Otwórz menu główne

Szmulowizna

osiedle w dzielnicy Praga-Północ w Warszawie
Ten artykuł dotyczy osiedla w Warszawie, którego wschodnia część zwana jest Michałowem. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.

Szmulowizna, dawniej także Szmulowszczyzna[1], zwyczajowo Szmulki[1][2] – osiedle w dzielnicy Praga-Północ w Warszawie i obszar warszawskiego MSI.

Herb Warszawy Szmulowizna
Osiedle Warszawy
Ilustracja
Kamienice przy ul. Kawęczyńskiej, widoczna wieża bazyliki Najświętszego Serca Jezusowego
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Miasto Warszawa
Dzielnica Praga-Północ
Położenie na mapie dzielnicy
Położenie na mapie
Portal Portal Polska
Oficyna Burkego przy przy ul. Kawęczyńskiej 26, jeden z reliktów drewnianej zabudowy Pragi
Nowa hala produkcyjna Fabryki Obrabiarek Precyzyjnych Avia S.A. przy ul. Grajewskiej, największego zakładu produkcyjnego na Szmulowiźnie

PołożenieEdytuj

Granice Szmulowizny wydzielonej jako obszar Miejskiego Systemu Informacji wyznaczają[3]:

Pierwotnie granicę między Pragą (wtedy już częścią miasta Warszawy) a Szmulowizną wyznaczał wał ziemny (część Okopów Lubomirskiego) w rejonie ul. Markowskiej i Rogatki Ząbkowskie, znajdujące się w miejscu dzisiejszego skrzyżowania ul. Ząbkowskiej z Markowską.

Pochodzenie nazwyEdytuj

SzmulowiznaEdytuj

Nazwa Szmulowizna pochodzi od imienia właściciela tych gruntów Szmula (Samuela) Jakubowicza Sonnenberga, zwanego Zbytkowerem (Zbitkawerem)[4] (1756-1801), żydowskiego kupca, bankiera, faktora, protegowanego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, protoplasty rodu Bergsonów (w tym filozofa Henryka Bergsona)[5]. Ten najbogatszy Żyd warszawski zrobił znaczny majątek na dostawach dla wojska rosyjskiego. Zbiegł po wybuchu powstania kościuszkowskiego. Jego niektóre zakłady m.in: garbarnię, młyn na Golędzinowie przejęły władze powstańcze[6]. Początkowo folwark Zbytkowera nosił nazwę Bojnówek, z czasem wraz z okolicznymi terenami (wsią i karczmą) przyjął nazwę Szmulowizna od imienia właściciela. Nazwy tej, również w brzmieniu Szmulowszczyzna[7] używano m.in. w XIX w.[4], widać ją m.in. na zaborczych mapach z tego okresu (w rosyjskiej pisowni Шмулевизна[8] lub Шмулевщизна[7]). Stosowano również formę Szmulewizna[9].

Zamiast nazwy Szmulowizna na mapach topograficznych od kilkudziesięciu lat umieszcza się potoczną nazwę Szmulki i ta forma znalazła się w oficjalnym Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych[10].

MichałówEdytuj

Tereny we wschodniej części Szmulowizny wykupiło w 1902 małżeństwo książąt Michał i Maria Radziwiłłowie. Odtąd nazwano je Michałowem na cześć księcia – działacza filantropijnego, mecenasa kultury i współfundatora (wraz z małżonką) szkółek i schronisk dla ubogiej młodzieży (m.in. przytułek Nazaret) oraz Bazyliki Najświętszego Serca Jezusowego. Michał Radziwiłł całe swoje życie, poświęcił sprawom publicznym, angażując swą energię, a także pieniądze w działalność filantropijną i kulturalną. Był m.in. redaktorem i wydawcą „Biblioteki Warszawskiej”, Prezesem Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności oraz członkiem Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. Przewodniczył Komitetowi budowy pomnika Adama Mickiewicza[11][12].

Do Michałowa niektórzy zaliczają również tereny za linią kolei nadwiślańskiej, należące już do Targówka Fabrycznego[13].

