Otwórz menu główne

Teoria cykli hegemonicznych lub Teoria długich cykli – teoria stosunków międzynarodowych, stworzona przez George'a Modelskiego. Powstała w oparciu o wcześniejsze teorie n.in. cykli ekonomicznych Kondratiewa i teorii systemów-światów Fernanda Braudela i Immanuela Wallensteina.

Spis treści

Założenia teoriiEdytuj

Głosi ona, że gdy jakieś mocarstwo osiąga rolę mocarstwa hegemonicznego, wyzwanie rzucają mu inne wielkie mocarstwa. Jedno z nich osiąga potęgę równą mocarstwu światowemu i chce zająć jego miejsce, co prowadzi do wojny hegemonicznej – czyli wojny o uzyskanie/utrzymanie statusu hegemona. Modelski stworzył specjalny indeks siły oparty głównie na potędze morskiej. Według Modelskiego w 1518 Portugalia osiągnęła pozycję hegemoniczna w polityce światowej. Rzuciła jej wyzwanie Hiszpania, osiągnąwszy uprzednio równorzędną wobec Portugalii pozycję drugiego światowego mocarstwa. Ten dwubiegunowy układ nie przetrwał, gdyż - co jest charakterystyczne dla teorii Modelskiego – "gdzie dwóch się bije tam trzeci korzysta" – a zatem państwem które osiągnęło pozycję hegemoniczną były Niderlandy (Holandia). W 1688 ta hegemonia została podłamana przez Francję, która z kolei została pokonana przez drugiego pretendenta do hegemoni Wielką Brytanię ("I cykl brytyjski"). Mocarstwowej pozycji W. Brytanii wyzwanie rzuciła Francja w postaci wojen napoleońskich. Z tego starcia po raz kolejny zwycięsko wyszła Wielka Brytania ("II cykl brytyjski"). Zakończyły go dwie wojny światowe (1914-45) traktowane łącznie jako jeden wielki konflikt hegemoniczny, ale i tym razem główny rywal hegemona – Niemcy nie zwyciężyły. Prawdziwym zwycięzcą nie była jednak również W.Brytania, lecz USA. Po 1945 nowy porządek światowy określała rywalizacja dwóch supermocarstw – USA i ZSRR. Zatem okresy hegemoniczne miałyby trwać od 60 do 90 lat, a wojny (konflikty) hegemoniczne ok. 20 lat. Co ciekawe do tej pory w zasadzie żaden z rywali nie zastąpił hegemona a rolę mocarstwa światowego przejmował zwykle "tertius gaudens" ("trzeci zyskujący") będący nieraz głównym sojusznikiem hegemona (Anglia/Wielka Brytania - sojusznik Niderlandów przeciwko Francji, lub Stany Zjednoczone - jako sojusznik Wielkiej Brytanii przeciwko Niemcom). Jedynym wyjątkiem był rok 1815 kiedy Wielka Brytania ponownie rozpoczęła kolejny cykl hegemoniczny pokonując napoleońską Francję.

Fazy cyklu hegemonicznego:

1. wojna hegemoniczna o globalnym (od XVI wieku) charakterze - decydująca o tym kto będzie hegemonem (ang. Macro - decision)

2. dominacja - hegemonia mocarstwa światowego (execution)

3. delegitymizacja - zakwestionowanie dominacji przez inne wielkie mocarstwa (Agenda-setting)

4. dekoncentracja - utrata dominacji pod wpływem działań wschodzących mocarstw: potencjalnego rywala - który staje na czele koalicji mocarstw kwestionujących dotychczasowy ład (challenger), oraz sojusznika który zwykle wygrywa walkę o hegemonie w następnym cyklu

Długie cykle w historiiEdytuj

Ewolucja polityki globalnej[1][2]

wojna hegemoniczna dominacja delegitymizacja dekoncentracja
Okres Euroazjatycki
1211-1260 wojny mongolskie 1260-1280
Imperium mongolskie
1280-1370 (rozpad) 1370-1405
  Tamerlan
Okres Euro-atlantycki
1494-1516 wojny włoskie i oceaniczne 1516-1539
  Portugalia
1540 - 1560 1560 - 1580
  Hiszpania
1580-1609
wojna o niepodległość Niderlandów
1610-1639
  Holandia
1640-1660 1661-1688
  Francja
1688-1713
wojny Ludwika XIV
1714 - 1739
  Wielka Brytania (I)
1740-1763
(wojna sukcesyjna austriacka i
wojna siedmioletnia)
1764-1792
  Francja
1792-1815
wojny rewolucyjne i napoleońskie
1815-1849
  Wielka Brytania (II)
1850-1873 (USA) 1874-1914
  Niemcy
Okres atlantycko- pacyficzny
1914-1945
I wojna światowa i II wojna światowa
1945-1973
  Stany Zjednoczone
1973 (kryzys naftowy) 1974-2000
  ZSRR[3] lub   Chiny
2030-2050 (prognoza) 2050-2110 USA (?) 2110-2140 2140 - ?

KrytykaEdytuj

Teoria długich cykli G. Modelskiego została poddana krytyce ze strony niektórych historyków i politologów zarzucających jej "cykliczność" i "schematyzm" na przestrzeni dziejów. Kwestionowana jest głównie teza o globalnej hegemonii Portugalii w XVI lub Niderlandów w XVII w. (podczas gdy w rzeczywistości to raczej Hiszpania za panowania Karola V i Filipa II była wiodącym mocarstwem światowym[4]), której nie można porównywać z rzeczywiście hegemoniczną pozycją Wielkiej Brytanii w połowie XIX, czy USA na przełomie XX/XXI wieku[5]. Niezrozumiałe jest też pomijanie wojen hegemonicznych o globalnym charakterze - jak wojna trzydziestoletnia i związana z nią wojna holendersko-portugalska (1602–1663), czy też wojna siedmioletnia (1757-1763), które również miały znaczący wpływ na losy świata.

Teoria długich cykli głosi że w systemie międzynarodowym istnieją tylko dwa główne mocarstwa: hegemon i pretendent do hegemonii, który rzuca mu wyzwanie. Steven E. Lobell twierdzi że jest to uproszczenie, gdyż w praktyce hegemon musi stawić czoła kilku rosnącym w siłę rywalom w różnych obszarach świata[6][7].

Pomimo tych zastrzeżeń teoria jest uznawana za interesującą analizę procesów dziejowych dzięki oferowanym przez nią możliwościom badawczym oraz ponadczasowemu spojrzeniu[8].

SupercykleEdytuj

Polski badacz Andrzej Gałganek stworzył syntezę teorii systemów-światów Wallensteina i teorii długich cykli Modelskiego ujmując proces dziejowy jako synchronizację procesów politycznych i ekonomicznych w postaci tzw. "supercykli"[9].

SUPERCYKL Początek Przedział zwrotny Zamknięcie
1) 1494-1713 wojny włoskie (1494-1516) wojna hiszpańsko-holenderska (1580-1609) wojny Ludwika XIV (1688-1713)
2) 1713-1945 wojny Ludwika XIV (1688-1714) wojny francuskie (1792-1815) I i II wojny światowe (1914-1945)
3) 1945 - trwa nadal zimna wojna (1946-1989) - -

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. http://faculty.washington.edu/modelski/LCGPeolss.htm LONG-CYCLES IN GLOBAL POLITICS
  2. Leszek Moczulski: Geopolityka potęga w czasie i przestrzeni. Warszawa: Bellona 1999, s. 340-341
  3. według George Modelski: Long Cycles in world Politics, Seattle -London ,1973
  4. Leszek Moczulski: Geopolityka potęga w czasie i przestrzeni. Warszawa: Bellona 1999, s.23 - przypis 59
  5. http://filozofia.wiedza.diaboli.pl/historia-hegemonia-kapitalizm/ Filozofia - Historia, hegemonia kapitalizm
  6. Hiszpania w latach 1621-1640 - Niderlandom, Anglii, Francji, Turcji i Szwecji; Wielka Brytania w latach 1889-1912 i 1919-1932 - Francji, Rosji, USA, Niemcom i Japonii
  7. Steven E. Lobell The Challenge of Hegemony Grand Strategy, Trade, and Domestic Politics University of Michigan Press, 2003.
  8. Leszek Moczulski: Geopolityka potęga w czasie i przestrzeni. Warszawa: Bellona 1999, s. 344
  9. Andrzej Gałganek: Zmiana w globalnym systemie międzynarodowym. Supercykle i wojna hegemoniczna, Poznań 1992, s. 68, 73-74

BibliografiaEdytuj

  • George Modelski, Long Cycles in World Politics (Seattle: University of Washington Press, 1987).

Linki zewnętrzneEdytuj