Szyszak (hełm)

hełm wojskowy
(Przekierowano z Szyszak (wojskowość))

Szyszak, daw. szłom (węg. sisak, niem. Zischägge) – termin odnoszący się do dwóch konstrukcji hełmu otwartego: średniowiecznego (tzw. szłom) którego dzwon uformowany był w bardzo wysoki stożek, oraz nowożytnego (tzw. pappenheimer) o złożonej budowie, z dzwonem wyposażonym w dodatkowe elementy: daszek, policzki, folgowany nakarczek, oraz podnoszony nosal.

Szyszak średniowieczeny z XIV–XV w. (tzw. szłom)
Szyszak turecki z XVI w. o konstrukcji pośredniej pomiędzy szłomem a pappenheimerem
Szyszak nowożytny z XVII w. (tzw. pappenheimer)

ŚredniowieczeEdytuj

Na ziemiach polskich od wczesnego średniowiecza szyszak znany był jako szłom.

Cztery szyszaki zostały odkryte w Wielkopolsce (w Gieczu, Gnieźnie, Gorzuchach i w Olszówce).

Średniowieczne okazy niemal nie różnią się konstrukcją i zdobieniem. Wszystkie pochodzą z X lub XI wieku. Ich dzwon, zbliżony kształtem do wybrzuszonego stożka, wykonano z czterech znitowanych blach żelaznych, umocnionych na dole obręczą z charakterystyczną ozdobną rozetką lub rodzajem diademu z przodu. Złączenia blach ornamentowane są listewkami miedzianymi. Na bocznych kwaterach dzwonu umieszczono dekoracyjne rozetki, a szczyt wieńczy tulejka z miedzianymi listewkami dla umieszczenia pióropusza najczęściej wykonanego z końskiego włosia bądź piór. Dolna krawędź hełmu złączona była z nitowanym oplotem kolczym chroniącym uszy, szyję i kark. Do ochrony szyi używano plecionki kolczej. Żelazo dzwonu pokryto miedzianą złoconą blachą, a obręcz, rozetki i tulejka noszą ślady srebrzenia.

Głównym ośrodkiem produkcji owych szyszaków była Ruś. Z Rusi hełmy te rozchodziły się na zachód i docierały na tereny Polski, Serbii oraz Chin, na Sambię i na Węgry.

NowożytnośćEdytuj

Osobny artykuł: Pappenheimer (hełm).
Osobny artykuł: Hełm husarski.

Szyszak nowożytny używany był na ziemiach polskich przez wojska narodowego autoramentu, w szczególności husarię. Doczekał się wielu modyfikacji, np. husarskie, skrzydlate, karacenowe.

Budowa szyszaka husarskiego:

  • Dzwon o kształcie kopulastym na podkładzie skórzanym.
  • Otok w dolnej części dzwonu hełmu.
  • Przynitowane do otoku: daszek z nosalem, policzki, nakarczek.

Zobacz teżEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński Husaria, Warszawa 1977, s. 58-105.
  • Radosław Sikora Fenomen husarii, Toruń 2003, s. 38-51.