Nazwa Michałów była w użyciu przede wszystkim w okresie międzywojennym. Dzisiejszy tramwajowy przystanek końcowy Kawęczyńska-Bazylika nosił wtedy nazwę Kawenczyńska (Michałów)[14]. Natomiast, obszar Michałowa powiększył się i zamykał w granicach parafii Najświętszego Serca Jezusowego, ustanowionej Dekretem erekcyjnym z dnia 25 października 1919 roku, a granice Michałowa sięgały obecnej ulicy Markowskiej. W latach 20. XX wieku, sporządzono mapę otoczenia Bazyliki NSJ, którą nazwano „Plan Michałowa”. O tym, że nazwa Michałów stosowana była powszechnie świadczyć może m.in.: Dekret księdza Kardynała A.Kakowskiego z 1931 roku przekazujący parafię z Bazyliką Towarzystwu Salezjańskiemu[15]. Istniał również, utworzony przy Państwowym Monopolu Spirytusowym, hufiec Michałów organizacji młodzieżowej Orląt. Funkcjonował on w latach 30., będąc najliczniejszym hufcem Orląt w prawobrzeżnej Warszawie, i działał w konspiracji podczas II wojny światowej[16].

W czasach PRL, zwalczając wpływy ziemiaństwa i Kościoła, upowszechniano nazwę Szmulowizna. Mimo to do dziś pozostała nazwa kolejowego posterunku odgałęźnego Michałów[17] na linii kolei nadwiślańskiej oraz ulicy Michałowskiej[18].

Przed wojną istniało Towarzystwo Przyjaciół Michałowa – reaktywowane w 2008 jako Praskie Stowarzyszenie Mieszkańców „Michałów”[19], którego celem jest m.in. przywrócenie tej historycznej nazwy. W dniu imienin Michała (29 września) obchodzone są Dni Michałowa.

W 2009 grupa mieszkańców osiedla podjęła starania o wydzielenie Michałowa ze Szmulowizny, jako oddzielnego obszaru MSI.

HistoriaEdytuj

W XIX w Szmulowizna została otoczona z 3 stron torami kolejowymi – w 1862 otwarto kolej petersburską od północy, w 1867 kolej terespolską od południa oraz kolej obwodową, tzw. nadwiślańską w 1875–1877. Na obszarze Szmulowizny rozwinął się przemysł – w 1897 powstała przy ul. Ząbkowskiej Wytwórnia Wódek „Koneser”, a przy ul. Siedleckiej późniejsza fabryka Avia (1902, obecnie Fabryka Obrabiarek Precyzyjnych Avia). Około 1908 Szmulowizna została włączona do Warszawy.

W okresie międzywojennym nastąpiła rozbudowa dróg, kanalizacji, wodociągów, linii tramwajowych – powstała Zajezdnia Praga na Kawęczyńskiej otwarta 1 lutego 1922. W latach 1907–1923 zbudowano bazylikę Najświętszego Serca Jezusowego.

Po wojnie mieszkania opuszczone przez ludność żydowską zajęła uboga ludność z warszawskich przedmieść – a sama Praga, a zwłaszcza Szmulki, zyskały złą sławę. Domy pozbawione przez lata właściwej opieki powoli odzyskują swój wygląd, powstają tu też nowe osiedla mieszkaniowe.

W początku lat 50. pod kierunkiem arch. Zygmunta Stępińskiego powstał projekt nowego osiedla Michałów z monumentalnymi budynkami, Długim Rynkiem i okrągłym placem z wysokościowcem. Na osiedlu miało zamieszkać 18 tys. mieszkańców. Projektu jednak nie zrealizowano[20].

Osiedle SzmulowiznaEdytuj

W latach 1969–1975 na tym terenie powstało osiedle mieszkaniowe Szmulowizna zbudowane według projektu Jana Kalinowskiego. Jego charakterystycznym elementem jest najdłuższy budynek w Warszawie, przy ul. Kijowskiej 11, wzniesiony w latach 1971–1973, o długości 508 m.

Powstanie osiedla wysokich bloków spowodowało pocięcie na dwie części ulic: Łochowskiej, Łomżyńskiej, Wiosennej i Wołomińskiej oraz zniknięcie z planu miasta dawnych ulic: Jesiennej, Łamanej i Nowej.

