Stosunki polsko-niemieckie

Stosunki polsko-niemieckie – wzajemne relacje polityczne, kulturalne i gospodarcze między Polską i Niemcami od średniowiecza do współczesności, a także dzieje Niemców i mniejszości niemieckiej w Polsce oraz Polaków i mniejszości polskiej w Niemczech.

Położenie Polski i Niemiec w granicach w XXI w.

HistoriaEdytuj

ŚredniowieczeEdytuj

Zabór pruskiEdytuj

 
Hambacher Fest

Okres międzywojennyEdytuj

II wojna światowaEdytuj

Polska LudowaEdytuj

III RzeczpospolitaEdytuj

Dążenia Polski do integracji ze strukturami zachodnimi sformułowano po przełomie roku 1989, zaznaczając jednocześnie, że najlepszym rozwiązaniem byłoby uzyskanie wsparcia ze strony Republiki Federalnej Niemiec[1]. W tych warunkach jako rację stanu określono budowanie przyjaznych stosunków z państwem niemieckim[1]. Politykę otwarcia na zachód i zbliżenia z Niemcami podjął już rząd Tadeusza Mazowieckiego w 1989 roku, rozpoczynając etap przełomu we wzajemnych stosunkach[2]. W relacjach Polski z Niemcami wyróżnia się kilka etapów:

  • do 1991 roku – budowanie formalnoprawnych ram stosunków wzajemnych;
  • 1991–1998 – okres tzw. polsko-niemieckiej wspólnoty interesów;
  • od 1998 – narastanie problemów w stosunkach dwustronnych.

Zjednoczenie a problem granicyEdytuj

 
Kanclerz Helmut Kohl w Krzyżowej (1989)

9 listopada 1989 rozpoczęła się wizyta Helmuta Kohla w Polsce[2]. Szefowie rządów obu państw wzięli m.in. udział we mszy świętej w Krzyżowej[2]. Wizyta zaowocowała również podpisaniem 11 umów i porozumień oraz Wspólnym oświadczeniem – najobszerniejszą od 1970 roku deklaracją dotyczącą relacji polsko-niemieckich[2]. Niepokój w Polsce budziły jednak sprzeciwy kanclerza wobec dodania do dokumentu sformułowań dotyczących granic uchwalonych przez Bundestag 8 listopada 1989[3]. Udało się jednak stworzyć podstawy dla regulacji kwestii mniejszości niemieckiej oraz upamiętnienia miejsc związanych z historią Niemiec[3]. Ponadto rząd federalny zobowiązał się do finansowego wsparcia polskich przemian[3]. Przywódcy obu państw byli jednak we wspomnianym okresie mocno ograniczeni uwarunkowaniami międzynarodowymi – kanclerz Kohl nie mógł jeszcze reprezentować całych Niemiec[3], zaś premier Mazowiecki stał na czele rządu państwa należącego do Układu Warszawskiego[4]. Przebieg wizyty został również zakłócony poprzez wydarzenia z 9 na 10 listopada w Berlinie[4].

Wsparcie strony polskiej dla zjednoczenia Niemiec wiązało się jednocześnie z obawami o nienaruszalność granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej[4]. Już od lata 1989 trwała tzw. rewolucja trabantów, a rząd Polski nie czynił nic, by ją utrudniać[5]. Przyspieszenie wydarzeń po stronie niemieckiej wymogło na rządzie Mazowieckiego przedstawienie oficjalnego stanowiska w kwestii zjednoczenia – opowiedziano się za zjednoczeniem, ale pod warunkiem, że Wielkie Niemcy nie staną się zagrożeniem dla żadnego państwa w Europie[5]. Polska stała się tym samym pierwszym krajem Układu Warszawskiego, który wyraził poparcie dla likwidacji podziału Niemiec[5]. Stanowisko takie wynikało z trzech zasadniczych przyczyn[5]:

  • poszanowanie dla zasady samostanowienia narodów;
  • uznanie zjednoczenia Niemiec jako kroku na drodze do przełamania zimnowojennego podziału kontynentu;
  • dostrzeżenie możliwości uzyskania bezpośredniej granicy z Zachodem.

Zaskoczeniem, nie tylko dla strony polskiej, było tempo procesów zachodzących w Niemczech[5]. Już 28 listopada 1989 kanclerz Kohl przedstawił plan zjednoczenia Niemiec, w którym pominięto jednak kwestię granic, co wzbudziło niepokój w Polsce i Europie[6]. Od planu pomijającego sprawę nienaruszalności granic zdystansowały się SPD i FDP[6]. Ogólnie kwestia zjednoczenia nie spotykała się z poparciem części aparatu PZPR-owskiego, zaś solidarnościowa część rządu popierała ten proces, ale podnosiła liczne zastrzeżenia – minister Krzysztof Skubiszewski mówił m.in. o potrzebie poprzedzenia zjednoczenia zgodą mocarstw i zgodą wszystkich państw Europy oraz koniecznością utrzymania całych Niemiec w ramach NATO – sprzeciwiano się natomiast sowieckim propozycjom neutralizacji Niemiec[6].

20 lutego 1990 roku premier Mazowiecki wystosował do rządów Wielkiej Brytanii, Francji, USA i ZSRR listy, w których wyraził nadzieję, że zjednoczenie Niemiec nie nastąpi kosztem bezpieczeństwa Polski[7]. Zaproponował też zawarcie traktatu z państwami niemieckimi dotyczącymi potwierdzenia granicy, który w przyszłości podpisałyby zjednoczone Niemcy – miałoby to ostatecznie zakończyć erę niejednoznacznych deklaracji dotyczących granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej[7]. Politycy RFN skłaniali się raczej ku pomysłowi deklaracji w ramach KBWE, jednak strona polska wyraźnie akceptowała potrzebę potwierdzenia granicy umową międzynarodową[7]. 28 kwietnia Polska przedstawiła też swoje stanowisko wobec przyszłego traktatu granicznego oraz konferencji 2 + 4 i polityczno-militarnych zagadnień związanych ze zjednoczeniem[7]. W dniach 3, 18 i 29 maja doszło także do spotkań przedstawicieli Polski, NRD i RFN, na których rozpatrywano różne możliwości zamknięcia sprawy granicy[8].

Niepokojące dla strony polskiej były różne sygnały płynące z RFN, w tym wyrażone we wrześniu 1989 stanowisko CDU[8]:

Tereny na wschodzie pozostają wciąż trwałą częścią składową Rzeszy Niemieckiej

Stanowisko CDU wyrażone na zjeździe partii w dniach 10-11 września 1989 roku,

23 lutego 1990 doszło do rozmowy między szefami rządów obu państw – obydwaj przytaczali wiele argumentów natury psychologicznej[9]. Kanclerz Kohl wyraził też obawę o powrót problemu reparacji wojennych, czego Niemcy chciały uniknąć[9]. Wśród powodów, dla których chadecki kanclerz zwlekał z uznaniem granicy, mimo nacisków m.in. prezydenta George’a Busha, wymienia się m.in[9]:

Po stronie niemieckiej pojawiły się również postulaty dotyczące Niemców mieszkających w Polsce oraz odszkodowań dla przesiedlonych[10]. Pojawiły się także głosy nawołujące do powiązania problemu granicy z zagwarantowaniem praw mniejszości niemieckiej[10]. Nie spotykało się to ze zrozumieniem Polski, która dążyła do uregulowania sprawy swej granicy zachodniej jeszcze przed zjednoczeniem Niemiec[10]. Polska cieszyła się pod tym względem wsparciem zarówno Stanów Zjednoczonych[10], jak i Wielkiej Brytanii oraz Francji[11].

Wypracowaniem warunków zjednoczenia miała zająć się konferencja 2 + 4[12]. Polski rząd domagał się możliwości przedstawienia swoich postulatów podczas jej obrad, w czym poparła go większość partii oraz Konferencja Episkopatu Polski[12]. Ostatecznie zdecydowano się dopuścić Polskę do części obrad, do czego minister Krzysztof Skubiszewski odniósł się następująco[12]:

Do sfery naszego zainteresowania na pierwszym miejscu należy traktat o granicy na Odrze i Nysie, mający rangę i skutek regulacji pokojowej. Regulacja pokojowa (peace settlement) jest pojęciem używanym w istniejących umowach międzynarodowych, dotyczących Niemiec. Chodzi tu nam o definitywny traktat o granicy

Wypowiedź ministra spraw zagranicznych Krzysztofa Skubiszewskiego,

21 czerwca 1990 roku parlamenty obu państw niemieckich wydały wspólne oświadczenie w sprawie granicy z Polską, w którym stwierdziły, że jej przebieg zostanie potwierdzony traktatem po mającym nastąpić zjednoczeniu Niemiec[13]. Zapowiedziano też rezygnację z wysuwania roszczeń terytorialnych[13]. 17 lipca 1990 stronę polską dopuszczono[14] do konferencji mocarstw w Paryżu zakresie sprawy granic[13]. Ustalono wówczas następujące zagadnienia[13]:

  • w skład terytorium zjednoczonych Niemiec wejdzie obszar RFN, NRD i Berlina;
  • Polska i Niemcy potwierdzą istniejącą granicę umową międzynarodową;
  • Niemcy nie będą miały roszczeń terytorialnych wobec innych państw;
  • wejście w życie zobowiązań obu państw niemieckich ostatecznie potwierdzi niemieckie granice.

12 września 1990 w Moskwie przyjęto Układ o ostatecznej regulacji w odniesieniu do Niemiec[15]. Potwierdzono w nim wszystkie postanowienia z Paryża, uzgodniono wycofanie Armii Radzieckiej z terenów NRD oraz ustalono limity zbrojeń dla Niemiec[15]. Ustalono także, że we wschodnich landach nie będą mogły stacjonować jednostki wojskowe państw NATO (wyjąwszy Bundeswehrę)[15]. 1 października 1990 cztery mocarstwa zrzekły się odpowiedzialności za Niemcy, a 3 października tego samego roku nastąpiło zjednoczenie Niemiec[16].

Wspólnota interesówEdytuj

Wspólnota interesów (niem. deutsch-polnische Interessengemeinschaft) – termin odnoszący się do etapu stosunków polsko-niemieckich w latach 1991-1998. Po raz pierwszy został użyty 7 lutego 1990 roku przez pierwszego ministra spraw zagranicznych demokratycznej Polski, Krzysztofa Skubiszewskiego, w przemówieniu wygłoszonym w Niemieckim Towarzystwie Polityki Zagranicznej w Bonn. Sformułowanie szybko przyjęło się w polskiej myśli politycznej. Jednak niektórzy badacze[17] są zdania, że bardziej trafnym sformułowaniem byłoby: „polsko-niemiecka zbieżność interesów”. Podstawą takiego podejścia jest fakt, że interesy Polski i Niemiec nie były identyczne, a jedynie uzupełniały się.

Okres ten charakteryzował się współpracą w dążeniu do podobnych celów, które determinowały kształt polityki zagranicznej obu państw. Istotą „wspólnoty interesów” była współpraca w obszarach: politycznym, historycznym, gospodarczym, społecznym itp. Najbardziej istotnym był obszar stosunków na arenie międzynarodowej. Polska wspierała zachodniego sąsiada w drodze do zjednoczenia, natomiast zjednoczone Niemcy stały się adwokatem polskiej akcesji do Unii Europejskiej. Ponadto Polska stała się łącznikiem Niemiec z Europą Środkowo-Wschodnią, a Niemcy zbliżyły Polskę do państw zachodniej części kontynentu. Kolejnym tożsamym interesem była kwestia bezpieczeństwa w pozimnowojennej Europie – zarówno Polska, jak i Niemcy upatrywały w roli jego gwaranta NATO.

W stosunkach dwustronnych okres „wspólnoty interesów” uwidacznia się w stworzonej siatce instytucjonalnej polsko-niemieckiej współpracy, na którą składały się fundacje, wymiany młodzieży, partnerstwa na płaszczyźnie komunalnej itp.


Relacje gospodarczeEdytuj

Gospodarcze umowy dwustronneEdytuj

Ramy polsko-niemieckiej dwustronnej współpracy gospodarczej stworzone zostały przede wszystkim przez Traktat o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy podpisany w dniu 17 czerwca 1991 r.[18]

Szereg kwestii regulują też bilateralne umowy międzyrządowe. Są to m.in.[18]:

  • „Umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec w sprawie unikania podwójnego opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i od majątku, podpisana w Berlinie dnia 14 maja 2003 r.” (Dz.U. z 2005 r. nr 12, poz. 90);
  • Umowa w sprawie popierania i wzajemnej ochrony inwestycji została w dniu 18 października 2018 r. wypowiedziana przez Rzeczpospolitą Polską (Dz.U. z 2019 r. poz. 774).

Dwustronna wymiana handlowaEdytuj

W 2019 eksport z Polski do Niemiec wyniósł 57,6 mld euro, import z Niemiec do Polski 65,8 mld euro[18]. Obroty handlowe wyniosły 123,4 mld euro[18]. Niemcy uzyskały nadwyżkę 8,2 mld euro[18]. Dynamika obrotów była na poziomie 3,9%, a dynamika polskiego eksportu do Niemiec na poziomie 4,6%[18].

Polska była w 2019 r. szóstym partnerem RFN pod względem obrotów handlowych na świecie i czwartym w UE[18].

Polska jest największym europejskim partnerem handlowym (pod względem obrotów) spoza strefy euro i największym w regionie Europy Środkowej i Europy Wschodniej[18]. Handel polsko-niemiecki jest większy pod względem wartości obrotów od obrotów z drugim partnerem z regionu – Rep. Czeską (o 30,7 mld euro)[18]. Dla porównania wartość obrotów rosyjsko-niemieckich jest mniejsza niż polsko-niemieckich o 65,6 mld euro[18].

Wzajemne inwestycjeEdytuj

Skumulowana wartość niemieckich inwestycji bezpośrednich w Polsce wynosi ponad 35 mld euro[18]. Polska była nadal jednym z ważniejszych kierunków inwestycyjnych kapitału niemieckiego w UE[18].

Skumulowana wartość bezpośrednich polskich inwestycji w Niemczech wynosi 1,2 mld EUR[18].

Współpraca regionalnaEdytuj

Podstawę dwustronnej współpracy regionalnej i przygranicznej wyznacza Europejska Konwencja Ramowa o Współpracy Transgranicznej pomiędzy Wspólnotami i Władzami Terytorialnymi przyjęta w Madrycie w maju 1980 r. oraz Traktat między RP a RFN o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z 17 czerwca 1991 r.[18] Na mocy tego drugiego powołano Polsko-Niemiecką Komisję Międzyrządową ds. Współpracy Regionalnej i Przygranicznej. W jej ramach działają cztery komitety: ds. współpracy przygranicznej, współpracy międzyregionalnej, edukacji i gospodarki przestrzennej, które obradują regularnie, naprzemiennie w obu krajach[18].

Istnieje także szereg różnych form kooperacji na poziomie samorządów lokalnych (miast, powiatów i gmin). Łącznie według Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej istnieje 842 partnerstw pomiędzy polskimi i niemieckimi miastami i gminami[18].

SpołeczeństwoEdytuj

Instytucjami służącymi wspieraniu rozwoju wymiany młodzieżowej, akademickiej i naukowej są m.in.: Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży, Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej, Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą, Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki, Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie” oraz ośrodki spotkań i pamięci[19].

Istotne znaczenie dla stosunków polsko-niemieckich odgrywa działalność Fundacji „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego i prowadzonego przez nią Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży w Krzyżowej[20].

W 2004 r. ustanowiono funkcję Przedstawiciela Ministra Spraw Zagranicznych ds. Współpracy Polsko-Niemieckiej i Koordynatora ds. Niemiecko-Polskiej Współpracy Społecznej i Przygranicznej[21].

W 2011 roku zainicjowano Dzień Polsko-Niemiecki[22].

Polacy w NiemczechEdytuj

Osobny artykuł: Polacy w Niemczech.

Obecnie[kiedy?] w Niemczech mieszka według różnych danych ok. 1,5[23]–2 mln[24][25][26][27] Polaków, osób polskiego pochodzenia lub wywodzących się z Polski. Według Ministerstwa Spraw Zagranicznych należy jednak zakładać, że duża część z nich, zwłaszcza przesiedleńców, nie identyfikuje się z polskością[25].

Według danych niemieckiego urzędu statystycznego z 2017 w Niemczech zameldowanych było 783 000 osób legitymujących się wyłącznie obywatelstwem polskim[28] oraz 690 000 osób posiadających zarówno niemieckie, jak i polskie obywatelstwo[29].


Niemcy w PolsceEdytuj

Według wyników spisu powszechnego z 2002 roku narodowość niemiecką deklarowało 152 897 osób (0,4% mieszkańców Polski), spośród których 147 094 miało obywatelstwo polskie, co jest zgodnie z ustawą warunkiem koniecznym zaliczenia do niemieckiej mniejszości narodowej w Polsce. Najwięcej Niemców zamieszkuje w województwie opolskim – 106 855 osób (69,9% wszystkich zamieszkałych w Polsce Niemców) oraz w województwie śląskim – 31 882 osób (20,8% ogółu Niemców w Polsce), w pozostałych województwach mieszka ich łącznie 14 160 (9,3% ogółu Niemców w Polsce). Znaczący udział w ogóle mieszkańców Niemcy mają tylko w województwie opolskim – 10%. W pozostałych województwach stanowią niewielki odsetek mieszkańców: 0,67% w województwie śląskim, 0,32% w warmińsko-mazurskim i 0,1% w pomorskim. Najniższy odsetek (0,005%) Niemcy stanowią w województwie lubelskim i świętokrzyskim.

Rejon Liczba ludności Liczba Niemców ogółem Odsetek Liczba Niemców należących do mniejszości
województwo dolnośląskie 2 907 212 2158 0,074 1 792
województwo kujawsko-pomorskie 2 069 321 717 0,034 636
województwo lubelskie 2 199 054 112 0,005 84
województwo lubuskie 1 008 954 651 0,064 513
województwo łódzkie 2 612 890 325 0,012 263
województwo małopolskie 3 232 408 261 0,008 181
województwo mazowieckie 5 124 018 574 0,011 351
województwo opolskie 1 065 043 106 855 10,033 104 399
województwo podkarpackie 2 103 837 116 0,006 76
województwo podlaskie 1 208 606 85 0,007 65
województwo pomorskie 2 179 900 2319 0,106 2 016
województwo śląskie 4 742 874 31 882 0,672 30 531
województwo świętokrzyskie 1 297 477 70 0,005 42
województwo warmińsko-mazurskie 1 428 357 4535 0,317 4 311
województwo wielkopolskie 3 351 915 1013 0,03 820
województwo zachodniopomorskie 1 698 214 1224 0,072 1014
Ogółem 38 230 080 152 897 0,4 147 094


Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 24. ISBN 978-83-60807-13-2.
  2. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 39. ISBN 978-83-60807-13-2.
  3. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 40. ISBN 978-83-60807-13-2.
  4. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 41. ISBN 978-83-60807-13-2.
  5. a b c d e Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 42. ISBN 978-83-60807-13-2.
  6. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 44. ISBN 978-83-60807-13-2.
  7. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 45. ISBN 978-83-60807-13-2.
  8. a b Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 46. ISBN 978-83-60807-13-2.
  9. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 47. ISBN 978-83-60807-13-2.
  10. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 48. ISBN 978-83-60807-13-2.
  11. Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 49. ISBN 978-83-60807-13-2.
  12. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 50. ISBN 978-83-60807-13-2.
  13. a b c d Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 51. ISBN 978-83-60807-13-2.
  14. Polska zabiegała również o udział w części dotyczącej niemieckich limitów uzbrojenia konwencjonalnego, lecz nie została dopuszczona do tej części obrad.
  15. a b c Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 52. ISBN 978-83-60807-13-2.
  16. Ryszard Zięba: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2010, s. 53. ISBN 978-83-60807-13-2.
  17. Zięba Ryszard: Główne kierunki polityki zagranicznej Polski po zimnej wojnie, Warszawa 2010, s. 57.
  18. a b c d e f g h i j k l m n o p Niemcy: Informator ekonomiczny, Serwis Rzeczypospolitej Polskiej [dostęp 2020-10-11].
  19. Wspólna Deklaracja Rządów Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Federalnej Niemiec z okazji 20. rocznicy podpisania Traktatu między Rzecząpospolitą Polską i Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy: Sąsiedzi i partnerzy. s. 1. [dostęp 2016-12-16].
  20. Program współpracy przyjęty przez Rządy Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Federalnej Niemiec z okazji 20. rocznicy podpisania Traktatu między Rzecząpospolitą Polską i Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy. s. 7. [dostęp 2016-12-16].
  21. Radosław Grodzki: Polska polityka zagraniczna w XX i XXI wieku. Replika, 2009, s. 244. ISBN 978-83-60383-91-9.
  22. Program współpracy przyjęty przez Rządy Rzeczypospolitej Polskiej i Republiki Federalnej Niemiec z okazji 20. rocznicy podpisania Traktatu między Rzecząpospolitą Polską i Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy. s. 6. [dostęp 2016-12-16].
  23. Rządowy program współpracy z Polonią i Polakami za granicą w latach 2015–2020. Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 2015. s. 4. [dostęp 2016-12-13].
  24. Statistisches Bundesamt: Personen nach Migrationshintergrund (ausgew. Länder) für Deutschland, Schleswig-Holstein (Bundesland) und weitere Orte (niem.). 2011-05-09. [dostęp 2014-11-10].
  25. a b Raport Ambasady RP w Berlinie. W: Raport o sytuacji Polonii i Polaków za granicą 2012. Zespół pracowników Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą MSZ. Warszawa: Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 2013, s. 177. ISBN 978-83-63743-17-8. [dostęp 2013-11-27]. (pol.)
  26. Polonia w liczbach (pol.). Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”. [dostęp 2011-02-28].
  27. Czy w Niemczech jest polska mniejszość narodowa?. Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”. [dostęp 2010-09-27].
  28. Dane wg. Federalnego Urzędu Statystycznego DESTATIS 2017 r.
  29. Vier Millionen Deutsche besitzen zwei Pässe (niem.). zeit.de. [dostęp 2014-04-10].

BibliografiaEdytuj

  • Bogusław Drewniak: Polen und Deutschland 1919-1939. Wege und Irrwege kultureller Zusammenarbeit (Düsseldorf 1999)
  • Bogusław Drewniak: Polsko-niemieckie zbliżenia w kręgu kultury 1919-1939. Studia – szkice – sylwetki (Gdańsk 2005)
  • Jerzy Krasuski: Stosunki polsko-niemieckie 1919-1925 (Poznań 1962).
  • Jerzy Krasuski: Stosunki polsko-niemieckie 1926-1932 (Poznań 1964).
  • Jerzy Krasuski: Stosunki polsko-niemieckie 1919-1932 (Poznań 1975).
  • Jerzy Krasuski: Polska i Niemcy. Dzieje wzajemnych stosunków politycznych (do 1932 roku) (Warszawa 1989).
  • Jerzy Krasuski: Polska-Niemcy. Stosunki polityczne od zarania po czasy najnowsze (Poznań 2003).
  • Czesław Łuczak: Od Bismarcka do Hitlera. Polsko-niemieckie stosunki gospodarcze (Poznań 1988).
  • Dariusz Matelski: Niemcy w Polsce w XX wieku (Warszawa-Poznań 1999).
  • Marian Wojciechowski: Stosunki polsko-niemieckie 1933-1938, Poznań 1965 (wyd. II, Poznań 1980).
  • Marian Wojciechowski: The Role of Polish-German Relations in the Origin of World War II (Warszawa 1970).
  • Marian Wojciechowski: Die polnisch-deutschen Beziehungen 1933-1938 (Leiden [Holandia] 1971).
  • Stanisław Żerko: Stosunki polsko-niemieckie 1938–1939 (Poznań 1998).

Linki zewnętrzneEdytuj