Otwórz menu główne

Tomaszów Lubelski

miasto i gmina w województwie lubelskim

Tomaszów Lubelskimiasto w województwie lubelskim, siedziba powiatu tomaszowskiego oraz gminy wiejskiej Tomaszów Lubelski. Leży na Roztoczu Środkowym, nad Sołokiją. Według danych z 1 stycznia 2019 Tomaszów Lubelski liczył 19 198 mieszkańców[1].

Tomaszów Lubelski
miasto i gmina
Ilustracja
Centrum Tomaszowa Lubelskiego
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Powiat tomaszowski
Data założenia 1590
Prawa miejskie 1621
Burmistrz Wojciech Sławomir Żukowski
Powierzchnia 13,29 km²
Wysokość 258–307 m n.p.m.
Populacja (01.01.2019)
• liczba ludności
• gęstość

19 198
1445 os./km²
Strefa numeracyjna 84
Kod pocztowy 22-600
Tablice rejestracyjne LTM
Położenie na mapie powiatu tomaszowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tomaszowskiego
Tomaszów Lubelski
Tomaszów Lubelski
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tomaszów Lubelski
Tomaszów Lubelski
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Tomaszów Lubelski
Tomaszów Lubelski
Ziemia50°27′11″N 23°25′09″E/50,453056 23,419167
TERC (TERYT) 0618011
SIMC 0988075
Urząd miejski
ul. Lwowska 57
22-600 Tomaszów Lubelski
Strona internetowa
BIP

Przemysł środków transportu, spożywczy (przetwórstwo owoców i warzyw). Węzeł dróg wojewódzkich nr 850 oraz nr 853, a także drogi krajowej nr 17. Miasto jest bazą wypadową na Roztocze.

Leży na obszarze historycznego księstwa bełskiego[2]. Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1621 roku. W XVI wieku położone było na terenie województwa bełskiego[3].

PołożenieEdytuj

Według danych z roku 2002[4] Tomaszów Lubelski ma obszar 13,33 km², w tym:

  • użytki rolne: 48%
  • użytki leśne: 9%.

Miasto stanowi 0,9% powierzchni powiatu. Miasto otacza (sąsiaduje) gmina wiejska Tomaszów Lubelski. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa zamojskiego.

Historia[5]Edytuj

Początki miasta TomaszówEdytuj

Początki miejscowości sięgają końca XVI w., kiedy to z inicjatywy kanclerza wielkiego koronnego Jana Zamojskiego powstała nad rzeką Sołokiją osada zwana – od herbu Zamojskich – Jelitowem. W 1613 została przemianowana na Tomaszów na cześć syna Zamoyskiego, Tomasza. Jej dalszemu rozwojowi sprzyjało korzystne położenie na szlaku handlowym łączącym centrum kraju z południowo-wschodnimi kresami. Już przed lokacją mieszkało w niej około 400 rodzin.

W 1621 osada uzyskała od Tomasza Zamojskiego prawa miejskie, co zostało zatwierdzone przez króla Zygmunta III Wazę, który nadał też miastu ważny wówczas przywilej: prawo składowania soli. Od tamtej pory nastąpił szybki rozwój miasta, które ok. 1630 miało już prawie 4 tys. mieszkańców i kilka cechów rzemieślniczych.

Rozwój został zahamowany w połowie XVII w. na skutek wojen ze Szwedami i z wojskami Chmielnickiego a panujące wówczas epidemie przetrzebiły mieszkańców miasta. Walki o sukcesję po zmarłym w 1665 III ordynacie zamojskim Janie pogorszyły tylko sytuację; w 1676 starosta jasielski Tomasz Brodecki splądrował miasto. W tym czasie w Tomaszowie jednak stale przybywało ludności żydowskiej. Pod koniec XVII w. Żydzi stanowili już około 50% ludności. Trudnili oni się głównie handlem.

W II połowie XVIII w., w wyniku rozbiorów, Tomaszów znalazł się pod jurysdykcją austriacką. Miasto zostało w dużej mierze zniszczone na skutek pożaru, który wybuchł w 1775. Pod koniec XVIII w. Andrzej Zamojski i jego syn Aleksander próbowali poprawić ekonomiczną kondycję dóbr ordynacji zamojskiej. W latach 1794–1830 w Tomaszowie istniała znana wytwórnia fajansów. W czasie, gdy trwały wojny napoleońskie, miasto znalazło się na pewien czas w obszarze Księstwa Warszawskiego, a po kongresie wiedeńskim – w Królestwie Kongresowym. Wskutek ostatniego zmieniły się również granice zaborów i Tomaszów znalazł się na terytorium zaborcy rosyjskiego.

Czasy zaborów i powstań w Tomaszowie LubelskimEdytuj

W XIX w. podczas powstania listopadowego w Tomaszowie formowano pułk ochotniczy pod nazwą „Złota Chorągiew Wolności”, a w czasie powstania styczniowego miasto było siedzibą terenowych władz powstańczych, tzw. Tomaszowskiego Rządu Wolności.

20 stycznia 1863 Polacy w ramach powstania styczniowego zajęli ważny strategicznie Tomaszów.

Cztery dni później wkroczył do miasta rosyjski oddział płk. Emanowa. Oddział ten 5 lutego 1863 dokonał rzezi mieszkańców Tomaszowa Ordynackiego. 19 lutego 1863 przeprowadzono ekshumację ofiar rzezi. Komisja stwierdziła, że w jej skutku śmierć poniosło 23 mieszkańców Tomaszowa, zastrzelonych z broni palnej, zarąbanych szablami, zakłutych bagnetami, a niektóre z ofiar miały odcięte palce u rąk podczas rabunku pierścieni przez Kozaków. Zginął także dr Żelkowski, którego ciało zabójcy wrzucili do płonącego domu oraz Żydówka, Ruchla Malarzowa, zmarła w wyniku odniesionych ran.

Od 1866 Tomaszów nie był już miastem należącym do ordynacji. W 1867 został siedzibą władz powiatowych. W 1867 miasto liczyło zaledwie 3614 ludzi. W II połowie XIX wieku rozwój miasta przyśpieszył i w Tomaszowie w 1890 mieszkało już 7277 osób.

W XIX wieku rezydował tu garnizon straży granicznej, liczący pod koniec wieku 400 ludzi i 300 koni.

I wojna światowa w Tomaszowie LubelskimEdytuj

W 1915, podczas I wojny światowej, w okolicach Tomaszowa doszło do bitwy wojsk rosyjskich z austriackimi. Po odzyskaniu niepodległości i wojnie polsko-bolszewickiej miasto odwiedził marszałek Józef Piłsudski. Nastąpił rozwój gospodarczy i kulturalny miasta, rozbudowano szpital, powstały hale targowe, budynek sejmiku powiatowego i gimnazjum. Wychodziła lokalna gazeta samorządowa „Ziemia Tomaszowska”. W okresie międzywojennym 54 procent ludności stanowili Żydzi[6].

II wojna światowa w Tomaszowie LubelskimEdytuj

 
Pomnik w Tomaszowie Lubelskim Żołnierzom Września 1939, uczestnikom bitew pod Tomaszowem Lubelskim
 
Rekonstrukcja bitew pod Tomaszowem Lubelskim z II wojny światowej

7 września 1939, tuż po rozpoczęciu II wojny światowej miasto poniosło znaczne straty w wyniku niemieckiego bombardowania. W dniach 17–20 września 1939 zjednoczone armie „Kraków” i „Lublin” pod dowództwem gen. Tadeusza Piskora stoczyły pod Tomaszowem bitwę z wojskami niemieckimi zakończoną kapitulacją sił polskich. Spóźniona odsiecz wojsk dowodzonych przez gen. Stefana Dąb-Biernackiego także skapitulowała 27 września.

Miasto znalazło się pod okupacją niemiecką, podczas której wymordowano prawie połowę mieszkańców. W tym okresie tomaszowianie brali udział w walkach z Niemcami, zarówno w otwartych bitwach (pod Wojdą w 1942, pod Zaborecznem w 1943), jak i w działaniach partyzanckich. W wielkiej akcji antyukraińskiej przeprowadzanej od 9 marca 1944 roku przez oddziały Armii Krajowej w rejonie Tomaszowa Lubelskiego zniszczono co najmniej 49 wiosek ukraińskich zabijając od 1385 do 2500 mieszkańców, w tym kobiety i dzieci[7].