Osiedle składa się z czterech części:[21]

  • Szmulowizna A, Szmulowizna I (1969–1972) – trzy budynki jedenastokondygnacyjne (Markowska 6, Korsaka 1, al. Tysiąclecia 151) i dwa pięciokondygnacyjne (Ząbkowska 40, Kijowska 11) między ulicami Kijowską, Markowską, Ząbkowską i aleją Tysiąclecia;
  • Szmulowizna B (1973–1978) – jeden budynek jedenastokondygnacyjny (Wiosenna 2) i trzy pięciokondygnacyjne (Wiosenna 1 i 3, Tarchomińska 10) przy ulicach Wiosennej i Tarchomińskiej;
  • Szmulowizna Wschodnia, Szmulowizna II – osiem budynków jedenastokondygnacyjnych (1972–1975; Wołomińska 19, Radzymińska 54/58, 60/66 i 68/72, Łomżyńska 15/25, Łochowska 1/29, Siedlecka 1/15 i 16/24) oraz trzy pięciokondygnacyjne (1978–1984; Radzymińska 52a, Łomżyńska 22/24, Łochowska 34) w trójkącie między ulicami Radzymińską i Kawęczyńską oraz wałem Kolei Nadwiślańskiej;
  • Kolonia Białostocka przy ulicy o tej samej nazwie – dwa budynki maksymalnie dwunastokondygnacyjne (nr 7 i 9) i jeden maksymalnie jedenastokondygnacyjny (nr 11; wszystkie trzy 1982–1986) oraz jeden czterokondygnacyjny (numer 48; 2001).

Ważniejsze obiektyEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 841. ISBN 83-01-08836-2.
  2. Iwona Oliwińska: Warszawskie Szmulki. Miejsce, ludzie, style życia. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Żak, 2008. ISBN 978-83-89501-89-9.
  3. MSI
  4. a b Szmulowizna w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XII: Szlurpkiszki – Warłynka. Warszawa 1892.
  5. M. Altbauer, Dublety imion biblijnych w polszczyźnie, [w:] Onomastica, r. X, z. 1—2, Wrocław 1965
  6. A. Zamorski, Warszawa w Powstaniu Kościuszkowskim, Warszawa 1985, s.28
  7. a b Plan miasta Warszawy i okolic. Archiwum Państwowe m.st. Warszawy, 1862, zesp. 1004/IV Kolekcja I map i planów Warszawy, sygn. K I 51 [dostęp 2012-11-20].
  8. Окресности г. Варшавы (skan mapy) (ros.). [dostęp 2010-09-07].
  9. Mapa Kwatermistrzostwa. ok. 1850. [dostęp 2014-05-08].
  10. Geoportal 2 | iMap, mapy.geoportal.gov.pl [dostęp 2017-11-26].
  11. Janusz Nowakowski. Michałów wczoraj i dziś. [www.przegladpraski.pl „Przegląd Praski”]. 2/13/2014, s. 7, październik 2014. Warszawa. ISSN 1897-9513. [dostęp 2015-01-22]. 
  12. K.Beylin, Dni powszednie Warszawy w latach 1880-1900, Warszawa 1967, s. 418
  13. Plan Miasta Stołecznego Warszawy. Wyd. „Świt”, 1939. [dostęp 2012-08-23].
  14. Informator Dyrekcji Tramwajów i Autobusów m.st. Warszawy, 1 września 1937 r.[1], 5 września 1938 r.[2]
  15. B. Kant, Bazylika Serca Jezusowego. Tętniące życiem serce warszawskiej Pragi, Warszawa 2008
  16. Marek Gałęzowski: Orlęta Warszawy. Organizacja Orląt Związku Strzeleckiego w Warszawie. Działalność przedwojenna, konspiracyjna i losy powojenne. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2009, s. 70, 101. ISBN 978-83-7399-330-3.
  17. Warszawa Michałów. W: Baza kolejowa [on-line]. www.kolej.one.pl. [dostęp 2012-08-23].
  18. J. Kasprzycki. Bujne życie Otwockiej. Życie Warszawy, 3-4.5.1986
  19. Praskie Stowarzyszenie Mieszkańców "Michałów", stowarzyszeniemichalow.blogspot.com [dostęp 2017-11-26].
  20. Historia i zabytki Pragi: Projekt osiedla Michałów 1953 r.. www.twoja-praga.pl Portal informacyjny warszawskiej Pragi, 2010-09-29. [dostęp 2013-08-05].
  21. http://www.rsmpraga.pl/administracje/osiedle-kijowska.html Robotnicza Spółdzielnia Mieszkaniowa "Praga", administracja Osiedla Kijowska

Linki zewnętrzneEdytuj