Tetyda (księżyc)

księżyc Saturna

Tetyda (też: Tethys; Saturn III[2]) – piąty co do wielkości księżyc Saturna. Jest prawie pięć razy mniejsza od Tytana. Mała gęstość Tetydy pozwala przypuszczać, że jest to księżyc lodowy, podobnie jak Dione i Rea, i składa się ona prawie w całości z lodu wodnego.

Tetyda
Ilustracja
Zdjęcie Tetydy wykonane przez sondę Voyager 2
w 1981 roku, widoczna dolina Ithaca Chasma
Planeta

Saturn

Odkrywca

Giovanni Cassini

Data odkrycia

21 marca 1684

Charakterystyka orbity
Półoś wielka

294 672 km[1]

Mimośród

0,0001[1]

Okres obiegu

1,888 d[1]

Nachylenie do płaszczyzny Laplace’a

1,091°[1]

Długość węzła wstępującego

259,842°[1]

Argument perycentrum

45,202°[1]

Anomalia średnia

243,367°[1]

Własności fizyczne
Średnica równikowa

1060,0 km

Wymiary

1080,8 × 1062,2 × 1055,0 km

Masa

6,176 × 1020 kg

Średnia gęstość

0,97 g/cm³

Przyspieszenie grawitacyjne na powierzchni

0,145 m/s²

Prędkość ucieczki

0,393 km/s

Okres obrotu wokół własnej osi

synchroniczny

Jasność obserwowana
(z Ziemi)

10m

Temperatura powierzchni

86 K

Księżyc ten odkrył Giovanni Cassini 21 marca 1684 roku[3].

Nazwa pochodzi od bogini Tetydy z mitologii greckiej[2].

Tedyda na zdjęciu z sondy Cassini, widoczny krater Odyseusz

Odkrycie i nazwanieEdytuj

Tetyda została odkryta przez Giovanniego Domenico Cassiniego w 1684 roku wraz z Dione, innym księżycem Saturna[4]. Cassini obserwował te księżyce za pomocą dużego teleskopu powietrznego w Obserwatorium Paryskim[5].

Cassini nazwał 4 odkryte przez siebie satelity “gwiazdami Ludwika” (łac. Sidera Lodoicea) na cześć króla Francji Ludwika XIV[6]. Stąd nazwa Saturn III (“trzeci księżyc Saturna”).

Współczesną nazwę satelity zaproponował John Herschel (syn Williama Herschela, odkrywcy m.in. Enceladusa[4]). W 1847 roku w swojej publikacji wyników astronomicznych Results of Astronomical Observations made at the Cape of Good Hope[7] Herschel zaproponował nazwanie siedmiu znanych wówczas satelitów Saturna imionami tytanów[4].

Tetyda bywa również określana jako Saturn III lub S III Tethys.

Właściwości fizyczneEdytuj

PowierzchniaEdytuj

Zachodnia półkula jest zdominowana przez potężny, choć płytki, krater uderzeniowy Odyseusz, którego średnica wynosząca 400 km to prawie 2/5 średnicy Tetydy. Fakt, że tak potężne uderzenie nie rozerwało księżyca na kawałki pozwala sądzić, że w momencie uderzenia był on w stanie płynnym lub przynajmniej półpłynnym. Krawędź krateru i jego środek w dużej mierze zawaliły się, tworząc płytkie centrum, co także sugeruje, że teren ten był wystarczająco elastyczny, aby zmienić swój kształt. Kratery uderzeniowe, które wtedy powstały, „wygładzały” swoje kształty[2][8].

Drugim elementem charakterystycznym Tetydy jest wielka dolina Ithaca Chasma (nazwana po krainie, której władcą był Odyseusz), rozciągająca się od bieguna północnego po biegun południowy księżyca, o długości 2000 km – czyli 3/4 obwodu Tetydy, szeroka na 100 km i głęboka na 3–5 km. Mogła powstać wskutek przemieszczania się płynnej jeszcze wody, (która stopniowo zamarzała, zwiększając swoją objętość), po zlodowaciałej już wcześniej powierzchni Tetydy. Alternatywna teoria zakłada, że siły uderzenia, które uformowały krater Odyseusz, wpłynęły także na ostateczny kształt doliny Ithaca Chasma, zwłaszcza że obiekty te leżą po przeciwnych stronach księżyca. Dolina i otaczający ją obszar są mocno pokryte kraterami, co wskazuje, że powstały stosunkowo dawno[3][8].

Półkula północna księżyca ma jaśniejszy kolor i jest bardziej zniekształcona przez lata bombardowań, bliżej równika natomiast teren jest ciemniejszy i zawiera mniej kraterów[8].

SkładEdytuj

Gęstość Tetydy wynosi 0,97 gęstości wody płynnej, co oznacza, że księżyc ten prawdopodobnie składa się prawie całościowo z lodu i małej ilości skał.

Tetyda ma wysoki współczynnik odbicia wynoszący 1,129 dla światła widzialnego, co ponownie sugeruje, że skład Tetydy to głównie zamarznięta woda. Wiele den kraterów pozostaje jasna, co również wskazuje na obecność lodu wodnego. Co więcej, Tetyda jest bombardowana przez wodno-lodowe odłamki pochodzące z pierścienia E Saturna, generowane przez gejzery Enceladusa[8].

OrbitaEdytuj

Księżyc krąży wokół Saturna po orbicie kołowej, z okresem obiegu 45h 18m 26s. Dwa nieregularne księżyce planety, Telesto i Kalipso, poruszają się po tej samej orbicie co Tetyda w punktach Lagrange’a, są więc tzw. księżycami trojańskimi. Telesto to nieregularny obiekt, który orbituje 60° przed Tetydą. Kalipso to nieregularny obiekt, który orbituje 60° za Tetydą. Znajdują się kolejno w punktach L4 i L5 orbity.

Tetyda znajduje się w synchronicznej rotacji z Saturnem wskutek procesów związanych ze zjawiskami pływowymi, co oznacza, że jedna jej strona zawsze zwrócona jest ku planecie, a druga nigdy (podobnie jak w przypadku Księżyca i Ziemi)[8].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g Planetary Satellite Mean Orbital Parameters (ang.). Jet Propulsion Laboratory, 2013-08-23. [dostęp 2016-02-22].
  2. a b c Tethys, NASA Solar System Exploration [dostęp 2021-04-15].
  3. a b Tethys (ang.). W: Solar System Exploration [on-line]. NASA. [dostęp 2018-12-26].
  4. a b c Van Helden, Naming the satelites of Jupiter and Saturn, Internet Archive, sierpień 1994 [dostęp 2022-06-08] [zarchiwizowane z adresu 2012-03-14].
  5. Fred William, The Planet Observer's Handbook, Cambridge University Press, 2000, s. 279, ISBN 978-0-521-78981-3.
  6. An extract of the Journal Des Scavans. of April 22 ft. N. 1686. giving an account of two new satellites of Saturn, discovered lately by Mr. Cassini at the Royal Observatory at Paris, „Philosophical Transactions of the Royal Society of London”, 16 (181), 1686, s. 79–85, DOI10.1098/rstl.1686.0013 [dostęp 2022-06-08].
  7. William Lessel, Observations of satellites of Saturn, „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 8, p.42”, Harvard, 1848 [dostęp 2022-06-08].
  8. a b c d e Cassini Equinox Mission: Tethys, JPL, 27 marca 2009 [dostęp 2022-06-09] [zarchiwizowane z adresu 2009-03-27].

Linki zewnętrzneEdytuj