Otwórz menu główne

Szpital Ujazdowski w Warszawie

szpital działający w Warszawie w latach 1792-1945

Szpital Ujazdowski w Warszawie – najstarszy i największy szpital wojskowy w Polsce, utworzony ok. 1792 roku w byłym zamku królewskim w Ujazdowie (Zamek Ujazdowski), rozwiązany w styczniu 1945 roku, po ewakuacji do Krakowa.

Szpital Ujazdowski w Warszawie
(nieistniejący)
Ilustracja
Zachowane budynki kompleksu Szpitala Ujazdowskiego
Data założenia ok. 1792
Data likwidacji styczeń 1945
Typ szpitala wojskowy
Państwo  Polska
Adres Warszawa, ul. Jazdów 2
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Szpital Ujazdowski w Warszawie (nieistniejący)
Szpital Ujazdowski w Warszawie
(nieistniejący)
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Szpital Ujazdowski w Warszawie (nieistniejący)
Szpital Ujazdowski w Warszawie
(nieistniejący)
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Szpital Ujazdowski w Warszawie (nieistniejący)
Szpital Ujazdowski w Warszawie
(nieistniejący)
Ziemia52°13′10″N 21°01′50″E/52,219444 21,030556

Historia szpitalaEdytuj

Wiek XVIII–XIXEdytuj

Około 1772 roku Stanisław August Poniatowski ostatecznie wstrzymał przebudowę Zamku Ujazdowskiego, a w roku 1784 oddał go miastu, przeznaczając na koszary Gwardii Pieszej Litewskiej[a].

 
Jeden z zachowanych budynków szpitalnych; współcześnie Główna Biblioteka Lekarska (Dział Zbiorów Specjalnych)

W czasie prac adaptacyjnych rozbudowywano oficyny (powstały pawilony z wewnętrznymi dziedzińcami), dobudowywano stajnie, wozownię i lazaret. Tadeusz Kościuszko (zob. Insurekcja kościuszkowska, 1792–1794) planował przeznaczenie na lazaret również koszar, jednak do realizacji tego zamierzenia doszło ostatecznie dopiero w roku 1809. W Zamku powstał stały szpital wojskowy[2]. W roku 1818 z rozkazu księcia Konstantego Romanowa utworzono Szpital Główny Wojskowy, nazwany „Szpitalem Ujazdowskim”. W połowie XIX w. Rosjanie zbudowali w pobliżu zamku kilka dodatkowych budynków[3]. W końcu XIX w. szpital ponownie rozszerzono, wznosząc 20 nowych pawilonów z czerwonej cegły (na terenach północnych i zachodnich)[1]. Cały kompleks był położony na ogromnym obszarze, po którym kursowała kolejka[3].

W latach 1918-1939Edytuj

 
Sala szpitalna, rok 1925
 
Pacjenci wraz z pielęgniarką

W II Rzeczypospolitej Szpital Ujazdowski był silnie związany z kształceniem kadr Służby Zdrowia[4].

W kampanii wrześniowej 1939 rokuEdytuj

Osobny artykuł: Kampania wrześniowa.

We wrześniu 1939 roku poniosło śmierć lub odniosło ciężkie rany wiele setek żołnierzy walczących w obronie Warszawy oraz tysiące jej cywilnych mieszkańców – ofiary ostrzału artyleryjskigo i bombardowań miasta (w tym gęsto zaludnionych dzielnic i szpitali, oznaczonych znakiem czerwonego krzyża).

 
„Mur Ujazdowski”, na miejscu byłego Cmentarza Obrońców Warszawy (zob. Obrona Warszawy)

Około 600 zmarłych w Szpitalu Ujazdowskim pochowano pod murem terenu szpitala (od strony Parku Ujazdowskiego) – na tymczasowym „Cmentarzu Obrońców Warszawy”[b][3].

Po kapitulacji Warszawy (28 września 1939) personel szpitala kontynuował działalność medyczną, prowadzoną w warunkach dużego obciążenia (m.in. przeniesiono do niego w roku 1941 część szpitala św. Ducha, którego budynki zostały zbombardowane[5]). Poza podstawową działalnością medyczną utrzymywał kontakt z Polskim Państwem Podziemnym. W tzw. „Rzeczypospolitej Ujazdowskiej” organizowano szkolenia medyczne lekarzy i pielęgniarek, prowadzono prace badawcze. Edward Loth (prof. UW) zorganizował Zakład Przeszkolenia Inwalidów (uruchomiony w roku 1941) i nowoczesny zakład rehabilitacyjny (jedyną tego rodzaju placówkę w krajach okupowanych[6]). Pomagano Żydom i innym osobom poszukiwanym przez gestapo[3][c]. Organizowano pomoc jeńcom sowieckim[6][8], których Niemcy umieścili w zachodniej części Ujazdowa, w odrębnym pawilonie obozowym pod strażą, nie zapewniając im podstawowej opieki socjalnej i lekarskiej[6].

W szpitalu pracowało wielu wybitnych lekarzy różnych specjalności, m.in. Jan Krotoski, Teofil Kucharski, Jan Szmurło, Adam Wrzosek[9]. Od roku 1940 do wybuchu powstania (1 sierpnia 1944) komendantem szpitala był płk dr med. Leon Strehl, szef sanitarny Komendy Głównej AK[4].

Godzina „W” – styczeń 1945Edytuj

 
Trasa ewakuacji Szpitala Ujazdowskiego[4].
(6 sierpnia 1944)

W latach okupacji niemieckiej (1939–1945) wielu wykładowców i absolwentów Szkoły Podchorążych Sanitarnych w Ujazdowie walczyło w szeregach Armii Krajowej, m.in.[10]:

Z chwilą nadejścia Godziny „W” Leon Strehl przeszedł do Szpitala Maltańskiego, przekazując stanowisko komendanta ppłk prof. Teofilowi Kucharskiemu[4].

W piątym dniu powstania (5 sierpnia 1944) okolicę opanowali Niemcy. Podpalili sąsiednie budynki i zażądali natychmiastowej ewakuacji szpitala. Uformowano kolumnę transportową, złożoną z 1491 osób ze Szpitala Ujazdowskiego, 340 osób ze szpitala św. Ducha oraz z 5 wozów z instrumentami medycznymi, lekami, żywnością, opatrunkami i kasą szpitalną (część zapasów Niemcy przejęli na trasie). Ciężko rannych niesiono na noszach i łóżkach[4][11].

Kolumna wyruszyła rano 6 sierpnia, pod flagami Czerwonego Krzyża (Niemcy dołączyli do niej 350 kobiet, przetrzymywanych jako zakładniczki w gmachu Sejmu)[4].

Trasa kolumny prowadziła ulicą Górnośląską, Myśliwiecką, Łazienkowską i Chełmską (na ulicy Czerniakowskiej sanitariuszy wspomogła ludność cywilna). Noc spędzono pod gołym niebem na terenach Parku Sobieskiego i obiektów Klubu Sportowego „Legia”[11]. Z serdecznym przyjęciem spotkano się w Zakładzie Sióstr Opatrzności Bożej przy ul. Chełmskiej 19 (w pobliżu Kościoła św. Kazimierza). Z pomocą sióstr i okolicznej ludności szpital został wyposażony w niezbędny sprzęt, leki, środki opatrunkowe. W końcu sierpnia był jedyną placówką medyczną w tej okolicy. Leczono setki rannych, w tym również jeńców niemieckich[4].

 
Ewakuacja ludności Mokotowa (budynki przy ul. Puławskiej 116 i 118)

Szpital działał nadal pod znakami Czerwonego Krzyża, jednak mimo wyraźnego oznakowania 30 sierpnia stał się celem bombardowania. Pod gruzami i w ogniu zginęło ok. 300 osób, w tym 130 rannych. Naloty były powtarzane 11, 14 i 15 września. Zginęło w nich 200 osób. Konieczna była dalsza wędrówka, w mniejszych grupach. Jedna z nich znalazła się przy ul. Dolnej 42. Największa dotarła na Górny Mokotów. Na ul. Puławskiej 91 utworzono szpital polowy[4]. Został on spalony w czasie pacyfikacji Mokotowa. Zginęło ponad 20 osób[d].

Po kapitulacji powstania (2 października 1944) Szpital Ujazdowski (połączone trzy grupy) działał w Milanówku. W listopadzie 1944 roku został ewakuowany do Krakowa, a w styczniu 1945 roku – rozwiązany[4].

Kadra szpitalaEdytuj

Poniżej przedstawiono oficerów pełniących obowiązki komendanta szpitala i obsadę oficerską szpitala w 1939 roku oraz dalsze losy oficerów i straty w korpusie oficerskim poniesione w czasie II wojny światowej, w szczególności w nastepstwie zbrodni katyńskiej.

Obsada oficerska Szpitala Szkolnego
Nazwa stanowiska etatowego Stopień, imię i nazwisko Okres pełnienia funkcji Kolejne stanowisko (dalsze losy oficera)
komendant szpitala ppłk / płk lek. Antoni Szwojnicki VI 1930 – XII 1932 szef sanitarny KOP, †1940 Charków
płk lek. Kazimierz Jerzy Miszewski XII 1932 – IV 1934 stan spoczynku
płk lek. dr Jan Garbowski IV 1934 – IX 1939 †1940 Charków
płk lek. dr Teofil Kucharski IX 1939 – 31 III 1940[12] AK, powstanie warszawskie
płk lek. dr Leon Strehl od IV 1945 AK, powstanie warszawskie
w 1939 roku[13][14]
kierownik naukowy pracowni statystyki płk lek. dr Kazimierz Szalla był w III 1939
kierownik naukowy oddziału anatomii i patologii mjr lek. dr Wiktor Kaliciński †1940 Katyń
kierownik naukowy oddziału bakteriologicznego płk lek. doc. dr Leon Owczarewicz
zastępca kierownika mjr lek. dr Tadeusz Roman Kawecki
starszy ordynator oddziału ocznego mjr lek. dr Szczepan Wacek 1934[15] – IX 1939 komendant szpitala polowego nr 162[15]
kierownik naukowy oddziału usznego płk lek. Roch Brzosko †1940 Charków
starszy ordynator ppłk lek. dr Stanisław Ankudowicz AK, powstanie warszawskie
kierownik naukowy oddziału nerwowego płk lek. dr Stefan Mozołowski †1940 Charków
starszy ordynator oddziału nerwowego mjr lek. dr Witold Zdzisław Tyczka
kierownik naukowy pracowni klinicznej ppłk lek. dr Kazimierz II Łukasiewicz
kierownik naukowy oddziału psychiatrycznego ppłk lek. dr Adolf Malinowski
kierownik naukowy oddziału radiologicznego płk lek. Witold Zawadowski
kierownik naukowy oddziału wewnętrznego ppłk lek. doc. dr Michał Rosnowski †1940 Katyń
kierownik naukowy oddziału higieny wojennej ppłk lek. dr Henryk Millak †1940 Katyń
zastępca kierownika mjr lek. dr Aleksander Cybulski †1940 Katyń

UpamiętnienieEdytuj

W latach 1989 i 1997 na murach zachowanych budynków byłego Szpitala Ujazdowskiego (inaczej zagospodarowanych) umieszczono – z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Lekarskiego (wrzesień 1989) i absolwentów Szkoły Podchorążych Sanitarnych[16] (listopad 1997) – tablice pamiątkowe.

