Szpiegostwo

forma działalności wywiadowczej

Szpiegostwo – forma działalności wywiadowczej polegająca na zdobywaniu informacji stanowiących tajemnice i przekazywaniu ich instytucji wywiadowczej. W większości państw świata szpiegostwo na rzecz obcego państwa jest przestępstwem kryminalnym zagrożonym najwyższymi karami.

Szpiegowski aparat fotograficzny Minox C używany do fotografowania dokumentów

Charakterystyka szpiegostwaEdytuj

 
Informacje wywiadowcze dotyczące pogranicza Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz Wielkiego Księstwa Moskiewskiego (1534 r.)

Charakterystycznymi elementami szpiegostwa są:

  • tajność działania – maskowanie się szpiega, działanie w konspiracji pod przykrywką innej, ale legalnej działalności,
  • zdobywanie wiadomości – wszelkie sposoby na zdobywanie informacji będących tajemnicą,
  • dobór wiadomości – charakter przekazanych informacji, dokumentów; wiąże się z łamaniem tajemnicy służbowej, państwowej i wojskowej,
  • przekazywanie wiadomości przedstawicielom organizacji wywiadowczych – szereg czynności polegających na tajnej ekspedycji informacji w różnych formach – przewiezienie we własnej pamięci, przy użyciu skrytki, szyfrem, pismem utajonym, drogą radiową, pocztową, przez sieci komputerowe itp.

Przykładami spektakularnych operacji wywiadowczych kwalifikowanych jako szpiegostwo były m.in. zdobycie przez ZSRR w latach 40 XX wieku amerykańskiej technologii produkcji bomby atomowej i potem bomby wodorowej czy w latach 60. XX w. niektórych francusko-brytyjskich technologii naddźwiękowego samolotu Concorde (zastosowanych m.in. w samolocie Tu-144). Także Polska przeprowadzała operacje wywiadowcze kwalifikowane jako szpiegostwo przez systemy prawne państw, w których polscy wywiadowcy zdobywali informacje – m.in. mjr Jerzy Sosnowski w Rzeszy Niemieckiej zwerbował wiele OZI informujących SG WP o Reichswehr oraz w USA Marian Zacharski zdobył wiele informacji o technice wojskowej.

Szpiegostwo w polskim prawie karnymEdytuj

Dwudziestolecie międzywojenneEdytuj

W okresie międzywojennym przestępstwo szpiegostwa zostało uregulowane w:

  • Rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 lutego 1928 r. o karach za szpiegostwo i niektóre inne przestępstwa przeciw Państwu (Dz.U. z 1928 r. nr 18, poz. 160), oscylując wokół dwóch typów zachowań, tj. ujawnieniu (art. 1) bądź zakomunikowaniu (art. 3 i 4) wiadomości, dokumentów lub przedmiotów, które należy zachować w tajemnicy przed rządem obcego państwa lub osobą działającą w jego interesie[1].
  • Rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r. Kodeks karny (Dz.U. z 1932 r. nr 60, poz. 571), koncentrując się w art. 99 na fakcie wejścia w porozumienie z osobą działająca w interesie obcego państwa lub organizacji międzynarodowej przeciw Państwu Polskiemu. Dla prawodawcy istotna stał się więc sama współpraca – „wejścia w porozumienie”, bez konkretyzacji, na czym to porozumienie będzie polegało.
  • Rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. o niektórych przestępstwach przeciwko bezpieczeństwu Państwa (Dz.U. z 1934 r. nr 94, poz. 851), które w art. 17 odchodzi od powiązania przestępstwa szpiegostwa z jakąś formą „wejścia w porozumienie” na rzecz czynu, który zostanie uznany za „działalność wywiadowczą”[1].
  • Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 listopada 1938 r. o ochronie niektórych interesów Państwa (Dz.U. z 1938 r. nr 91, poz. 623) wprowadzał w art. 5–7 kategorię przestępstw przeciwko niezależności życia publicznego, w tym polegające na przyjmowaniu przez obywatela polskiego, od osoby działającej w interesie obcego rządu korzyści majątkowej albo jej obietnicy dla siebie lub innej osoby.

