Tomasz Tatar

myśliwy i zbójnik tatrzański

Tomasz Tatar, zwany Tatarem Myśliwcem (około 1810 – około 1880[1][2] lub 1788 – 13 VII 1858[3]) – myśliwy i zbójnik tatrzański[1].

ŻyciorysEdytuj

Informacje o życiu Tomasza Tatara są skąpe i szczątkowe, do tego stopnia, że rozbieżność podawanych dat jego urodzenia i zgonu przekracza dwie dekady; istnieje także możliwość, że w istocie miał na imię Szymon, a Tomasz („Tomcik”) był jedynie przydomkiem[4]. Używano w stosunku do niego również określeń „Polowac” i „Ropsic”[1].

Tatar Myśliwiec pochodził ze Skibówek w zachodniej części Zakopanego[4]. Uciekł z wojska austriackiego[5] lub przed poborem do wojska[1] około 1835 roku[1][6] (co wspierałoby późniejszą datę urodzenia) lub w okresie wojen napoleońskich[7] (co potwierdzałoby datę wcześniejszą). Od tego czasu żył samotnie w górach. Z innymi zbójnikami utrzymywał stosunki rzadkie i ostrożne[5][7]. Z obawy przed odpowiedzialnością prawną grożącą bliskim dezerterów rodzina (z wyjątkiem bratanka Szymona) wkrótce zerwała z nim kontakty[1][5][6].

Niekiedy podawano, że Tatar Myśliwiec nie był właściwie zbójnikiem, gdyż nie napadał na ludzi, ograniczając się do polowań i handlu wymiennego[5][8], ale prawdopodobnie nie jest to prawdą[1][2][7]. Według legendy miał dokładnie raz w życiu zabić człowieka, mianowicie harnasia, który próbował narzucić swoje rządy ludziom gór[5], źródła jednak wymieniają liczne przypadki, w których ranił i zabijał[5][7]. Zbójował przede wszystkim na Orawie, wyłącznie w pojedynkę[1], i budził tam niemały postrach[9]. Michał Jagiełło określił go kompromisowo jako „poniekąd zbójnika”[4].

 
Zamek Orawski, z którego Tomasz Tatar dwukrotnie uciekał

Jedna z najbardziej znanych opowieści o Tomaszu Tatarze opisuje przypadek, w którym ten, przebywając na Orawie (prawdopodobnie we wsi Sucha Góra[9]), został wydany władzom przez kochankę (którą dla zemsty próbował zabić nożem, ale jedynie niegroźnie zranił)[7] lub przez karczmarza[5][6][9]. Myśliwiec jadł kolację w oberży, dla niepoznaki przebrany za Żyda[9] – jako jeden z nielicznych zbójników prawdopodobnie nie przejawiał tendencji antysemickich[4]. Wówczas budynek został otoczony przez kilkudziesięcioosobowy oddział austriacki. Gdy dowódca oddziału wszedł do środka, Myśliwiec zranił go ciężko ciupagą w twarz i trwale okaleczył. Następnie, korzystając z zapadających ciemności, odwrócił uwagę oblegających, rzucając przez okno płaszczem[5] lub karczmarzem[9], i w ogólnym rozgardiaszu wymknął się z budynku. W walce odniósł ranę w udo, co według legendy nie przeszkodziło mu – gdy poszukujący rozeszli się po okolicy – wrócić i dokończyć kolację[5][6][7].

 
W tych okolicach ukrywał się Tatar Myśliwiec. Dolinka Kwaśna i Bobrowiec widziane z Przełęczy pod Osobitą

Źródła są zgodne co do tego, że Tomasz Tatar dwukrotnie został schwytany przez Austriaków[1][2][5][6][7]. W jednym z tych przypadków zaraz po pojmaniu wymierzono mu karę podobną do praszcząt[7]. Raz uciekł z Zamku Orawskiego, przepiłowując kratę i skacząc przez okno[5][7] lub wymykając się w przebraniu wartownika[9]. Drugi raz wydostał się (prawdopodobnie także z Zamku Orawskiego[1][5], choć być może z lochów w Dolnym Kubinie[4]) innym sposobem: gdy strażnik zapomniał zamknąć celę, bezksiężycową nocą skuty kajdanami zbójnik wyszedł, niosąc współwięźnia na ramionach i wydając przerażające dźwięki. Straż nie zatrzymała ogromnego, niewyraźnego stwora z obawy, że ma do czynienia ze zjawiskiem nadprzyrodzonym[5][6][7]. Niewątpliwie działo się to przed rokiem 1868, kiedy Zamek Orawski utracił funkcje więzienne i został przekształcony w muzeum[10].

Dla uniknięcia władz Tatar Myśliwiec korzystał z pewnej liczby odkrytych przez siebie ustronnych kryjówek górskich. Chował się w grocie Kuhnia w Dolince Kwaśnej, na stokach Bobrowca, a także w okolicach Osobitej. Z jego kryjówek w okresie powstania chochołowskiego korzystał gościnnie Sabała, a kilka lat wcześniej Maciej Sieczka[1]. W przeżyciu w surowym górskim klimacie pomagali mu niektórzy bacowie, którym w zamian nie łupił stad owiec, a nawet pomagał je chronić przed drapieżnikami[7]. Z powodzeniem polował na niedźwiedzie, wilki, dziki i głuszce. Ze względu na swoje zrozumienie natury zwierząt, był uważany za najlepszego myśliwego w całej okolicy[8].

Tomasz Tatar był niewielkiego wzrostu, ale mocnej postury. Zdaniem Wojciecha Brzegi, był „więcej do rysia jak do niedźwiedzia podobny”. Odznaczał się niespotykaną wytrzymałością i nikt nie potrafił doścignąć go w biegu; skakał także niezwykle sprawnie[5][8]. Był bezdzietny[3], jakkolwiek w przypadku zbójnika taką informację należy traktować z ostrożnością.

Śmierć i upamiętnienieEdytuj

Tatar Myśliwiec spędził jako samotny zbójnik około 40–50 lat. Teresa Gąsienica Brzega (matka Wojciecha Brzegi), która znała go prawdopodobnie w szóstej dekadzie XIX wieku, wspominała go jako „starego, ale jeszcze zdrowego i przy sile”[8].

Zbliżając się do siedemdziesiątego roku życia, dotknięty postępującą ślepotą i ciężką chorobą płuc, Tomasz Tatar powrócił do domu rodzinnego i zamieszkał z bratem[1][5][7]. Wymiar sprawiedliwości nie ścigał go już: po zejściu z gór starzec przeżył jedynie kilka miesięcy. Według legendy umarł z ciupagą w rękach w czasie pierwszej wiosennej burzy[5], co byłoby sprzeczne z podawaną niekiedy datą zgonu 13 lipca. W roku 1881 August Wrześniowski opisywał go jako „niedawno zmarłego”[6], co nie rozstrzyga daty zgonu, gdyż Wrześniowski określał także Wojciecha Gała z Olczy „zmarłym przed kilku laty”, gdy w istocie były to 22 lata[11]. Nic nie wiadomo o tym, aby zachował się grób zbójnika[1].

Tomasz Tatar jest uwieczniony w dziełach Stanisława Witkiewicza, Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Walerego Eljasza-Radzikowskiego; prawdopodobnie był także pierwowzorem postaci uwięzionego zbójnika w Popiołach Stefana Żeromskiego[4]. Zapamiętane zostały słowa Sabały „Nad Tatara, nad Myśliwca polowaca więksego nimas w całyk Tatrak”. W zbiorach Muzeum Tatrzańskiego znajduje się jedyna zachowana autentyczna rzeźba zbójnika, pochodząca z Zuberca i datowana na okolice 1830 roku. Według tradycji przedstawia ona Tatara Myśliwca[5].

BratanekEdytuj

 
To nie jest Tomasz Tatar. Portret Szymona Tatara starszego autorstwa Leona Wyczółkowskiego

Z uwagi na niedobór zachowanych informacji o życiu Tomasza Tatara bywa on często mylony w źródłach z Szymonem Tatarem starszym, znanym myśliwym i przewodnikiem tatrzańskim, dla którego był stryjem. Gdzieniegdzie postaci te są błędnie łączone w jedną, bądź też mylnie przyjmuje się, że Tomasz Tatar był postacią legendarną, a informacje o nim zostały zaczerpnięte z życiorysu Szymona Tatara[5]. Z drugiej strony, wiersz Kazimierza Przerwy-Tetmajera „Ostatni” bywa błędnie uważany za poświęcony Tatarowi Myśliwcowi, podczas gdy w istocie jest dedykowany jego bratankowi[1]. Wydaje się prawdopodobne, że Tomasz Tatar wywarł znaczący wpływ na młodego Szymona Tatara; przewodnik twierdził, że jedynie dzięki przestrogom stryja nie został zbójnikiem[6][8]. Trudno jednak powiedzieć coś więcej o ich relacjach z powodu zasadniczej wątpliwości: różnica wieku pomiędzy nimi według różnych źródeł mogła wynosić od 16 do 44 lat.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j k l m n Tatar, Tomasz [w:] Zofia i Witold Paryscy, Wielka encyklopedia tatrzańska.
  2. a b c Administrator, Fundacja Stanisława Marusarza w Zakopanem - Historia - Korzenie, www.marusarz-fundacja.pl [dostęp 2018-06-26] (pol.).
  3. a b Marek Jerzy Minakowski, Tomasz «Myśliwiec» Tatar, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2018-06-26].
  4. a b c d e f Michał Jagiełło, Zbójnicka sonata, Warszawa 2003, s. 76-78, 105-107, 152-156, 183, ISBN 83-7009-528-3.
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r e, Zbójnicki Szlak - Portal wiedzy o zbójnictwie, www.zbojnickiszlak.pl [dostęp 2018-06-26].
  6. a b c d e f g h August Wrześniowski, Tatry i podhalanie, Kraków 1882, s. 51-52.
  7. a b c d e f g h i j k l Rozdział IV [w:] Stanisław Witkiewicz, Na przełęczy.
  8. a b c d e Wojciech Brzega, Żywot górala poczciwego, Kraków 1969, s. 203-216.
  9. a b c d e f Andrzej Tylka-Suleja, Z opowiadań Sabały: Tomcik-Myśliwiec, 1904.
  10. Naokoło Tatr [w:] Walery Eljasz-Radzikowski, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, 1887.
  11. Józef Stolarczyk, Kronika parafii zakopiańskiej.