W roku 1994 powstało Stowarzyszenie Twórców Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie[6], współpracujące z Wojskowym Instytutem Medycznym, który dziedziczy tradycje Centrum Wyszkolenia Sanitarnego (CWS). Stowarzyszenie skupiło byłych pracowników i byłych pacjentów, którzy przystąpili do gromadzenia pamiątek – elementów zaplanowanej ekspozycji. W pracach stowarzyszenia brała aktywny udział prof. Hanna Odrowąż-Szukiewicz, pracująca w okresie okupacji w warszawskich szpitalach wojskowych (1 Okręgowym i Ujazdowskim)[17], autorka m.in. książek „Szaniec Asklepiosa: wspomnienia żołnierzy, pielęgniarek i opiekunek społecznych szpitala Ujazdowskiego 1939-1944” i „Powszednie dni niepowszednich lat”[18]. Pierwszą wystawę eksponatów zorganizowano w roku 2000; w tym samym roku ustawiono przed frontem Zamku głaz z napisem[6]:

UJAZDÓW
NAJSTARSZY TEREN WARSZAWY
PRAWEM CHRONIONY

1262 – 1526  –  GRÓD KSIĄŻĄT MAZOWIECKICH
1526 – 1792  –  REZYDENCJA KRÓLÓW POLSKICH
1792 – 1944  –  SZPITAL UJAZDOWSKI Z LOSAMI OJCZYZNY ZWIĄZANY
 UFUNDOWALI W ROKU 2000

UJAZDOWIACY

Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie zostało otwarte w lutym 2003 roku w siedzibie Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski[6]. Pamięć o szpitalu wyrażono również, nadając w 1999 roku nazwę „Aleja Szpitala Ujazdowskiego” pieszej alejce, wytyczonej po wojnie w miejscu dawnych pawilonów szpitalnych, prowadzącej w latach 70. XX w kierunku odbudowanego Zamku Ujazdowskiego, równolegle do nowej Trasy Łazienkowskiej[19]. Uhonorowano też płk. dr. Leona Strehla, nazywając jego imieniem skwer (z głazem pamiątkowym), znajdujący się na tyłach Parku Ujazdowskiego (od strony Trasy Łazienkowskiej)[20]. Płk. prof. dr. Edwarda Lotha upamiętnia kamień, na którym napisano m.in. „twórca Zakładu Przeszkolenia Inwalidów Wojennych w Zamku Ujazdowskim”. Kamień ustawiono z okazji obchodów 70. rocznicy śmierci i 130. rocznicy urodzin prof. Lotha[21].

Podchorążowie[e], listopad 1997
Ujazdowiacy, 2000
Tablice upamiętniające pracowników wojskowej służby zdrowia na murach zabudowań byłego Szpitala Ujazdowskiego
i głaz pamięci o historii Ujazdowa

UwagiEdytuj

  1. Po przekazaniu pałacu miastu nastąpił podział Ujazdowa wąwozem Agricoli na część miejską i Łazienki Królewskie. Na części dawnych królewskich ogrodów utworzono miejski Park Ujazdowski (1893–1896)[1].
  2. Szczątki zmarłych ekshumowano w 1950 roku i pochowano na Powązkach[3].
  3. Jedna z części komiksu „Bradl” ​ISBN 978-83-281-1899-7Tobiasza Piątkowskiego i Marka Oleksickiego (premiera odbyła się 23 stycznia 2017 roku w Muzeum Powstania Warszawskiego) nosi tytuł „Zmartwychwstanie w Szpitalu Ujazdowskim”. Jest fikcyjną opowieścią o historycznie udokumentowanych wydarzeniach, dotyczących działalności Kazimierza Leskiego ps. „Bradl”[7].
  4. Źródła informacji o przebiegu likwidacji szpitala przy ul. Puławskiej 91 podano w haśle Pacyfikacja Mokotowa.
  5. Tablica upamiętniająca pobyt podchorążych – studentów Wydziału Lekarskiego UW w gmachu Zamku Ujazdowskiego, ufundowana w roku 1997 przez absolwentów Szkoły Podchorążych Sanitarnych, żyjących w Polsce i w Anglii[16].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Jazdów: historia i pamięć. W: strona w portalu Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie [on-line]. Stowarzyszenie Szpitala Ujazdowskiego. [dostęp 2017-02-07].; źródła: Alicja Lutostańska – Willa drewniana Anny Jagiellonki w Ujazdowie; Dzieje kształtowania architektury pałacu w Ujazdowie od 1624 roku, [w:] „Jazdów” pod redakcją Edwarda Rużyłły, Wojskowy Instytut Medyczny, Warszawa 2008.
  2. Ewa Gorządek: Zamek Ujazdowski – Historia. W: Strona internetowa Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski [on-line]. csw.art.pl. [dostęp 2017-02-06].
  3. a b c d e Jolanta Głodowska: Był tu Szpital Ujazdowski. krajoznawcy.info.pl. [dostęp 2017-02-08].
  4. a b c d e f g h i Szpital Ujazdowski. W: Portal Szpitale Polowe 1944 [on-line]. Fundacja Warszawskie Szpitale Polowe. [dostęp 2017-02-01].
  5. Szpital św. Ducha. W: Portal Szpitale Polowe 1944 [on-line]. Fundacja Warszawskie Szpitale Polowe. [dostęp 2017-02-10].
  6. a b c d e f Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie. W: Wirtualna wędrówka przez historię [on-line]. zamekujazdowski.art.pl. [dostęp 2017-02-06].
  7. Brandl – Polak, który oszwabił Niemców. W: Strona internetowa Muzeum; Nowa seria komiksowa [on-line]. Muzeum Powstania Warszawskiego. [dostęp 2017-02-12].
  8. Daniel Kunecki: O Jazdowie. W: Domki fińskie. Pamięć osobista, historia, współczesność [on-line]. Stowarzyszenie Pracownia Etnograficzna im. prof. Witolda Dynowskiego. [dostęp 2017-02-12].
  9. Medycyna w Powstaniu Warszawskim. W: Z okazji 69. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego – wspomnienie służb medycznych działających w tamtym czasie, ich bohaterstwa i determinacji w ratowaniu ludzkiego życia [on-line]. Departament wojskowej służby zdrowia MON, 2013-08-01. [dostęp 2017-02-10].
  10. Marek Cieciura, członek Prezydium Zarządu Głównego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, przewodniczący Rady Fundacji Polskiego Państwa Podziemnego: Żołnierze Armii Krajowej – wykładowcy i absolwenci Centrum Wyszkolenia Sanitarnego. W: Wykaz tabliczek informacyjnych o działalności Armii Krajowej i jej żołnierzach [on-line]. armiakrajowa.org.pl. [dostęp 2017-02-08].
  11. a b Szpitale Warszawskie - Szpitale Powstańcze. W: Pamiętnik TLW 2014 [on-line]. Towarzystwo Lekarskie Warszawskie. [dostęp 2017-02-10].
  12. Ciesielska 2013 ↓, s. 18.
  13. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 492.
  14. Wojtkowiak 1973 ↓, s. 333-334.
  15. a b Ciesielska 2013 ↓, s. 17.
  16. a b Edward Rużyłło: Studenci medycyny – podchorążowie z Ujazdowa. W: Serwis Etyka, Prawo i Medycyna [on-line]. etyka.doktorzy.pl. [dostęp 2017-02-13].; Opracowanie na podstawie tekstu zamieszczonego w biuletynie „Z życia Akademii Medycznej w Warszawie” nr 3(82) z 1999 roku.
  17. Hanna Maria Odrowąż-Szukiewicz. W: Powstańcze biogramy [on-line]. Muzeum Powstania Warszawskiego. [dostęp 2017-02-11].
  18. Hanna Odrowąż-Szukiewicz – o autorze. W: Lubimyczytać.pl [on-line]. [dostęp 2017-02-11].
  19. Aleja Szpitala Ujazdowskiego. W: Warszawikia; Wszystko o Warszawie [on-line]. [dostęp 2017-02-11].
  20. Skwer płk. dr. Leona Strehla. W: Polska Niezwykla.pl [on-line]. Polska Niezwykła. [dostęp 2017-02-11].
  21. Stowarzyszenie Twórców Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie. „Acta Medicorum Polonorum”. 4, s. 213–214, 2014. Uniwersytet Medyczny w Poznaniu, Katedra i Zakład Historii Nauk Medycznych. ISSN 2083-0343. 

BibliografiaEdytuj