadkach zamyka on etap młodszych dziewcząt, w innych wchodzi już w okres dziewcząt starszych. Zależy to przede wszystkim od czynników psychologicznych: kierować się tu będziemy znajomością naszych dziewcząt, ich rozwoju, potrzeb indywidualnych i warunków zewnętrznych. Według nich będziemy postępować, im podporządkujemy wytyczne organizacyjne. Zwróćmy uwagę: żaden program próby nie określa sztywno wieku, w jakim określony stopień powinien być przez dziewczęta zdobyty. Programy są dla dziewcząt, nie dziewczęta dla programów.

Starszymi dziewczętami Ewa Grodecka nazywała zarówno ochotniczki, pionierki, a nawet samarytanki, które przekroczyły 16–17 lat, znane nam już z drużyn młodszych dziewcząt, jak i dziewczęta powyżej 14 lat, które dotychczas nie były harcerkami. Dziewczęta, które wstąpiły do harcerstwa w wieku powyżej 16 lat, po przejściu okresu próbnego miały zdobywać stopień starszej ochotniczki, odpowiadającą starszemu ochotnikowi w harcerstwie męskim. Następnie, zależnie od wieku i wyrobienia harcerskiego, dziewczęta mogły zdobywać stopień samarytanki lub wędrowniczki. Stopień wędrowniczki można było zatem zdobyć po stopniu samarytanki lub będąc bardziej wyrobioną starszą ochotniczką[13].

System 5 stopni i oznaczenia na krzyżu harcerskimEdytuj

 
Krzyż harcerski z nabitymi złotymi elementami - tradycyjne oznaczenie stopnia harcerza Rzeczypospolitej

W okresie międzywojennym używano systemu 5 stopni:

  1. młodzik
  2. wywiadowca
  3. ćwik
  4. harcerz orli i
  5. harcerz Rzeczypospolitej

– podobnie jak nadal w ZHR, Stowarzyszeniu Harcerskim i kilku innych mniejszych organizacjach.

Harcerki zdobywały stopnie:

  1. ochotniczki (przed I wojną światową nazywanej też młódką[14])
  2. pionierki
  3. samarytanki
  4. przewodniczki (od 1936 – wędrowniczki) i
  5. harcerki Rzeczypospolitej.

W 1946 po ochotniczce dodano tropicielkę[11], a zrezygnowano z harcerki Rzeczypospolitej.

Z systemem tym jest związany tradycyjny sposób oznaczania stopni na krzyżu harcerskim – zdobycie pierwszego stopnia potwierdzane jest dopuszczeniem do złożenia przyrzeczenia harcerskiego i wręczeniem krzyża. Kolejne stopnie oznacza się przez nabijanie na krzyżu srebrnych i złotych elementów: lilijki, kręgu i wieńca. O oznaczaniu stopni na krzyżu pisał już Kazimierz Lutosławski w projektach polskiej odznaki skautowej: Pole, prążkowane tylko w środku, oznaczać by mogło ochotnika, gwiazdka srebrna – skauta II klasy, złota by ją zastąpić mogła po zdaniu egzaminu na skauta I klasy.

System ten stosowany był także w Szarych Szeregach (stopień harcerza orlego zastąpił wówczas bojowiec (dla harcerzy Bojowych Szkół)[11][15], a po II wojnie światowej do 1949 oraz w krótkim okresie po reaktywowaniu ZHP 1957–1962[11][16] (w niektórych środowiskach nieformalnie – dużo dłużej). Używano go też w latach 80. w drużynach i szczepach skupionych w KIHAM[6]. System 5 stopni obowiązywał ponownie w całym ZHP w latach 1993–2003.

Dla starszych harcerzy nowo wstępujących do drużyny wprowadzano okresowo stopnie wyrównawcze: starszego ochotnika i włóczęgi, dla starszych harcerek – starszej ochotniczki. Stopnie wyrównawcze stosowane były w ZHP w okresie międzywojennym, w Szarych Szeregach i w ZHR w latach 90.

System 6 stopni i oznaczenia na naramiennikachEdytuj

W 1949 w ZHP ujednolicono męskie i żeńskie nazwy stopni: ochotnikochotniczka, pionierpionierka, przodownikprzodowniczka, organizatororganizatorka. Do pomysłu tego powrócono także w 1962[17] – dodano wtedy do wymienionych stopnie tropiciel - tropicielka, odkrywca, wędrownikwędrowniczka i (od 1968) sprawny (później, od 1978organizator). Od tego czasu, tj. w okresie 19621993 w ZHP obowiązywał system 6 stopni[18] (okresowo 7 stopni):

  1. ochotnikochotniczka
  2. tropicieltropicielka
  3. odkrywca
  4. wędrownikwędrowniczka
  5. harcerz orliharcerka orla
  6. harcerz Rzeczypospolitejharcerka Rzeczypospolitej

Oprócz nazw ujednoliconych (podobnie brzmiących męskich i żeńskich), ale odbiegających od tradycyjnych z początków harcerstwa (młodzik, wywiadowca, ćwik), charakterystyczne dla tego systemu są oznaczenia na naramiennikach (stosowane zamiast oznaczeń na krzyżu lub równocześnie z nimi) oraz powiązanie stopni z grupami wiekowymi.

Od 1957 do 1993 dzielono stopnie na harcerskie (pierwsze trzy lub cztery) i starszoharcerskie (pozostałe – zdobywane w drużynach starszoharcerskich-specjalnościowych). W 2003 zrezygnowano w ZHP z tradycyjnego systemu 5 stopni, wprowadzając system 6 stopni, z obowiązkowymi oznaczeniami na naramiennikach oraz ścisłym powiązaniem stopni z grupami wiekowymi (harcerzy, harcerzy starszych i wędrowników). Zachowano przy tym tradycyjne nazwy stopni.

CiekawostkiEdytuj

  • Andrzej Małkowski wśród propozycji nazwy pierwszego stopnia harcerskiego przedstawiał dosłowne tłumaczenie z angielskiego tenderfootdelikatna nóżka, a także żółtodziób, fryc i ostatecznie przyjęte młodzik[19].
  • Harcerza bez stopnia Małkowski nazywał ciurą[19][12], a w drużynach związanych z KIHAMbiszkoptem (nazwę tę stosują nadal niektóre drużyny).

PrzypisyEdytuj

  1. Załącznik nr 1 do uchwały nr 40/XXXII Rady Naczelnej ZHP z dnia 15 czerwca 2003 r.. [dostęp 2010-12-04].
  2. http://www.wedrownicy.zhp.pl/aktualnosci---wiecej/items/zmiana-wieku-wedrowniczego-od-1-wrzesnia-2015r.html
  3. Regulamin Mundurowy ZHP, V.1.1.
  4. Regulamin gwiazdek zuchowych i stopni harcerskich (zatwierdzony Uchwałą Naczelnictwa ZHR nr 265/4 z dn. 23 lutego 2013 r.). Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej – Organizacja Harcerzy. [dostęp 2017-11-26].
  5. Stowarzyszenie Harcerskie - Stopnie i patenty. [dostęp 2010-12-04].
  6. a b Regulaminy stopni i sprawności harcerskich opracowane przez KIHAM. [dostęp 2010-12-04].
  7. Regulamin Mundurowy - Regulamin odznak, oznak zuchowych, harcerskich i instruktorskich Stowarzyszenia Harcerskiego
  8. Witold Pietrusiewicz. Od żółtodzioba do HR-a. „Czuwaj”. 7-8, s. 14-15, 2003. Warszawa. ISSN 0867-2024. 
  9. a b Andrzej Małkowski: Scouting jako system wychowania młodzieży. Lwów: 1911.
  10. a b Mieczysław Schreiber, Eugeniusz Piasecki: Harce młodzieży polskiej. Wyd. I. 1913. (w sieci dostępne II wydanie: Mieczysław Schreiber, Eugeniusz Piasecki: Harce młodzieży polskiej. Wyd. II. Lwów: Książnica Polska Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych, 1917. [dostęp 2019-06-17].)
  11. a b c d e f g Wojciech Śliwerski: Stopnie harcerskie. Z dziejów metodyki. Wyd. I. Kraków: Harcerska Oficyna Wydawnicza, 1989. ISBN 83-7028-027-7.
  12. a b Andrzej Małkowski: Pierwsze kroki w skautostwie. Pittsburgh: Związek Sokołów Polskich w Ameryce, 1916.
  13. a b c Ewa Grodecka: O metodzie harcerskiej i jej stosowaniu. Wyd. III. Harcerskie Biuro Wydawnicze ZHP „Horyzonty”, 1983, s. 56-95, seria: Biblioteczka Harcerstwa Starszego. ISBN 83-900198-1-7.
  14. Leksykon harcerstwa. Olgierd Fietkiewicz (red.). Warszawa: Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, 1988. ISBN 83-203-1779-7.
  15. Grzegorz Nowik: Straż nad Wisłą. Warszawa: Wydawnictwo Rytm, 2002, s. 1177-1182. ISBN 83-88794-55-8.
  16. S1-II/57 – Instrukcja w sprawie zdobywania i przyznawania stopni harcerskich; Harcerz orli – wędrowniczka. W: Zbiór regulaminów ZHP. Cz. I. Warszawa: Wydawnictwo Harcerskie, 1960, s. 180–183, 204–296.
  17. Biuletyn Historyczny Chorągwi Stołecznej ZHP im. Bohaterów Warszawy. Nr 1 (47), Warszawa 2003. ISSN 1462-9104
  18. System stopni harcerskich [załącznik do Uchwały nr 13 Rady Naczelnej ZHP z dnia 4 października 1981 r.]. W: Zbiór instrukcji i regulaminów. Harcerze. Warszawa: Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, 1989, s. 20–46. ISBN 83-203-3088-2.
  19. a b Andrzej Małkowski: Jak skauci pracują. Kraków: 1914.

Zobacz teżEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj