Sydonia von Borck (Sidonia von Borcke) (ur. 1548 w Strzmielach[1], zm. 19 sierpnia 1620 w Szczecinie) – szlachcianka, ścięta i spalona na stosie jako czarownica.

Sydonia von Borck
Ilustracja
Podwójny portret Sydonii von Borck jako młodej i starej kobiety, autor nieznany, XVIII w., Muzeum Narodowe w Szczecinie
Herb
Rodzina

Borkowie

Data i miejsce urodzenia

1548
Strzmiele

Data i miejsce śmierci

19 sierpnia 1620
Szczecin

„Sidonia von Bork” według Edwarda Burne-Jonesa z 1860 roku
List Sydonii von Borck do księcia szczecińskiego Filipa II – skarga na współtowarzyszki w klasztorze w Marianowie (Archiwum Państwowe w Szczecinie, Archiwum Książąt Szczecińskich)

Rodzinne Strzmiele i dwór Filipa I w Wołogoszczy

edytuj

Była córką hrabiego Ottona Borcka (zm. 1551[2]) i Anny von Schwiecheld (zm. 1568). Urodziła się na zamku w Strzmielach zw. Wilczym Gniazdem, który powoli popadał w ruinę i kilka lat po narodzinach Sydonii został czasowo opuszczony. Utrata oszczędności w 1572 roku na skutek upadku banku braci Loitzów tylko pogłębiła zły stan obiektu i problemy finansowe rodziny. Zamek ten był od XIII w. siedzibą rycerskiego rodu Borków. Pradziadkiem Sydonii był Matzko von Borck[3][4]. Obdarzona nieprzeciętną urodą i zdolnościami, rozpieszczana przez ojca i matkę jako najmłodsza z trójki dzieci, wychowywała się w przeświadczeniu, że jest najpiękniejszą na Pomorzu.

Mieszkała na dworze księcia Filipa I w Wołogoszczy i została dwórką księżnej Amelii saskiej. Przyjęła oświadczyny syna księcia – Ernesta Ludwika. Do ślubu jednak nie doszło, gdyż książę pod naciskiem rodziny wycofał się z obietnicy i w 1577 ożenił się z Zofią Jadwigą Brunszwicką.

Wędrówka z domu brata Ulricha do klasztoru w Marianowie

edytuj

Sydonia wyjechała z Wołogoszczy, osiadła w Strzmielach i wraz z siostrą Dorotą (zm. 1600[5]) trafiła pod opiekę niechętnego im brata Ulricha. Wymusił na siostrach zrzeczenie się praw majątkowych po rodzicach (spadek obejmował pobliskie wsie, Siedlice i Rogowo[6]). Gdy w 1569 Ulrich ożenił się z Otylią von Dewitz, siostry, nie mogąc porozumieć się z bratową, opuściły popadający w ruinę zamek w Strzmielach, brat zaś, nękany przez wierzycieli, zamieszkał w zamkowym młynie wodnym Mühlenstrom[7]. W 1570 decyzją księcia pomorskiego Jana Fryderyka prawnymi opiekunami sióstr Borcke zostali Martin i Hasso von Wedel.

Dalsze losy Sydonii to ciągłe procesy sądowe, począwszy od dochodzenia spadku po rodzicach, a potem po siostrze, liczne zatargi i konflikty z sąsiadami, w końcu proces o czary. Początkowo zamieszkała w Szczecinie, gdzie została wciągnięta w proces o zniesławienie księcia Jana Fryderyka oraz malwersacje finansowe. Potem mieszkała kolejno w Stargardzie, Krępcewie, Chociwlu, Resku i Marianowie. Dwukrotnie traciła majątek w wyniku pożaru domów w Stargardzie i w Resku. Z akt sądowych wynika, że od młodości nie miała stałego miejsca zamieszkania, była konfliktowa i agresywna. Początkowo przyjaźni jej sędziowie stawali się coraz mniej przychylni. Nie udało się jej uzyskać spadku po siostrze, stale miała kłopoty finansowe, była prześladowana przez ludzi najprawdopodobniej nasyłanych przez brata. Aby wymusić na bracie wypłatę posagu, postanowiła wyjść za mąż. Miała co najmniej 15 narzeczonych, nawet będąc w podeszłym wieku, do ślubu jednak nie doszło.

W 1604 na wniosek krewnych została przyjęta do klasztoru w Marianowie. Z racji wieku została zastępczynią przełożonej, lecz po roku pozbawiono ją funkcji. Uznano ją za konfliktową i zgryźliwą. Wszczynała liczne procesy sądowe i przysparzała sobie coraz więcej wrogów.

Coraz częściej odgrażała się ludziom, wiele jej przepowiedni się sprawdzało. Otaczała się zwierzętami, kontaktowała z zielarkami, interesowała się właściwościami ziół, udzielała porad lekarskich. Wynikiem tego została oskarżona o czary – po raz pierwszy w 1612. Najpoważniejszym z zarzutów było oskarżenie o rzucenie klątwy na rodzinę książąt pomorskich z rodu Gryfitów – po rozstaniu z Ernestem Ludwikiem miała przepowiedzieć, że nie minie 50 lat, jak ród księcia wyginie. Uznano to za przestępstwo polityczne, zwłaszcza w kontekście niewyjaśnionych zgonów kolejnych książąt. Ostatni – Bogusław XIV – zmarł bezpotomnie w 1637.

Uwięzienie, proces i śmierć

edytuj

W 1619 Sydonię osadzono w więzieniu na zamku Oderburg w Grabowie. W wyniku nieuczciwego procesu, w którym zeznawało przeciwko niej ok. 50 świadków, m.in. jej opiekunowie prawni, oskarżono ją z 74 artykułów o trucicielstwo, czary, obcowanie ze złymi duchami. Długo utrzymywała dobrą formę – rozsądnie odpowiadała na zarzuty. Pogrążyły ją tortury i zeznania świadków, zwłaszcza zielarki Wolde Albrechts, którą uznano za czarownicę. Sydonia na torturach przyznała się do zarzucanych czynów. W 1620 uznano ją winną śmierci dziewięciu osób i skazano na ścięcie mieczem. Wyrok wykonano 19 sierpnia za murami miejskimi, przy Bramie Młyńskiej[a]. Jej ciało spalono na stosie i pogrzebano na średniowiecznym cmentarzu biedoty, który znajdował się w miejscu współczesnej ulicy Sowińskiego.

Portrety książąt pomorskichgmachu szczecińskiej giełdy
Ród Gryfitów zaczął wygasać pod koniec XVI w. Synowie Bogusława XIII zmarli bezpotomnie. Ostatnim z rodu był Bogusław XIV (zm. 1637). Polityczny upadek Pomorza potwierdził pokój westfalski z 1648 roku[b].
Siedziba książąt pomorskich w Grabowie[c] i miejsce uwięzienia Sydonii von Borck, oskarżonej m.in. o klątwę – zapowiedź wymarcia rodu – rzuconą na Gryfitów za niedopuszczenie do jej małżeństwa z Ernestem Ludwikiem.
Brama Młyńska – fragment mapy Szczecina
z atlasu Brauna & Hogenberga
Civitates Orbis Terrarum”.
Za bramą wykonywano wyroki śmierci.

Upamiętnienie

edytuj

Kilkadziesiąt lat po śmierci Sydonii Borck piszący o niej dowodzili jej niewinności. Chętnie powielano jej wizerunek. Stała się bohaterką poczytnych romansów i legend. Jest jedną z najbardziej popularnych postaci pomorskiej literatury i malarstwa. Jej losy są związane z dziejami Pomorza – jego rozbioru i upadku po śmierci księcia Bogusława XIV.

Przyjął się zwyczaj, że w rocznicę jej śmierci członkowie Szczecińskiego Towarzystwa Historycznego składają kwiaty w pobliżu miejsca jej stracenia.[13][14][15]

W 2010 polski zespół heavymetalowy Crystal Viper umieścił na swym albumie studyjnym „Legends” utwór poświęcony Sydonii zatytułowany „Sydonia Bork”. Losy Sydonii i jej portretów są jednym z wątków debiutanckiej powieści Leszka Hermana pt. „Sedinum. Wiadomość z podziemi”[16]. Postać ta pojawia się także w powieści „Życie i przygody Remusa”.

W 2023 Elżbieta Cherezińska wydała książkę „Sydonia. Słowo się rzekło”, w której główną bohaterką jest Sydonia von Bork[17].

  1. Brama Młyńska – istniejąca do lat 1726–1727 brama miejska Szczecina. Wykonywano przy niej wyroki śmierci. Współcześnie w pobliżu miejsca stracenia Sydonii Borck znajduje się m.in. Brama Królewska, Muzeum Narodowe z Centrum Dialogu „Przełomy” i Filharmonia
  2. Pomorze podzielono między Szwecję i Brandenburgię. Szczecin przyznano Szwedom, którzy w okresie wojny trzydziestoletniej mieli układ sojuszniczy z Bogusławem IV (m.in. rozpoczęli budowę nowoczesnej twierdzy)[8], jednak Branderburczycy nie zrezygnowali ze starań o miasto[9].
  3. Fragment miedziorytu, wykonanego przez Heinricha Kotego (nadwornego malarza książąt pomorskich)[10] i miedziorytnika Petrusa Rollosa[11].
    W Grabowie, prawdopodobnie w okolicy dzisiejszej ul. Łyskowskiego (dawne biurowce Stoczni Szczecińskiej), istniał do czasów reformacji ufundowany przez Barnima III (1360) klasztor Kartuzów „Łaska Pańska” (Gottes Gnade), który sekularyzowano po roku 1534. W 1551 roku stał się zamkiem Barnima Pobożnego (pierwszego protestanckiego księcia Pomorza z dynastii Gryfitów). Był nazywany Oderburg lub Aderburg. Został zniszczony w czasie oblężenia miasta w 1677 roku przez wojska Fryderyka Wilhelma I[12].

Przypisy

edytuj
  1. Siegfried Hannemann: Wo wurde Sidonia von Borcke geboren?, Barmstedt, 09.05.2018.
  2. Otto von Borcke [1]
  3. Miejska Biblioteka Publiczna w Łobzie [2]
  4. Zbigniew Harbuz - Łabuź - Kalendarium (PDF; 592 kB)
  5. Dorothea von Borcke [3]
  6. Wulf-Dietrich von Borcke: Familie von Borcke. 2006. [dostęp 2013-03-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-27)]. (niem.).
  7. Siegfried Hannemann
  8. Stanisław Horoszko: Szwedzi w Szczecinie. W: Encyklopedia Szczecina, P–Ż. op.cit., 2000, s. 667–670. ISBN 83-7241-089-5.
  9. Kalendarium historii Zamku. [w:] Strona internetowa [on-line]. Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie. [dostęp 2016-09-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-01)].
  10. Jan Iwańczuk: Heinrich Kote. [w:] pomeranica.pl [on-line]. [dostęp 2016-09-22].
  11. Dirk Alvermann,Jürgen Regge: Justitia in Pommern. Münster: LIT Verlag, 2004.
  12. Łasztownia. W: Jarosław Kociuba: Szczecin - praktyczny przewodnik turystyczny (wyd. III zmienione). Szczecin: Walkowska Wydawnictwo / JEŻ, 2016, s. 156-160. ISBN 978-83-61805-76-2.
  13. Tragiczne losy pięknej "czarownicy". Była podejrzana, bo się myła [online], Onet Podróże, 29 lipca 2023 [dostęp 2024-05-02] (pol.).
  14. [Szczecin], czyli tropem Krzysztofa Jarzyny ;) [online], SkyscraperCity Forum, 9 czerwca 2010 [dostęp 2024-05-02] (ang.).
  15. Tomasz Zbigniew Zapert, Krzysztof Masłoń, Szczecińska czarownica [online], Do Rzeczy, 10 kwietnia 2023 [dostęp 2024-05-02] (pol.).
  16. Jerzy Połowniak. "Sedinum" Leszka Hermana, czyli magiczny Szczecin. Polski Dan Brown i jego miasto. „Wyborcza.pl, Magazyn Szczeciński”, 2016-03-02. 
  17. Elżbieta Cherezińska powraca z nową książką - Książki - POLTERGEIST [online], polter.pl [dostęp 2023-02-23] (pol.).

Bibliografia

edytuj

Linki zewnętrzne

edytuj