21 lipca 1944 po zaciętych walkach, w których brało także udział zgrupowanie AK dowodzone przez płk. Wilhelma Szczepankiewicza, miasto zostało zajęte przez oddziały 23. Armii Gwardii I Frontu Ukraińskiego. W latach 1944–1956 w Tomaszowie funkcjonowało więzienie NKWD i UB nazywane „Smoczą Jamą”.

Po wojnie miasto odbudowano, a w latach 60. i 80. XX w. rozbudowywano.

W 1977 uchwałą Rady Państwa na wniosek Biura Politycznego KC PZPR Tomaszów Lubelski został odznaczony Orderem Krzyża Grunwaldu II klasy za czynny udział w walce z hitlerowskim najeźdźcą i umocnienie władzy ludowej[8].

Tradycyjnie od kilkunastu lat w trzecią niedzielę września odbywają się uroczystości i rekonstrukcje bitew pod Tomaszowem Lubelskim[9].

ZabytkiEdytuj

Lista zabytków chronionych prawem (rejestrowanych)[10]

  • układ urbanistyczny;
  • kościół parafialny pw. Zwiastowania NMP – drewniany kościół parafialny z 1627 roku, przebudowany w 1727 r., w ołtarzu umieszczony jest obraz Matki Bożej Szkaplerznej; obok kościoła zabytkowa drewniana dzwonnica zrębowa z XVIII w. oraz cmentarz kościelny (ul. Królewska 1);
  • cerkiew prawosławna pw. św. Mikołaja z 1889 roku (Rynek 13);
  • grobowiec rodziny Bujalskich i Bohlenów z przełomu XIX/XX wieku, na cmentarzu parafialnym;
  • willa z 1934 roku, obecnie stacja Sanepid (ul. Lwowska 51);
  • budynek Wydziału Powiatowego Sejmiku Tomaszowskiego – budynek z 1925 roku, obecnie Urząd Stanu Cywilnego i Wydział Oświaty, Kultury, Sportu i Spraw Obywatelskich (ul. Lwowska 53);
  • Dom Związku Ziemian, budynek z 1930 roku, obecnie sąd rejonowy (ul. Lwowska 55);
  • „Herbaciarnia” – dom drewniany z 1895 roku na Rynku;
  • szkoła, ob. Zespół Szkół Nr 2, budynek wybudowany w latach 1923–1925 (ul. Żwirki i Wigury 3).

Lista zabytków nierejestrowanych:

Zabytki Tomaszowa Lubelskiego
Drewniany kościół parafialny z 1627 r.
Grobowiec Rodziny Bujalskich i Bohlenów
Herbaciarnia, zwana też Czajnią

TurystykaEdytuj

Atrakcje turystyczne:

DemografiaEdytuj

Dane z 30 czerwca 2004[11]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób % osób % osób %
Populacja 20 261 100 10 609 52,4 9652 47,6
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
1520 795,9 724,1

Według danych GUS z 30 czerwca 2009 r. miasto miało 19 991 mieszkańców[12].

  • Piramida wieku mieszkańców Tomaszowa Lubelskiego w 2014 roku[13].

 .

Według danych z 31 grudnia 2017 Tomaszów Lubelski liczył 19 365 mieszkańców[1].

TransportEdytuj

 
Rynek – rondo z drogą krajową nr 17
 
Ulica Lwowska

TranzytEdytuj

Obecnie Tomaszów jest przystankiem na drodze krajowej nr 17 łączącej Warszawę z Hrebennem. W okolicy miasta znajduje się przejście graniczne Hrebenne – Rawa Ruska. Od lat dziewięćdziesiątych XX wieku istniały plany budowy obwodnicy Tomaszowa, które były jednak systematycznie odkładane. Według obecnych planów obwodnica ma być częścią drogi ekspresowej S17. Realizację inwestycji planowano na okres po 2013 roku[14], jednak ostatecznie przetarg na jej wykonanie w trybie „projektuj i buduj” podpisany został 17 listopada 2017. Wykonawcą inwestycji jest firma Mota-Engil Central Europe, która zadeklarowała wykonać ją za kwotę około 193,5 mln zł[15].

AutobusowyEdytuj

Istnieje tu rozwinięta komunikacja autobusowa obsługiwana przez PKS „Wschód”, PT Tomaszów Lubelski oraz licznych przewoźników prywatnych[16]. 11 stycznia 2012 roku podjęto decyzję o wydzieleniu z PKS „Wschód” oddzielnych spółek – tomaszowskiej i hrubieszowskiej[17]. W ten sposób PKS Tomaszów odzyskał samodzielność.

