Szpital Przemienienia (film)

film
Ten artykuł dotyczy filmu. Zobacz też: artykuł o powieści Stanisława Lema.

Szpital Przemienienia – polski psychologiczny film wojenny z 1978 w reżyserii Edwarda Żebrowskiego, powstały na podstawie powieści Stanisława Lema z 1955 pod tym samym tytułem. Tematem filmu jest zagłada pacjentów szpitala psychiatrycznego wkrótce po wybuchu II wojny światowej (akcja T4). Film koncentruje się na postaci doktora Stefana (Piotr Dejmek), który odważa się protestować przeciwko nieetycznym eksperymentom przeprowadzanym na pacjentach przez kadrę szpitalną jeszcze przed przybyciem Niemców na teren szpitala. Film został przeważnie pozytywnie przyjęty przez krytyków i wielokrotnie nagrodzony (między innymi na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych oraz na MFF w Locarno). Jako zalety filmu wskazywano jego stronę estetyczną oraz wnikliwą analizę przyczyn przyzwolenia na totalitaryzm, natomiast jako wadę – odbiegnięcie od realiów wojennych na rzecz odautorskiej stylizacji.

Szpital Przemienienia
Gatunek dramat psychologiczny, wojenny
Rok produkcji 1978
Data premiery 28 marca 1979
Kraj produkcji  Polska
Język polski, niemiecki
Czas trwania 90 min
Reżyseria Edward Żebrowski
Scenariusz Michał Komar
Edward Żebrowski
(na podstawie powieści Stanisława Lema Szpital Przemienienia)
Główne role Piotr Dejmek
Jerzy Bińczycki
Henryk Bista
Ewa Dałkowska
Gustaw Holoubek
Zygmunt Hübner
Ryszard Kotys
Wojciech Pszoniak
Zbigniew Zapasiewicz
Muzyka Stanisław Radwan
Zdjęcia Witold Sobociński
Scenografia Tadeusz Wybult
Kostiumy Ewa Braun
Montaż Urszula Śliwińska
Wytwórnia Studio Filmowe „Tor”

FabułaEdytuj

Akcja filmu rozpoczyna się pod koniec 1939 roku, kiedy młody doktor Stefan przybywa do zamkniętego szpitala psychiatrycznego w celu otrzymania pracy w zakładzie. Wyznający humanitarne zasady postępowania, aczkolwiek niekonkretny w swych poglądach Stefan zostaje przyjęty przez dyrektora szpitala, doktora Pajączkowskiego, a następnie zdobywa doświadczenie pod opieką cynicznego doktora Rygiera, nieukrywającego swych poglądów pronazistowskich. Stefan z dezaprobatą obserwuje zachowanie Rygiera, który poddaje pacjentów poniżającym eksperymentalnym metodom leczenia, między innymi elektrowstrząsom. Wspomnianą operację Rygier przeprowadza na chorym na raka mózgu inżynierze Andrzeju, w wyniku czego pacjent traci niemal władzę umysłową. Stefan dostrzega również obsesje innych lekarzy: doktor Kauters preferuje wyłącznie chirurgiczne metody leczenia pacjentów, podczas gdy doktor Marglewski postrzega chorobę psychiczną wyłącznie jako przejaw nawiedzenia[1][2].

Niebawem do szpitala przybywa esesman Thiesdorf, który zapowiada likwidację szpitala psychiatrycznego. Wizyta Thiesdorfa prowokuje wielość różnych postaw kadry szpitala. Z czasem Stefan coraz bardziej się buntuje przeciwko Rygierowi, jednak nie może liczyć na wstawiennictwo Pajączkowskiego, którego Rygier pomawia o „masońską” twórczość naukową sprzed okresu okupacji. Pajączkowski poucza Stefana, że ten musi stawiać nieszkodzenie pacjentom nad litość wobec nich. Z kolei narkotyzujący się literat Sekułowski, poszukujący schronienia w szpitalu, z goryczą oskarża młodego lekarza o brak znajomości życia. Tymczasem doktor Nosilewska wyznaje skrycie Stefanowi, że uciekła z Austrii po zajęciu jej przez hitlerowców. Stefan orientuje się co do swego płonnego idealizmu, ale staje się też świadkiem błędów lekarskich swoich starszych kolegów: nieudanej operacji Kautersa, szarlatanerii Marglewskiego[1][2].

Nadchodzi moment likwidacji szpitala. Bezradny dyrektor Pajączkowski nie może wyprosić u Rygiera, Kautersa i Marglewskiego zgody na spontaniczną akcję ratowania pacjentów. Wspiera go tylko Stefan, który rozdaje pozostałe lekarstwa pacjentom i na prośbę Sekułowskiego dosypuje mu cyjanku; palone są też akta. Gdy Niemcy wkraczają na teren szpitala, aresztują część kadry; Nosilewska zostaje aresztowana jako Żydówka, a Pajączkowski dzieli jej los. Sekułowski przy próbie zatrzymania połyka cyjanek i popełnia samobójstwo. Esesmani wyprowadzają kadrę i pacjentów szpitala z budynku, celem przeprowadzenia na nich egzekucji. Stefan, ukrywszy się przed Niemcami, próbuje wyprowadzić młodego chłopca skrytego pod fartuchami szpitalnymi, ten jednak umiera na jego rękach. Dostrzegłszy w lesie patrol SS, Stefan próbuje uciec i rozpływa się we mgle, podczas gdy pluton egzekucyjny rozstrzeliwuje pacjentów i pozostałych członków kadry, zasypanych następnie ziemią[1][2].

 
Zbigniew Zapasiewicz, odtwórca roli doktora Rygiera

ObsadaEdytuj

ProdukcjaEdytuj

Za produkcję Szpitalu Przemienienia odpowiadał Zespół Filmowy „Tor” pod dyrekcją artystyczną Krzysztofa Zanussiego. Reżyserem filmu był Edward Żebrowski, który na podstawie powieści Stanisława Lema pod tym samym tytułem napisał scenariusz wraz z krytykiem filmowym Michałem Komarem (był to pierwszy scenariusz współtworzony przez tego ostatniego). Za zdjęcia do filmu odpowiadał Witold Sobociński, a scenografię opracował Tadeusz Wybult. Muzykę do Szpitala Przemienienia skomponował Stanisław Radwan, podczas gdy nad udźwiękowieniem do filmu czuwała Małgorzata Jaworska. Film zmontowała Urszula Śliwińska[2].

Edward Żebrowski swoją krytykę w filmie skierował na instytucję szpitala psychiatrycznego, który posługuje się aparatem przemocy[3]. Koncentrując się na rozterkach moralnych doktora Stefana, które prowadzą głównego bohatera do heroicznego czynu w imię dobra, Żebrowski starał się równocześnie skupić na fenomenie dobra w świecie przenikniętym przez zło[4].

Podczas realizacji filmu wykorzystano zabytkowe wnętrza i plenery Szpitala im. prof. Jana Mazurkiewicza (Szpitala Tworkowskiego) pod Warszawą[2], choć w rzeczywistości był to jedyny duży szpital psychiatryczny w Polsce, w którym Niemcy podczas wojny nie eksterminowali osób chorych psychicznie[5]. Premiera Szpitala Przemienienia odbyła się 28 marca 1979 roku[2].

OdbiórEdytuj

Szpital Przemienienia został przeważnie pozytywnie przyjęty przez krytyków. Krzysztof Kreutzinger dla pisma „Film” pisał, iż „Zagłada, mimo że przychodzi z zewnątrz, jest jakby konsekwencją stosunków wewnętrznych. Nie czuje się żadnej znaczącej opozycji między wynaturzeniem w samym szpitalu a nadchodzącym okrucieństwem”[6]. Rafał Marszałek podkreślał, że „praźródła społecznej choroby Żebrowski odkrywał [...] jakby poza nazizmem, w każdym razie zanim doszło od eksterminacji zaplanowanej przez hitlerowców”. Marszałek zwracał uwagę, iż filmowi lekarze „przez długi czas czują się panami życia i śmierci chorych”, przygotowując niejako grunt pod nazistowską eksterminację[7]. Podobnie Tadeusz Sobolewski pisał, iż Szpital Przemienienia „pokazuje ze zjadliwą ironią, że epidemia faszyzmu szerzyła się również po naszej stronie. Wśród personelu szpitala są duchowi naziści”[8]. Zdaniem Zygmunta Kałużyńskiego z „Polityki” film Żebrowskiego „spełnia szalenie istotne zapotrzebowanie: prezentuje postawy, daje starcie poglądów, wciąga nas w dramat sprzeczności ideowych”[5].

