Todor Żiwkow

bułgarski działacz komunistyczny

Todor Żiwkow (bułg. Тодор Живков, ur. 7 września 1911 we wsi Prawec koło Botewgradu, zm. 5 sierpnia 1998 w Sofii) – bułgarski polityk i działacz komunistyczny, I sekretarz, a następnie sekretarz generalny Komitetu Centralnego Bułgarskiej Partii Komunistycznej w latach 1954–1989, przewodniczący Rady Państwa w latach 1971–1989 i faktyczny wieloletni przywódca Ludowej Republiki Bułgarii.

Todor Żiwkow
Тодор Живков
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 7 września 1911
Prawec, Carstwo Bułgarii
Data i miejsce śmierci 5 sierpnia 1998
Sofia, Bułgaria
I Sekretarz Bułgarskiej Partii Komunistycznej
Okres od 4 marca 1954
do 10 listopada 1989
Poprzednik Wyłko Czerwenkow
Następca Petyr Mładenow
Przewodniczący Rady Państwa Ludowej Republiki Bułgarii
Okres od 7 lipca 1971
do 17 listopada 1989
Przynależność polityczna Bułgarska Partia Komunistyczna
Następca Petyr Mładenow
Premier Bułgarii
Okres od 27 listopada 1962
do 9 lipca 1971
Przynależność polityczna Bułgarska Partia Komunistyczna
Poprzednik Anton Jugow
Następca Stanko Todorow
Kmet Sofii
Okres od 27 maja 1949
do 1 listopada 1949
Przynależność polityczna Bułgarska Partia Komunistyczna
Poprzednik Dobri Radistiłow
Następca Iwan Paszow
podpis

ŻyciorysEdytuj

Urodził się w biednej rodzinie chłopskiej. W młodości związał się z młodzieżówką partii komunistycznej. Od 1932 członek partii komunistycznej. Od 1942 członek Sofijskiego Komitetu Obwodowego. W trakcie II wojny światowej działacz ruchu oporu przeciwko bułgarskim władzom kolaborującym z Niemcami. Od 1948 członek KC Bułgarskiej Partii Komunistycznej (BPK). W latach 1948–1949 pierwszy sekretarz Komitetu Miejskiego w Sofii. W latach 1950–1951 sekretarz KC i zastępca członka Biura Politycznego KC BPK. W czasie destalinizacji zastąpił w 1954 na stanowisku I sekretarza BPK Wyłko Czerwenkowa. Na V zjeździe partyjnym zażądał, by partia – na wzór radziecki – podjęła walkę z kultem jednostki oraz podjął krytyce Czerwenkowa[1] co w kwietniu 1956 roku zyskało aprobatę plenum KC BPK[2].

Do 1962 zwalczał frakcję Wyłko Czerwenkowa i Antona Jugowa piastujących kolejno stanowisko premiera. Od 1962, po usunięciu z partii dotychczasowych dygnitarzy (w tym Czerwenkowa) zostaje premierem[3]. W latach 1971–1989 przewodniczący Rady Państwa. Jako czterdziestotrzylatek był najmłodszym przywódcą państwowym w całym bloku radzieckim[4].

Pod rządami Żiwkowa w BPK osądzono i odsunięto od władzy Czerwenkowa i Jugowa, wypuszczono na wolność więźniów politycznych, a także zrehabilitowano Trajcza Kostowa[5][6]. Oficjalnie potępiono kult jednostki i skrytykowano błędy popełnione w minionych latach. Liberalne reformy Żiwkowa nie spodobały się ortodoksom partyjnym. Gdy Żiwkow w czasie rozłamu radziecko-chińskiego w 1965 roku poparł stronę ZSRR, nastawieni prochińsko, konserwatywni działacze partii, podjęli się nieudanej próby puczu, rozbitej przez rząd[7]. Od tamtego czasu utrzymywał bardzo ścisłe stosunki z ZSRR, a z szefem tego państwa – Nikitą Chruszczowem – nawiązywał znajomość, którą zachował nawet wtedy, gdy radziecki przywódca został odsunięty od władzy[4].

W trakcie jego rządów bułgarska gospodarka narodowa rozwijała się stosunkowo stabilnie do lat 80. Bezrobocie było bardzo znikome, jednak utrzymanie go na niskim poziomie wiązało się ze wzrostem biurokracji i spadkiem efektywności pracy. Utrzymanie stabilnej produkcji było możliwe dzięki współpracy z ZSRR. Związek Radziecki otworzył swój rynek dla bułgarskich wyrobów, zapewnił dostawy ważnych surowców po preferencyjnych cenach, a także niejednokrotnie udzielał Bułgarii bezzwrotnej pomocy. Ceną za te korzyści było całkowite uzależnienie polityczne i gospodarcze Ludowej Republiki Bułgarii od ZSRR, które w końcu lat 80. przyczyniło się do kryzysu gospodarczego w kraju[8].

 
Grób Todora Żiwkowa na cmentarzu centralnym w Sofii

W latach 80. po fali pogorszenia się relacji z rządem Turcji BPK zainicjował tzw. proces odrodzenia, którego przejawem była m.in. przymusowa zmiana turecko brzmiących imion i nazwisk na bułgarskie. Represje ze strony rządu dosięgnęły znaczną część mniejszości tureckiej i tzw. Pomaków i spowodowały falę emigracji, która pogorszyła jeszcze złą sytuację ekonomiczną kraju w latach 80[4].

Po 1985, pod wpływem reform w ZSRR zainicjowanych przez Michaiła Gorbaczowa, prowadził politykę tzw. głasnosti i pieriestrojki. W jej ramach zrehabilitował ofiary stalinizmu oraz prowadził liberalizację gospodarki[9][10]. W 1987 roku z jego inicjatywy wprowadzono nową ordynację wyborczą, zezwalającą na zgłaszanie większej liczby kandydatów niż jest miejsc do obsadzenia. Mimo liberalizacji ustrojowej kontynuował politykę nieprzyjazną wobec mniejszości tureckiej która spowodowała rozruchy z jej udziałem. 10 listopada 1989 roku pozbawiony wszystkich zajmowanych stanowisk przez plenum KC BPK. Dymisję spowodowała kolejna fala represji antytureckich przeprowadzonych w 1989 (spowodowały one wyjazd z kraju 300 tysięcy osób pochodzenia tureckiego) oraz zachwianie pozycji ZSRR[4]. Władzę w partii przejął po nim reformatorsko nastawiony Petyr Mładenow. Sam Żiwkow został aresztowany zaraz po dymisji. W 1992 roku skazany na 7 lat więzienia za defraudację funduszy państwowych, z powodu stanu zdrowia przebywał w areszcie domowym[9][10].

Pochowany został na cmentarzu centralnym w Sofii. Ówczesne władze odrzuciły prośby rodziny oraz Bułgarskiej Partii Socjalistycznej o pochówek Żiwkowa z należytymi honorami państwowymi.

Ordery i odznaczeniaEdytuj

BułgariaEdytuj

  • Bohater Ludowej Republiki Bułgarii (dwukrotnie, w 1971 i 1981)
  • Bohater Pracy Socjalistycznej (1961)
  • Order Georgi Dimitrowa (czterokrotnie)
  • Order 13 wieków Bułgarii
  • Medal 30-lecia zwycięstwa nad faszystowskimi Niemcami (1975)
  • Medal 40-lecia zwycięstwa nad faszystowskimi Niemcami (1985)
  • Medal 40-lecia socjalistycznej rewolucji w Bułgarii (1984)
  • Medal 90-lecia urodzin Georgi Dymitrowa (1972)
  • Medal 100-lecia urodzin Georgi Dymitrowa (1982)
  • Medal 25 lat władzy ludu (1969)
  • Medal „Wojna Ojczyźniana 1944–1945” (1947)
  • Medal 50-lecia powstania antyfaszystowskiego (1973)
  • Medal 100-lecia powstania kwietniowego (1976)
  • Medal 100-lecia wyzwolenia Bułgarii spod jarzma osmańskiego (1978)

Związek RadzieckiEdytuj

PozostałeEdytuj

Upamiętnienie i spuściznaEdytuj

Spory dotyczące osoby Todora Żiwkowa i jego rządów nie ustają w Bułgarii do dziś. Dla jednych pozostaje wielkim i pragmatycznym przywódcą, dla innych zaś dyktatorem.

 
Pomnik Todora Żiwkowa w Prawecu, odsłonięty w 2001, z okazji 90. rocznicy jego urodzin

7 września 2001, z okazji 90. rocznicy urodzin Todora Żiwkowa, odsłonięto jego pomnik w Prawecu, gdzie się urodził. W tym samym mieście znajduje się również poświęcone jego osobie muzeum założone w 2002[12].

Coroczne obchody urodzin byłego bułgarskiego przywódcy cieszą się od lat niesłabnącą popularnością[13][14][15]. W 2013 we wsi Odarne odsłonięto kolejny pomnik byłego premiera[16].

Do dorobku i dziedzictwa rządów Todora Żiwkowa odwołuje się Bułgarska Partia Socjalistyczna.

Również wśród zwykłych mieszkańców Bułgarii rośnie poziom nostalgii i sympatii do jego osoby. Według sondażu z 2014 pozytywnie dorobek Żiwkowa oceniło 55% badanych respondentów[17]. W 2019 pozytywny stosunek do byłego przywódcy wyraziła 45% badanych[18].

PrzypisyEdytuj

  1. T. Czekalski: Bułgaria. Warszawa: Trio, 2010, s. 206–207. ISBN 978-83-7436-252-8.
  2. T. Czekalski: Bułgaria. Warszawa: Trio, 2010, s. 338. ISBN 978-83-7436-252-8.
  3. People in history – The smelting of Bulgaria’s Stalin.
  4. a b c d Alex Axelrod, Charles Phillips Władcy, tyrani, dyktatorzy. Leksykon, wyd. Politeja, Warszawa 2000, s. 626.
  5. Wasilewski s. 280–281.
  6. Martin McCauley & Stephen Carter, Leadership and Succession in the Soviet Union, Eastern Europe, and China, M.E. Sharpe, 1986, s. 143.
  7. Crampton, R.J. (2005). A Concise History of Bulgaria. New York: Cambridge University Press. s. 193.
  8. Christo Christow: Съдебен архив разкрива фалитите на комунизма (w tłum. Archiwum sądowe ujawnia bankructwa komunizmu). Artykuł w gazecie Дневник.бг z dn. 1 listopada 2007.
  9. a b Oxford Wielka Encyklopedia Świata. T. 2. Poznań: Oxford Educational, 2004, s. 235–236. ISBN 83-7325-542-7.
  10. a b Bułgaria. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2016-03-03].
  11. Srpski orden na ruskim grudima, www.novosti.rs [dostęp 2020-06-19] (serb.).
  12. Родната къща на Тодор Живков и компютрите ”Правец” са в общ музеен комплекс, www.bnr.bg [dostęp 2020-06-19] (bułg.).
  13. Balkanec.bg, 108 години от рождението на Тодор Живков (Правец, Новини), balkanec.bg [dostęp 2020-06-19] (bułg.).
  14. В Правец отбелязаха 107 години от рождението на Тодор Живков, botevgrad.com, 7 września 2018 [dostęp 2020-06-19] (bułg.).
  15. В Правец отбелязаха 105 години от рождението на Тодор Живков, botevgrad.com, 7 września 2016 [dostęp 2020-06-19] (bułg.).
  16. Кмет от ДПС откри паметник на Тодор Живков, www.24chasa.bg [dostęp 2020-06-19].
  17. https://alpharesearch.bg/userfiles/file/Prehod_press_release__091114.pdf
  18. „Съсипаха я тая държава“, смятат 3 от 4 българи, Socialni.bg, 18 listopada 2019 [dostęp 2020-06-19] (bułg.).

BibliografiaEdytuj

  • Wasilewski T.: Historia Bułgarii. Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1988 ​ISBN 83-04-02466-7​.