KolejowyEdytuj

Ruch kolejowy odbywa się dzięki stacji kolejowej Bełżec, ok. 8 kilometrów od centrum miasta. 13 grudnia 2009, po zmianach w kolejowym rozkładzie jazdy, Tomaszów i cały region Roztocza zostały pozbawione połączeń pasażerskich, co pociągnęło za sobą protesty mieszkańców[18]. W czerwcu 2011 roku spółka Przewozy Regionalne uruchomiła pociągi Regio relacji Lublin-Bełżec kursujące dwa razy dziennie[19]. Obecnie pasażerski ruch kolejowy odbywa się przez część roku (weekendy majowe i wakacje).

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

SportEdytuj

Do 1999 roku w Tomaszowie Lubelskim funkcjonował Prywatny Klub Piłkarski Piekarni Kowalskiego Prywaciarz Tomaszów Lubelski – amatorski klub piłkarski, założony w 1992 roku. Klub jak burza przechodził poszczególne szczeble rozgrywek Zamojskiego OZPN, począwszy od klasy C, ale po sezonie 1996/97 klasy międzyokręgowej zatrzymał się na 11 miejscu IV ligi. W 1997 roku przed startem rozgrywek sezonu 1997/98 Prywaciarz Tomaszów Lubelski (klasa międzyokręgowa) i Roztok Pasieki (klasa A) połączyły się tworząc klub Prywaciarz/Roztok Pasieki, który występował w chełmsko-zamojskiej Klasie międzyokręgowej (IV liga) – 15 miejsce i spadek do zamojskiej klasy okręgowej. W sezonie 1998/99 w klasie okręgowej Prywaciarz/Roztok Pasieki zajął 15 miejsce, oznaczające spadek do klasy A, jednak jako Prywaciarz/Roztok Pasieki nie przystąpił do rozgrywek zamojskiej klasy A w sezonie 1999/2000 (drużyna została rozwiązana). Prywaciarz/Roztok Pasieki jako gospodarz rozgrywał mecze na Stadionie w Pasiekach. W 1999 roku drużyna została zgłoszona do rozgrywek zamojskiej Klasy B ponownie pod nazwą PKK Prywaciarz Tomaszów Lubelski, jednak po zajęciu 2. miejsca w grupie tomaszowskiej drużyna została wycofana z rozgrywek zamojskiej Klasy B po rundzie jesiennej, a jej wyniki zostały anulowane.

KulturaEdytuj

Od 2006 roku odbywa się corocznie konwent fantastyczny Kreskon. Jest on organizowanym przez młodych fanów fantastyki (stowarzyszonych w Tomaszowskim Klubie Fantastyki „Szept Wschodu”) spotkaniem ludzi o podobnych zainteresowaniach, na którym przewidzianych jest wiele atrakcji – spotkania z autorami, konkursy, prelekcje, dyskusje i inne.

W 2008 roku odbyła się pierwsza rekonstrukcja bitew pod Tomaszowem. Udział w rekonstrukcji brały grupy rekonstrukcji historycznej z całej Polski. W 2009 odbyła się kolejna rekonstrukcja.

OświataEdytuj

 
Zespół Szkół nr 2 „Ekonomik”
 
Państwowa Szkoła Muzyczna, dawniej budynek Straży Pożarnej

Szkoły podstawowe:

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Orląt Lwowskich ul. Kopernika 4
  • Szkoła Podstawowa nr 2 ul. Żołnierzy Września 1
  • Szkoła Podstawowa nr 3 ul. Żwirki i Wigury 6
  • Specjalna Szkoła Podstawowa im. J. Korczaka
  • Niepubliczna Szkoła Podstawowa „Little Oxford” ul. Kilińskiego 7

Szkoły ponadgimnazjalne:

Szkoły wyższe:

Ponadto w Tomaszowie działa Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w ramach którego funkcjonują szkoła podstawowa, gimnazjum i szkoła zawodowa. W centrum miasta działa Państwowa Szkoła Muzyczna I Stopnia, zaś nieco dalej Medyczne Studium Zawodowe, Ośrodek Rehabilitacyjno-Edukacyjno-Wychowawczy i Świetlica Środowiskowa „Krokus”[22].