Bardziej sceptyczny wobec Szpitalu Przemienienia był Tadeusz Lubelski, zarzucając filmowi niewiarygodność fabuły. Filmowa likwidacja szpitala następuje latem 1940 roku, podczas gdy, jak zauważał Lubelski, „zdarzenia prototypowe toczyły się we Lwowie, gdzie Lem w 1940 roku zaczął studia medyczne; Niemcy mogli więc przybyć do szpitala dopiero w dwa lata po rozpoczęciu wojny”[9]. Sam autor pierwowzoru literackiego, Stanisław Lem, stawiał Żebrowskiemu zarzut odejścia od realiów wojennych: „nawet w czasie drugiej wojny światowej dowódca jednostki niemieckiej nie mógł ot, tak sobie, mordować kogo popadło. Najprawdopodobniej Niemcy uśmierciliby pacjentów, ale nie lekarzy, którzy mieli pewną szansę na ocalenie”[9]. Podobny zarzut stawiał Jerzy Płażewski na łamach „Kina”, wypominając reżyserowi „wyizolowanie historii szpitala z szerszego kontekstu okupacyjnego”[5]. Krzysztof Kłopotowski z „Literatury” stwierdzał, że Szpital Przemienienia posługuje się schematycznymi uproszczeniami: „zwolennik eksperymentowania na ludziach okazuje się w krytycznym momencie volksdeutschem. W swoim czasie była to trafna konstatacja, lecz dziś jest myląca”[5].

Nie kwestionowano natomiast walorów estetycznych filmu. Krzysztof Teodor Toeplitz z „Miesięcznika Literackiego” pisał: „Film jest pięknie fotografowany, jego obrazy mają w sobie realność, ale także świadomość stylu, pod względem inscenizacyjnym stanowi on niewątpliwie wielki krok naprzód w rozwoju talentu Edwarda Żebrowskiego”[5]. Jan Józef Szczepański z „Tygodnika Powszechnego” zwracał uwagę na warsztat operatorski odpowiedzialnego za zdjęcia Witolda Sobocińskiego: „Nieoczekiwane przejście z koloru na technikę czarno-białą, wyciszenie dźwięku, przymglenie ostrości obrazu, przyczynia się do ogólnej zmiany tonacji, stwarza odmienną perspektywę – jak gdyby rzeczywistości oglądanej z innego już, bardziej zobiektywizowanego punktu widzenia”[5]. Szczepański podsumowywał dyskusję nad filmem Żebrowskiego następująco: „Szpital Przemienienia jest nie tylko wielkim realizatorskim sukcesem Edwarda Żebrowskiego – jest także filmem, który niewątpliwie reprezentować będzie najcenniejsze osiągnięcia polskiej kinematografii”[5].

NagrodyEdytuj

Rok Instytucja Nagroda Odbiorca[2]
1979 Festiwal Polskich Filmów Fabularnych Nagroda Główna „Srebrne Lwy Gdańskie” Edward Żebrowski
Nagroda za dźwięk Małgorzata Jaworska
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Locarno I wyróżnienie Edward Żebrowski
1981 Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Brukseli Kryształowa Gwiazda Piotr Dejmek
Międzynarodowy Festiwal Filmów Czerwonego Krzyża i Ochrony Zdrowia w Warnie nagroda specjalna jury Edward Żebrowski

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Edward Żebrowski, Szpital przemienienia [online], Studio Filmowe „Tor”, 1978 [dostęp 2021-02-24].
  2. a b c d e f g Szpital Przemienienia w bazie filmpolski.pl
  3. Socha 2018 ↓, 15.23.
  4. Socha 2018 ↓, 15.16.
  5. a b c d e f g Szpital Przemienienia, Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej [dostęp 2021-05-16] (pol.).
  6. Krzysztof Kreutzinger, Za plecami Pana Boga, „Film” (3), 1979.
  7. Rafał Marszałek, Edward Żebrowski: Redivivus, Dwutygodnik, luty 2014 [dostęp 2021-05-16] (pol.).
  8. Tadeusz Sobolewski, Piękny dwudziestoletni, „Kino”, 48 (561), 2013, s. 98.
  9. a b Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego 1895-2014, Kraków: Universitas, 2015, s. 470.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj