Tężnia

budowla z drewna i gałęzi tarniny służąca do zwiększania stężenia soli w solance przez jej częściowe odparowanie

Tężnia, gradiernia – budowla z drewna i gałęzi tarniny służąca do zwiększania stężenia soli w solance przez jej częściowe odparowanie. Tężnie służyły w przeszłości do uzyskiwania soli kuchennej, obecnie jako potężne inhalatoria w kurortach.

Tężnia w Ciechocinku
Aerozol powstały w wyniku działania tężni
Tężnia w Rabce-Zdroju
Mini tężnie na Placu Wolności w Pyrzycach
Tężnia w Radlinie
Tężnia w Radlinie
Tężnia w Chorzowie
Tężnie solankowe, Park Cegielnia, Żory 2023

Budowa

edytuj

Tężnie wznoszono zazwyczaj w postaci długich, kilkunastometrowej wysokości budowli o długości nawet do kilkuset metrów. Wnętrze drewnianej konstrukcji wypełnione jest wiązkami gałązek tarniny, na które z góry spływa solanka, rozbijając się o poszczególne gałązki. Pod tężnią zwykle znajduje się basen do odbioru solanki. Celem całego procesu jest uzyskanie co najmniej 16% (maksymalnie ok. 27%[a]) roztworu NaCl w wodzie[1]. Proces tężenia mocno uzależniony jest od pogody. Podczas słonecznego i wietrznego dnia parowanie jest najintensywniejsze, co daje najlepsze efekty, w dni deszczowe i mgliste tężenie nie następuje prawie w ogóle. W dniach niekorzystnych oraz w nocy odłącza się dopływ solanki.

Ze względu na dużą i mokrą powierzchnię tężnie wychwytują efektywnie zanieczyszczenia z powietrza. Stwierdzono to w 1996 r., badając zawartość radioizotopów w złożach soli pobranych z tężni w Ciechocinku, z miejsc, gdzie gałęzie tarniny nie były wymieniane od 1985 r. Wykryto wówczas wyraźnie podwyższoną zawartość izotopów cezu (Cs-134 i Cs-137) pochodzących z katastrofy w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej z 1986 r., w porównaniu z ich ilością w soli z tych tężni dostępnej handlowo w 1996 r. Zawartość Cs-137 była 25× wyższa, natomiast Cs-134 o czasie połowicznego rozpadu ok. 2 lat został wykryty jedynie w dawnym złożu, w śladowych ilościach. Pomimo podwyższonego poziomu promieniowanie pochodzące od cezu stanowiło jedynie ok. 10% promieniowania naturalnego w Ciechocinku[2].

Historia

edytuj

Pierwotnie, w XVII–XVIII w. na drewniane konstrukcje pokryte gałązkami tarniny wylewano szuflami solankę, która rozpryskiwała się na gałązkach i spływała do zbiornika pod tężnią. Proces ten wielokrotnie powtarzano, co pozwalało uzyskać większą gęstość solanki. Dzięki temu zabiegowi podczas warzenia zużywano mniej energii cieplnej potrzebnej do odparowania wody z solanki i krystalizacji soli. Zastosowanie pomp pozwoliło na budowanie o wiele wyższych tężni o wielusetmetrowej długości. Nie zmieniło to zasady działania tężni, solanka grawitacyjnie spływała po gałęziach tarniny.

Lecznictwo

edytuj

Rozwój innych sposobów pozyskiwania soli oraz wzrost znaczenia balneologii w lecznictwie spowodował, że tężnie stały się miejscem służącym do zażywania inhalacji powstałego w ich otoczeniu specyficznego aerozolu. Mikroklimat powstały wokół tężni wykorzystywany jest w profilaktyce i leczeniu schorzeń górnych dróg oddechowych, zapalenia zatok, rozedmy płuc, nadciśnienia tętniczego, alergii, nerwicy wegetatywnej i w przypadku ogólnego wyczerpania.

Powstawanie bogatych w sole aerozoli podczas produkcji było efektem niepożądanym, gdyż prowadziło do utraty soli, natomiast w inhalacji największe znaczenie ma właśnie skład aerozolu. Tężnie konstruowane w celach leczniczych różnią się nieco od tężni produkcyjnych. Przede wszystkim solanka spływa głównie po ścianach, które są pionowe (a nie rozszerzające się u podstawy), by stworzyć jak największą ilość leczniczej mgiełki.

Polskie tężnie

edytuj
 
Tężnia w Konstancinie-Jeziornie

Największe w Europie[3] i najstarsze (XIX wiek) polskie tężnie znajdują się w Ciechocinku (woj. kujawsko-pomorskie). Oprócz tężni w Ciechocinku w Polsce znajdują się XX-wieczne tężnie w Konstancinie pod Warszawą[4] i Inowrocławiu oraz wiele tężni i minitężni zbudowanych w XXI wieku.

Do obiektu budowlanego podobnego do tężni można zaliczyć kaskadę solankową w Sołonce koło Rzeszowa, która powstała w 2010 roku[5].

Tężnia na pl. Hallera w Warszawie uzyskała dwie nagrody architektoniczne[6].

Architekt Bogdan Kulczyński zbudował pod Warszawą dom z tężnią[7].

Dwie z trzech tężni w Ciechocinku

Zobacz też

edytuj
  1. Maksymalne stężenie soli zależy również od zawartości innych jonów i cząsteczek w solance.

Przypisy

edytuj
  1. Roland Scharf, Die Saline Nauheim, Wyd. Magistrat der Stadt Bad Nauheim, 2007 r., s. 19
  2. H.L. Oczkowski i inni, Chernobyl fall out in salt from Ciechocinek, Poland, „Radiation Measurements”, 26 (5), 1996, s. 743–745, DOI10.1016/S1350-4487(97)82890-9 (ang.).
  3. Ranking polskich rekordów. Wirtualna Polska. [dostęp 2012-10-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-06-13)]. (pol.).
  4. Lecznicze działanie Tężni Solankowej w Konstancinie-Jeziornie. uzdrowisko-konstancin.pl. [dostęp 2020-12-15].
  5. Kaskady solankowe w Sołonce k. Rzeszowa – zawartość jodu wyższa niż w tężniach w Ciechocinku [online], Onet.pl, 12 maja 2015.
  6. Tężnia solankowa na placu Hallera w Warszawie
  7. Podwarszawski dom architekta z tężnią solankową. Mieszkają tu trzy pokolenia