PRLEdytuj

  • Dekret z dnia 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa (Dz.U. z 1946 r. nr 30, poz. 192), który w art. 7 typizował wyłącznie jedną formę działalności szpiegowskiej w postaci gromadzenia i przekazywania wiadomości.
  • Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. Kodeks karny (Dz.U. z 1969 r. nr 13, poz. 94, ze zm.), który w art. 124 regulował przestępstwo szpiegostwa zarówno w typie podstawowym, jako branie udziału w obcym wywiadzie lub działanie na rzecz tego wywiadu poprzez udzielanie mu wiadomości, za co groziła kara pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 5 lub kara śmierci, a jeżeli sprawca działalność tę organizował lub nią kierował, kara pozbawienia wolności nie mogła być niższa od lat 8; oraz typie kwalifikowanym, związanym ze zbieraniem lub przechowywaniem wiadomości w celu ich udzielenia obcemu wywiadowi albo podejmowania się działalności na rzecz obcego wywiadu, zagrożonym karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 5 albo karze 25 lat pozbawienia wolności oraz o sytuację związaną z czynnym żalem, gdy sprawca poniechał dalszej działalności i zawiadomił organ powołany do ścigania przestępstw o wszystkich istotnych okolicznościach popełnionego czynu. Kodeks ten obok przestępstwa szpiegostwa wprowadzał również przestępstwo zdrady, którego sprawcą mógł być tylko obywatel polski. Zdrada była najcięższym i najniebezpieczniejszym przestępstwem skierowanym przeciwko PRL, wywołując jednocześnie istotne problemy doktrynalne i praktyki orzeczniczej w zakresie odróżnienia od przestępstwa szpiegostwa (za kryteria różnicujące uznawano: motyw, elementy obiektywne i narodowość)[1].

III RzeczpospolitaEdytuj

W obecnie obowiązującej ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny przestępstwo szpiegostwa zostało uregulowane w art. 130 i przyjmuje postać:

Typu podstawowegoEdytuj

Art. 130 § 1 kk – branie udziału w działalności obcego wywiadu przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, zagrożone karą pozbawienia wolności od 1 do 10 lat.

Typu kwalifikowanegoEdytuj

  1. art. 130 § 2 kk – branie udziału w obcym wywiadzie (tzn. aktywna współpraca związana z przynależnością do struktur obcego wywiadu) i udzielanie temu wywiadowi wiadomości, których przekazanie może wyrządzić szkodę Rzeczypospolitej Polskiej, zagrożone karą od 3 lat pozbawienia wolności;
  2. art. 130 § 2 kk – działanie na rzecz obcego wywiadu (tzn. aktywna współpraca bez przynależności do struktur obcego wywiadu) i udzielanie temu wywiadowi wiadomości, których przekazanie może wyrządzić szkodę Rzeczypospolitej Polskiej, zagrożone karą od 3 lat pozbawienia wolności;
  3. art. 130 § 4 kk – kierowanie działalnością obcego wywiadu (tzn. zajmowanie przez sprawcę w strukturze organizacyjnej wywiadu określonej pozycji bądź też wypełnianie funkcji, z którymi wiąże się wydawanie poleceń, zwłaszcza wobec osób organizujących działalność tego wywiadu), zagrożone karą od 5 lat pozbawienia wolności albo karą 25 lat pozbawienia wolności;
  4. art. 130 § 4 kk – organizowanie działalności obcego wywiadu (tzn. wszelkie formy zachowania prowadzące do stworzenia organizacji szpiegowskiej, w tym m.in. tworzenie systemu powiązań informacyjnych między poszczególnymi osobami współpracującymi czy mającymi współpracować z wywiadem, wyznaczenie zadań poszczególnym współpracownikom, oznaczenie sposobów kontaktowania się, zaopatrywanie siatki szpiegowskiej w środki ułatwiające jej działalność, werbowanie nowych agentów, szkolenie agentów, dostarczanie im technicznych środków działalności, zbieranie informacji od agentów), zagrożone karą od 5 lat pozbawienia wolności albo karą 25 lat pozbawienia wolności.

Typu uprzywilejowanegoEdytuj

  1. art. 130 § 3 kk – wejście do systemu informatycznego w celu ich uzyskania wiadomości, których przekazanie może wyrządzić szkodę Rzeczypospolitej Polskiej, zagrożone karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności;
  2. art. 130 § 3 kk – gromadzenie lub przechowywanie wiadomości, których przekazanie może wyrządzić szkodę Rzeczypospolitej Polskiej, zagrożone karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności;
  3. art. 130 § 3 kk – zgłoszenie gotowości działania na rzecz obcego wywiadu przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, zagrożone karą od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności.

Zobacz teżEdytuj

  • szpieg – osoba zajmująca się szpiegostwem

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Piotr Burczaniuk, Przestępstwo szpiegostwa - rys historyczny, aktualne regulacje na tle doświadczeń praktycznych i analizy prawno - porównawczej wybranych państw, [w:] Piotr Burczaniuk (red.), Uprawnienia służb specjalnych z perspektywy współczesnych zagrożeń bezpieczeństwa narodowego. Wybrane zagadnienia., Warszawa: wydawnictwo ABW, 2017, s. 86–91, ISBN 978-83-938217-4-7.

BibliografiaEdytuj