Szczyrzyc

wieś w województwie małopolskim

Szczyrzycwieś (dawniej miasto) w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie limanowskim, w gminie Jodłownik.

Artykuł 49°46′55″N 20°11′40″E
- błąd 39 m
WD 49°48'N, 20°10'E
- błąd 19464 m
Odległość 860 m
Szczyrzyc
wieś
Ilustracja
Klasztor Cystersów
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat limanowski
Gmina Jodłownik
Sołectwo Szczyrzyc
Strefa numeracyjna 18
Kod pocztowy 34-623[1]
Tablice rejestracyjne KLI
SIMC 0430686
Położenie na mapie gminy Jodłownik
Mapa konturowa gminy Jodłownik, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Szczyrzyc”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Szczyrzyc”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Szczyrzyc”
Położenie na mapie powiatu limanowskiego
Mapa konturowa powiatu limanowskiego, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Szczyrzyc”
Ziemia49°46′55″N 20°11′40″E/49,781944 20,194444
Kapliczka, za którą znajduje się cmentarz z czasów I wojny światowej w Szczyrzycu.
Brama wejściowa do kościoła przy opactwie cystersów
Dawny browar w Szczyrzycu

Szczyrzyc uzyskał lokację miejską w 1416 roku, zdegradowany przed 1499 rokiem[2]. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie nowosądeckim.

GeografiaEdytuj

PołożenieEdytuj

Szczyrzyc leży w dolinie rzeki Stradomki, w jej górnym odcinku biegu na wysokości od 320–360 m n.p.m. Obszar ten leży na pograniczu Beskidu Wyspowego (Ciecień) i Pogórza Wiśnickiego (Górki Szczyrzyckie).

Od zachodu nad Szczyrzycem dominuje zalesiony Ciecień, obok niego widać Księżą Górę i Grodzisko. Na wschodzie rozciągają się Górki Szczyrzyckie z Górą Świętego Jana o rozległych i płaskich wierzchowinach. Na południu widać szczyty Beskidu Wyspowego: Wierzbanowską Górę, Dzielec, Śnieżnicę, Łopień i Kostrzę.

KlimatEdytuj

Klimat Szczyrzyca nosi cechy typu podgórskiego i górskiego. Opady atmosferyczne kształtują się tutaj w granicach 800 mm/rok. Długość okresu wegetacyjnego wynosi 190–225 dni. Liczba dni z pokrywą śnieżną to 80–100.

Warunki naturalneEdytuj

Szczyrzyc znajduje się w obrębie tzw. jednostki tektonicznej Szczyrzyca. Cechuje się ona południkowymi rozciągłościami warstw i obecnością zapadliskowej formy Szczyrzyca w środku, przechodzącej w klinalne strefy od strony zachodniej i wschodniej. Zachodnia część zapadliska Szczyrzyca nazwana została monokliną Cietnia – Grodziska. Na południe od zapadliska Szczyrzyca znajduje się okno tektoniczne Skrzydlnej, w którym odsłaniają się dwa równoleżnikowo ułożone elementy antyklinalne.

Dorzecze Stradomki jest obszarem występowania wód podziemnych, znajdujących się na różnej głębokości w utworach fliszowych i zalegających na nich pokrywach glin zwietrzelinowych i innych.

Okolice Szczyrzyca odznaczają się urozmaiconą szatą roślinną. W dolinie Stradomki i na niewielkich stokach przeważają pola uprawne, sady i ogrody. Wyższe partie porośnięte są lasem. Niższe partie stoków i wzgórz porastają lasy jodłowo-bukowe. Wyżej lasy lipowo-grabowe oraz monokulturalne lasy świerkowe. Miejscami wierzchowiny pogórza porasta zespół boru mieszanego z sosną i dębem.

Z roślin chronionych występują:

Części wsiEdytuj

Integralne części wsi Szczyrzyc[3][4]
SIMC Nazwa Rodzaj
0430700 Abramowice przysiółek
0430692 Wadzyn część wsi

HistoriaEdytuj

Miejscowość jest wymieniona w książce Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym– wydanie nakładem S. Orgelbranda, Warszawa 1844 rok. W publikacji tej wspomina się między innymi, że miejscowość była w XIV wieku siedzibą powiatu.

Był własnością wojewody krakowskiego Teodora[5]. We wsi znajduje się opactwo cystersów, założone ok. 1234 roku. W 1259 klasztor najechali Tatarzy. W pierwszej połowie XVII wieku opactwo zostało przebudowane, jednak w XVIII wieku zostało dwukrotnie ograbione. W 1765 klasztor wraz z kościołem niemal całkowicie spłonął. W 1798 roku przy klasztorze powstało gimnazjum, które władze komunistyczne zamknęły w 1955 roku. Przejęły także część ziem klasztoru, tworząc z nich PGR (PGR Jodłownik; w Szczyrzycu do tego PGR-u należały gospodarstwo Dobroniów i Godusza).

