Otwórz menu główne

Szyk wyrazów w zdaniu niemieckim

porządek wyrazów w zdaniu niemieckim

Szyk wyrazów w zdaniu niemieckim – porządek wyrazów w zdaniu niemieckim. Język niemiecki należy do typu SVO i charakteryzuje się ściśle zdyscyplinowanym szykiem wyrazów w zdaniu, uzależnionym od pozycji orzeczenia, które w zdaniu pojedynczym znajduje się na drugim miejscu. W zdaniu złożonym szyk jest różny w zależności od tego, czy jest to zdanie złożone współrzędnie, czy podrzędnie. W zdaniach podrzędnych czasownik bądź zbitka czasowników występuje zawsze na końcu.

Spis treści

Szyk wyrazów w zdaniu pojedynczymEdytuj

W języku niemieckim szyk wyrazów podlega ścisłym regułom i zależy on od funkcji poszczególnych słów w zdaniu. W zdaniu twierdzącym czasownik w funkcji orzeczenia zajmuje zawsze drugą pozycję (ale niekoniecznie jest drugim wyrazem w zdaniu). Jedną z odmian szyku jest tak zwany szyk prosty, w którym pierwsze miejsce zajmuje podmiot zdania[1]:

  • Wir besuchen unsere Freunde am SonnabendOdwiedzamy naszych przyjaciół w sobotę.
  • Meine Tochter studiert Jura in MünchenMoja córka studiuje prawo w Monachium.

Pierwsze miejsce niekoniecznie musi być zajmowane przez podmiot, może znajdować się ta część zdania, którą mówiący pragnie szczególnie zaakcentować, np. dopełnienie czy okolicznik. Orzeczenie w tym przypadku również znajduje się na drugim miejscu[1]:

  • Seit drei Tagen liegt Mario im BettOd trzech dni Mario leży w łóżku.
  • Am nächsten Sonnabend besuchen wir euchW następną sobotę odwiedzimy was.
  • Dem Gast schmeckt das Essen leider nichtGościowi niestety nie smakuje jedzenie.

Czasy złożoneEdytuj

Czasy w języku niemieckim dzielą się na proste (teraźniejszy, Präteritum) i złożone (Perfekt, Plusquamperfekt, Futur I), wymagające użycia słowa posiłkowego haben bądź sein. W tym przypadku czasownik posiłkowy zajmuje drugie miejsce (to, które zwykle zarezerwowane jest dla czasownika), a czasownik główny w odpowiedniej dla danego czasu formie (imiesłowu czasu przeszłego bądź bezokolicznika) występuje na końcu zdania[2]:

  • Ich bin nach Polen gefahrenPojechałem do Polski.
  • Was hast du zum Geburtstag bekommen?Co dostałeś na urodziny?
  • Er wird am Wettbewerb teilnehmenBędzie uczestniczył w konkursie.

Tryb rozkazującyEdytuj

W trybie rozkazującym czasownik występuje zawsze na pierwszym miejscu[3]:

  • Rechne bitte alles zusammen!Proszę to wszystko policzyć!

Czasowniki modalneEdytuj

Czasowniki modalne: dürfen (wolno mi), können (móc), mögen (móc, lubić), müssen (musieć) sollen (powinienem), wollen (chcieć), choć mogą występować samodzielnie (np. Er will nach HauseOn chce do domu), najczęściej występują z innymi czasownikami w formie bezokolicznika. Wówczas czasownik modalny występuje na drugim miejscu w zdaniu, a bezokolicznik czasownika znajduje się na ostatnim[4]:

  • Ich soll unbedingt dorthin gehenBezwzględnie powinienem tam pójść.
  • Ich kann es nicht hörenNie mogę tego słuchać.
  • Das Fenster kann nicht offen gewesen sein. → Okno [z pewnością] nie było otwarte.
  • Er muss im Lotto einen Sechser gewonnen haben. → Musiał pewnie trafić szóstkę w Lotto.

W czasach złożonych (Perfekt, Plusquamperfekt) czasownik główny występuje na końcu zdania w bezokoliczniku, jednak przed czasownikiem modalnym, który również występuje w formie bezokolicznika[5]:

  • Sie hat sofort gehen müssenMusiała natychmiast iść.

Czasowniki rozdzielnie złożoneEdytuj

W przypadku czasowników rozdzielnie złożonych, takich jak np. aufmachen (otworzyć), mitnehmen (brać ze sobą), w czasach prostych (teraźniejszym i Präteritum) czasownik znajduje się na drugim miejscu, a przedrostek na ostatnim miejscu w zdaniu[6]:

  • Ich fahre um acht Uhr abWyjeżdżam o ósmej.
  • Seit Langem arbeiten sie zusammenOd dawna współpracują ze sobą.

Położenie dopełnienia w zdaniu pojedynczymEdytuj

W zdaniu może występować zarówno dopełnienie bliższe jak i dalsze. Dopełnienie bliższe zwykle znajduje się w bierniku, dalsze w celowniku. Gdy zdanie zawiera zarówno dopełnienie bliższe jak i dalsze, dopełnienie dalsze występuje przed bliższym[7]:

  • Die Firma hat gestern dem Kunden die Ware nicht geliefertFirma nie dostarczyła wczoraj towaru klientowi.
  • Die Firma liefert dem Kunden die Ware nicht. → Firma nie dostarcza towaru klientowi.

Zasada ta nie dotyczy sytuacji, kiedy oba dopełnienia wyrażone są przez zaimki; w tej sytuacji dopełnienie bliższe występuje przed dopełnieniem dalszym[8]:

  • Der Lehrer gab es ihm vor dem UnterrichtNauczyciel dał mu to przed lekcją.

Podobna sytuacja występuje w przypadku zaimka zwrotnego[9]:

  • Ich habe mir die Hände gewaschenUmyłem sobie ręce.
  • Ich habe sie mir gewaschenUmyłem je sobie.

Szyk pozostałych części zdaniaEdytuj

W przypadku innych części zdania, nie istnieją ścisłe reguły dotyczące szyku. Dotyczy to zwłaszcza okoliczników, które mogą występować zarówno przed, jak i po dopełnieniu w celowniku[10]:

  • Er hilft abends seinem Vater gerne im BüroOn pomaga wieczorami swojemu ojcu w biurze.
  • Er hilft seinem Vater abends gerne im BüroOn pomaga swojemu ojcu wieczorami w biurze.

Na końcu zdania znajdują się zwykle dopełnienie w bierniku lub okoliczniki miejsca, głównie odpowiadające na pytanie: wohin (dokąd)[10]:

  • Er fährt heute Abend mit seiner Frau nach KasselOn jedzie dziś wieczorem ze swoją żoną do Kassel.

Położenie partykuły przeczącej nichtEdytuj

Partykuła przecząca nicht w zdaniu pojedynczym znajduje się z reguły na końcu zdania. Kiedy jednak (szczególnie w czasach złożonych) ostatnie miejsce jest wymuszone przez odpowiednią formę czasownika, partykuła przecząca znajduje się bezpośrednio przed nim[7]:

  • Du verstehst mich doch gar nicht. → Przecież ty mnie w ogóle nie rozumiesz.
  • Das hab' ich überhaupt nicht verstandenTego w ogóle nie zrozumiałem.

Zdanie pytająceEdytuj

Zdania pytające dzielą się na ogólne (rozstrzygające), kiedy jedynymi możliwymi odpowiedziami są Ja albo Nein, oraz pytania szczegółowe (o uzupełnienie), które wymagają podania szczegółu i rozpoczynają się np. od wo?gdzie?, wohin?dokąd?, was?co?, wem?komu?, wann?kiedy?, wieso?czemu?, warum?dlaczego?, wie oft?jak często? itp.[11]

Pytania ogólneEdytuj

W pytaniach typu ogólnego orzeczenie znajduje się zawsze na pierwszym miejscu, a następne zajmuje podmiot. Nie istnieje niemiecki odpowiednik polskiego słowa czy[1].