MediaEdytuj

W mieście ukazują się obecnie dwie gazety: od 1991 roku dwutygodnik samorządowy Rewizje Tomaszowskie[23], a od 15 listopada 2012 roku tygodnik Echa Roztocza (w latach 2007–2012 gazeta ukazywała się pod tytułem Tygodnik Tomaszowski)[24][25], wydawany aktualnie przez Wydawnictwo Agencja Rozwoju Roztocza. Nieregularnie ukazywała się w Tomaszowie także bezpłatna młodzieżowa gazetka „Πsemko” („Pisemko”) wydawana przez Stowarzyszenie Czajnia[26]. W okresie międzywojennym władze miasta wydawały gazetę „Ziemia Tomaszowska”[27], a w 2001 roku, przez krótki czas, wydawane było pismo o tej samej nazwie.

Tomaszowscy „Żołnierze wyklęci” AK/WiNEdytuj

  • Jan Leonowicz ps. „Burta” Dowódca Oddziału AK/WiN w rejonie Tomaszowa Lubelskiego
  • Stefan Kobos ps. „Wrzos”, ostatni komendant Samodzielnego Obwodu WiN Tomaszów Lubelski

Współpraca międzynarodowaEdytuj

Związani z Tomaszowem LubelskimEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Tomaszow_Lubelski, w oparciu o dane GUS.
  2. Maurycy Horn: Stan i potrzeby badań nad stosunkami żydowsko-ukraińskimi w dawnej Rzeczypospolitej i podstawa źródłowa do tego zagadnienia w: „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce”, r. 2000 nr 4 (196), grudzień 2000, red. nacz. Jan Doktór. Żydowski Instytut Historyczny – Instytut Naukowo-Badawczy, Warszawa 2000, s. 464.
  3. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 174.
  4. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  5. Historia miasta Tomaszowa Lubelskiego w serwisie internetowym Urzędu Miasta.
  6. Andrzej Krajewski, O pożytkach płynących z niepodległości „Dziennik Gazeta Prawna” 104 (3745).
  7. Andrzej Leon Sowa „Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji.” Wydawnictwo Literackie 2016, ​ISBN 978-83-08-06095-7​, s. 485.
  8. Tomaszów Lub., Magnuszew i Dukla odznaczone Krzyżem Grunwaldu. „Dziennik Polski”. Nr 106, s. 2, 12 maja 1977. 
  9. 80. rocznica Bitew pod Tomaszowem Lubelskim. Wielka rekonstrukcja historyczna. dziennikwschodni.pl. [dostęp 2019-09-29].
  10. Według rejestru KOBiDZ.
  11. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  12. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2009 r.). , 2009-11. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1734-6118. 
  13. http://www.polskawliczbach.pl/Tomaszow_Lubelski, w oparciu o dane GUS.
  14. Program Budowy Dróg Krajowych na lata 2011–2015.
  15. S17 obwodnica Tomaszowa Lubelskiego :: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad – Serwis informacyjny, www.gddkia.gov.pl [dostęp 2019-07-13].
  16. PKS Wschód. web.pkswschod.pl. [dostęp 17 grudnia 2011]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  17. Dziennik Wschodni, PKS „Wschód” ma dwie spółki córki.
  18. List protestacyjny przeciwko likwidacji pociągów na Roztoczu.
  19. MMLublin.pl, Szynobusy z Lublina do Bełżca wróciły po dwóch latach.
  20. Sala Królestwa, powiat tomaszowski, Internetowa Książka Telefoniczna (ditel.pl).
  21. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-15].
  22. Lista szkół na stronie Urzędu Miasta.
  23. Praca zbiorowa: Tomaszów Lubelski. Monografia miasta. Tomaszowskie Towarzystwo Regionalne, 2011, s. 502. ISBN 978-83-931302-5-2.
  24. Portal Press.pl, informacja o starcie „Tygodnika Tomaszowskiego”.
  25. Informacja o zmianie tytułu na stronie „Tygodnika Tomaszowskiego”.
  26. http://archive.is/20130504005052/http://independent.pl/stowarzyszenie_czajnia Notatka o działalności stowarzyszenia na portalu Independent.pl.
  27. Wzmianka o prasie międzywojennej na stronie Urzędu Miasta.

Linki zewnętrzneEdytuj