6 września 1939 doszło do pacyfikacji Szczyrzyca przez Niemców – zamordowano mieszkańców przysiółka Wadzyń i 39 żołnierzy Wojska Polskiego[6]. W 1944 roku doszło do pacyfikacji przysiółka Smykań – za pomoc partyzantom AK. Po II wojnie światowej opactwo uhonorowane zostało orderem Virtuti Militari.

W lipcu 1984 roku odbyła się koronacja obrazu Matki Boskiej Szczyrzyckiej. Na mszę koronacyjną przybyło kilkadziesiąt tysięcy pielgrzymów. Przy klasztorze w starym spichlerzu z XV wieku działa muzeum posiadające unikatowe eksponaty między innymi mapę świata z XIII wieku.

W opactwie szczyrzyckim znajduje się Sanktuarium Matki Bożej Szczyrzyckiej Matki Pokoju i Dobroci, które jest miejscem kultu cudownego obrazu Matki Bożej.

TurystykaEdytuj

Szlaki turystyczneEdytuj

  – ze Szczyrzyca przez Pogorzany, obok Diablego Kamienia na grzbiet łączący Ciecień z Grodziskiem
  – ze Szczyrzyca przez Janowice do Stróży
  – ze Szczyrzyca na szczyt Cietnia

ZabytkiEdytuj

Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[7]

PozostałeEdytuj

W Szczyrzycu mieściło się również braksatorium – browar założony przez cystersów w 1628 roku.[8] Zakonnicy sami wyrabiali piwo do 1925 r., kiedy browar został wydzierżawiony. W okresie PRL-u browar został znacjonalizowany. W 1982 r. produkcja wynosiła 22 tys. hl piwa rocznie sprzedawanego w Dobrej, Limanowej, Rabce, Myślenicach, Dobczycach i Krakowie. W 1993 r. cystersi odzyskali browar, jednakże ze względu na brak funduszy na modernizację i rozwój wstrzymali produkcję w roku 1997. W latach 2004–2009 Browar Kielce warzył piwo Frater na podstawie receptury ze szczyrzyckiego klasztoru.
Produkcja piwa w Szczyrzycu wznowiona została w 2009 r. w minibrowarze Marysia obok klasztoru.

KulturaEdytuj

Szczyrzyc jest ośrodkiem kultury ludowej, co roku odbywa się tu festiwal piosenki ludowej, a w samym Szczyrzycu działa od 1926 roku regionalny zespół pieśni i tańca Szczyrzycanie oraz dziecięcy – Mali Szczyrzycanie.

We wsi działa klub piłkarski LKS Orkan Szczyrzyc, założony w 1949 r., występujący obecnie[kiedy?] w IV Lidze (grupa małopolska). Dysponuje on stadionem o wymiarach 100 × 59 m, bez oświetlenia i z widownią o pojemności 500 osób.

W Szczyrzycu znajduje się nie działający Dom Pracy Twórczej Polskiej Akademii Nauk, przekazany PAN przez rodzinę Koniecznych.

ReligiaEdytuj

Od 1238 roku na terenie Szczyrzyca istniała samodzielna parafia, ufundowana przez jeden z rodów rycerskich. W 1244 przejęli ją Cystersi i gospodarują nią do dziś.

Ludzie związani ze SzczyrzycemEdytuj

Ludzie odznaczeni dla społeczności lokalnej:
Urodzeni i/albo spędzili dzieciństwo w Szczyrzycu

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1255 [dostęp 2020-12-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  2. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 74-75.
  3. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  4. GUS. Rejestr TERYT
  5. Sławomir Wróblewski, Najdawniejsze osadnictwo rycerskie na ziemi sądeckiej, w: Rocznik Sądecki, tom XLIII, Nowy Sącz 2015, s. 45.
  6. Józef Fajkowski, Jan Religa: Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939–1945. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1981, s. 240.
  7. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 2020-09-30.
  8. Stanisław Czachura: Browar klasztorny w Szczyrzycu. Almanach Ziemi Limanowskiej, 12/2003. s. 17. [dostęp 2010-10-27].
  9. Katalog osób „rozpracowywanych” przez organa bezpieczeństwa państwa komunistycznego, bip.ipn.gov.pl [dostęp 2014-05-03].

BibliografiaEdytuj

  • Cystersi w Szczyrzycu: Historia i kultura. Katalog wystawy w galerii „Stara Synagoga” (red.) Robert Ślusarek, wyd. Opactwo 00 Cystersów w Szczyrzycu, Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu, Nowy Sącz, 2000.
  • Opactwo Cystersów i Cudowny obraz Matki Boskiej Szczyrzyckiej, wyd. Cystersi Szczyrzyccy, Szczyrzyc, 1984.

Linki zewnętrzneEdytuj