  • Besuchst du mich morgen?Czy odwiedzisz mnie jutro?
  • Geht dein Sohn noch in die Schule?Czy twój syn jeszcze chodzi do szkoły?

Pytania szczegółoweEdytuj

Pytanie szczegółowe rozpoczyna się od zaimka pytającego, a drugie miejsce zajmuje orzeczenie. Między zaimkiem a orzeczeniem nie pojawia się żaden inny wyraz[11]:

  • Wo liegt meine Tasche?Gdzie leży moja torba?
  • Wohin gehst du so spät?Dokąd idziesz tak późno?

W przypadku pytań wessen? (czyj?), wie viel? (ile? odnośnie rzeczowników w liczbie pojedynczej) wie viele (ile? odnośnie rzeczowników w liczbie mnogiej) po zaimku pytającym pojawia się rzeczownik bez rodzajnika[11]:

  • Wie viele Kinder haben Sie?Ile pani ma dzieci?
  • Wie viel kostet das?Ile to kosztuje?

Istnieją również pytania złożone, których elementem jest przyimek. Przykładowo dla an pytaniem o osobę będzie an wen? (an łączy się z biernikiem), a pytaniem o rzecz woran? (wo + łączące r + an)[12], dla nach (łączy się z celownikiem) odpowiednie pytania to: nach wem? i wonach?[13]:

  • Nach wem fragt er?O kogo on pyta?
  • Wonach fragt er?O co on pyta?

Zdania złożone współrzędnieEdytuj

W zdaniach złożonych nie istnieje jeden model szyku. W zależności od zastosowanego spójnika wyróżnia się trzy rodzaje szyku w zdaniu złożonym: dwa we współrzędnie złożonym i jeden w podrzędnie złożonym.

Spójniki wymagające szyku prostegoEdytuj

W zdaniach współrzędnie złożonych szyk prosty, z orzeczeniem na drugim miejscu, występuje po następujących spójnikach: und (i, a), aber (ale, lecz), denn (ponieważ, bo), oder (lub, czy, albo, używany z reguły po zdaniach twierdzących), sondern (lecz, używany po zdaniach przeczących). Jeśli spójnikiem jest und, można go pominąć. Można również pominąć podmiot w drugim zdaniu, jeśli jest taki sam jak w pierwszym[14]:

  • Ich bleibe zu Hause und (ich) arbeite ein wenigZostanę w domu i trochę popracuję.
  • Ich bin nicht müde, sondern ich fühle mich nicht gutNie jestem zmęczony, ale nie czuję się dobrze.

Istnieją spójniki wieloczłonowe, po których w obu zdaniach występuje szyk prosty. Należą do nich: entweder... oder (albo... albo...), nicht nur... sondern auch (nie tylko... ale także...) zwar... aber... (wprawdzie... ale jednak...)

  • Sie ist zwar noch jung, aber (sie ist) schon sehr erfahrenOna jest co prawda młoda, ale bardzo doświadczona.

Spójniki wymagające zdania przestawnegoEdytuj

W zdaniach współrzędnie złożonych spójnik also oraz przysłówki w funkcji spójnika, takie jak: außerdem (ponadto, oprócz tego), deshalb, darum, deswegen (dlatego), dann (potem, następnie), sonst (w przeciwnym razie, bo jak nie, to), trotzdem (pomimo tego) wymagają użycia szyku przestawnego, tzn. graniczą bezpośrednio z orzeczeniem drugiego zdania[15]:

  • Ich bin müde, deswegen gehe ich gerade ins BettJestem zmęczony, dlatego idę prosto do łóżka.
  • Es ist spät, trotzdem muss ich arbeitenJest już późno, ale muszę pracować.

Istnieją spójniki wieloczłonowe, po których w obu zdaniach występuje szyk przestawny. Należą do nich: einerseits..., andererseits... (z jednej strony... (ale) z drugiej strony...), mal... mal... (raz..., raz...), sowohl... als auch (zarówno... jak i...), teils..., teils... (częściowo..., częściowo...), weder... noch... (ani... ani...)[16]:

  • Weder ist es interessant noch bist du ein guter RednerAni to nie jest ciekawe ani nie jesteś dobrym mówcą.
  • Mal besuche ich meinen Freund, mal kommt er zu mirRaz odwiedzam mojego przyjaciela, raz on przychodzi do mnie.

Zdania złożone podrzędnieEdytuj

W zdaniu złożonym dopełnieniowym podrzędnie szyk wyrazów zdania podrzędnego wymaga wyprowadzenia czasownika na koniec zdania[17]:

  • Ich weiß nicht, wann der Zug ankommtNie wiem, kiedy przyjedzie ten pociąg.
  • Er hat nicht gesagt, wohin er gereist warNie powiedział, dokąd wyjechał.

W przypadku, gdy w zdaniu występuje czasownik posiłkowy haben, sein albo któryś z czasowników modalnych, występują one na końcu zdania[18]:

  • Ich weiß wirklich nicht, was ich machen sollDoprawdy nie wiem, co mam zrobić.
  • Ich sage dir noch einmal, dass ich alles gemacht habe. Hau endlich ab!Jeszcze raz ci mówię, że już wszystko zrobiłem! Odczep się!.

W zdaniu okolicznikowym przyczyny, odpowiadającym na pytania warum (dlaczego), auf welchem Grund (z jakiej przyczyny), weshalb (dlaczego) zachowanie zdań zależy od ich szyku. Jeśli zdanie nadrzędne występuje jako pierwsze, obowiązuje w nim szyk prosty, a w zdaniu podrzędnym czasownik występuje na końcu[18]:

  • Ich gehe zum Arzt, weil ich mich nicht wohl fühleIdę do lekarza, bo czuję się źle.

Natomiast gdy zdanie złożone rozpoczęte jest zdaniem podrzędnym, w zdaniu nadrzędnym obowiązuje szyk przestawny[18]:

  • Weil ich mich nicht wohl fühle, gehe ich zum Arzt. → Ponieważ źle się czuję, idę do lekarza.

W zdaniach podrzędnych przyzwolenia, w takiej sytuacji obowiązuje szyk prosty[19]:

  • Wenn er auch krank war, immer kam er zur ArbeitNawet gdy był chory, zawsze przychodził do pracy.
  • Wenn er auch krank war, er kam immer zur ArbeitNawet gdy był chory, przychodził zawsze do pracy.

Czasowniki modalneEdytuj

W zdaniu podrzędnym czasownik modalny znajduje się na końcu zdania. W czasach prostych przyjmuje on końcówkę charakterystyczną dla danego czasu[20]:

  • Es ist schade, dass er uns nicht besuchen kann/konnteSzkoda, że nie może (nie mógł) nas odwiedzić.

Gdy zdanie podrzędnie złożone znajduje się w którymś z czasów złożonych (Perfekt bądź Plusquamperfekt), występuje zbitka trzech czasowników o następującej kolejności: czasownik posiłkowy (sein, haben), bezokolicznik czasownika głównego oraz czasownik modalny w bezokoliczniku[20]:

  • Es ist schade, dass er uns nicht hat/hatte besuchen könnenSzkoda, że nie mógł nas odwiedzić.

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Magdalena Daroch: Gramatyka języka niemieckiego z ćwiczeniami. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-15006-8.
  • Stanisław Bęza: Nowe repetytorium z gramatyki języka niemieckiego. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN, 1998. ISBN 978-83-7195-026-1.
  • Hilke Dreyer-Schmidt: Lehr- und Übungsbuch der Deutschen Grammatik. Die Gelbe Aktuell. Ismaning: Hueber, 2013. ISBN 978-3-19-307255-9.
  • Gerhard Helbig: Die Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht. Berlin: Langenscheidt, 2007. ISBN 3-468-49493-9.