Ten artykuł dotyczy drzewa. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.

Topola (Populus L.) – rodzaj drzew z rodziny wierzbowatych (Salicaceae). Wyróżnia się w jego obrębie zwykle ok. 30–40 gatunków[5][6][7], ale też czasem znacznie więcej[4][8] (problemy taksonomiczne powoduje łatwość krzyżowania się tych roślin i ich duża zmienność[8][7]). Zasięg rodzaju obejmuje wszystkie kontynenty półkuli północnej i obszar od Arktyki po południowy Meksyk, północną Afrykę, Bliski Wschód, południowe Chiny[7], Mjanmę i Wietnam[4] oraz oddzielone dysjunkcją góry w Kenii (P. ilicifolia)[7][5]. Duże i słabo poznane zróżnicowanie rodzaju występuje w Chinach[8]. W Ameryce Północnej obecnych jest 8 gatunków[7], a w Europie[5] i Polsce występują trzy rodzime gatunki – topola czarna, biała i osika[9].

Topola
Ilustracja
Morfologia organów topoli osiki
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd różopodobne
Rząd malpigiowce
Rodzina wierzbowate
Rodzaj topola
Nazwa systematyczna
Populus L.
Sp.Pl.2:1034. 1753
Typ nomenklatoryczny

Populus alba L.[3]

Synonimy
  • Aigiros Raf.
  • Balsamiflua Griff.
  • Leuce Opiz
  • Monilistus Raf.
  • Octima Raf.
  • Tacamahaca Mill.
  • Tremula Dumort.
  • Tsavo Jarm.
  • Turanga (Bunge) Kimura[4]
Szpaler topoli włoskich
Populus angustifolia jesienią

Topole występują głównie w lasach łęgowych wzdłuż rzek[10], aczkolwiek niektóre rosną też na glebach suchych np. osika[6].

Popularnym drzewem ozdobnym, ze względu na swój kolumnowy pokrój sadzonym zwłaszcza wzdłuż dróg jest topola włoska stanowiąca odmianę uprawną topoli czarnej[5]. Liczne odmiany i mieszańce sadzone bywają jako ozdobne na terenach wiejskich i miejskich z powodu swego szybkiego wzrostu[6], małych wymagań i znoszenia warunków miejskich[5] (aczkolwiek bywają też bardzo problematyczne ze względu na rozsadzanie korzeniami infrastruktury i budowli[5], zaśmiecanie otoczenia puchatymi nasionami[6]. Topole sadzi się dla produkcji drewna, w tym do produkcji zapałek, instrumentów[5], jako drzewa glebochronne[6].

Nazwa naukowa rodzaju jest starorzymską nazwą topoli[6], udokumentowaną m.in. przez Horacego[5]. Drzewa te tak nazywano ze względu na ich sadzenie na placach miejskich, w miejscach zgromadzeń publicznych[5].

MorfologiaEdytuj

Pokrój
Wysokie drzewa osiągające do 50 m wysokości, rzadziej krzewy[10]. Rozgałęziają się monopodialnie[7], pień główny zwykle wyraźny i prosto wzniesiony[8]. Często tworzą odrosty korzeniowe[10]. Pędy zróżnicowane są na krótko- i długopędy, obłe lub nieco kanciaste[6], wewnątrz z 5-kanciastym rdzeniem na przekroju[8]. Korowina w różnym stopniu spękana, często szara[8].
Pąki
Ostro zakończone, często długie[11], walcowate lub kanciaste, okryte kilkoma łuskami i często lepkie[8][6].
Liście
Zrzucane przed zimą[7]. Pojedyncze i długoogonkowe[6], z ogonkiem obłym lub spłaszczonym na przekroju, wspartym u nasady odpadającymi przylistkami[8], zwykle drobnymi, większymi czasem tylko na odrostach[7]. Na ogonku zwykle brak gruczołków[7]. Blaszka liści zwykle jajowata lub trójkątnie jajowata[8], szeroka[6]. Kształt liści różny na liściach wczesnych rozwijających się na krótkopędach i późniejszych, powstających na długopędach[6]. Liście wczesne z reguły mają większe gruczołki na końcach blaszki połączone z wiązkami przewodzącymi, różnią się kształtem blaszki i ząbkowaniem na brzegu. Największe różnice między liśćmi wczesnymi i późnymi występują u topoli białej, u której liście wczesne są jajowato kanciaste, a późne 3- i 5-klapowe (przypominają nieco liście klonów)[7].
Kwiaty
Rozdzielnopłciowe, zebrane w zwisające kwiatostany zwane kotkami. Rośliny są dwupienne (na osobnych drzewach rozwijają się tylko kwiatostany męskie i żeńskie)[10]. Poszczególne kwiaty wsparte są mniej lub bardziej powcinanymi przysadkami[6], odpadającymi po przekwitnieniu[7]. Okwiat zredukowany jest do pozbawionego miodników, wgłębionego dysku. W kwiatach męskich zawiera zwykle od 6 do 60 pręcików na długich nitkach. W kwiatach żeńskich zalążnia powstaje z 2–4 owocolistków[7], zawiera jedną komorę[8], zwieńczona jest okazałą szyjką słupka zwieńczonego znamionami w liczbie odpowiadającej liczbie owocolistków. W komorze rozwija się zwykle od 2 do 25 zalążków[7].
Owoce
Drobne torebki zwężone na jednym końcu[10], poza tym kulistawe lub jajowate, otwierające się 2–4 klapami[7]. Zawierają bardzo drobne nasiona pokryte cienkimi i długimi włoskami w formie puchu[10].

BiologiaEdytuj

Topole należą do najszybciej rosnących drzew w klimacie umiarkowanym[6], przy czym szybkim wzrostem cechują się zwłaszcza mieszańce międzygatunkowe[5]. Rosną najczęściej w lasach nadrzecznych, na glebach wilgotnych, przy czym jednak nie tolerują stagnowania wody na powierzchni gruntu[10]. Preferują gleby żyzne[11]. Kwitnienie następuje wiosną, przed rozwojem liści[7]. Kwiaty są wiatropylne, a okryte puchem nasiona są wiatrosiewne. Nasiona kiełkują tylko na nagim, wilgotnym podłożu, przy czym szybko tracą zdolność do kiełkowania (po 2–3 dniach)[10][11]. Są to drzewa stosunkowo krótko żyjące[6].

SystematykaEdytuj

Pozycja systematyczna

Rodzaj siostrzany dla wierzby (Salix) w obrębie plemienia Saliceae w rodzinie wierzbowatych (Salicaceae). Ślady kopalne liści topoli znane są sprzed 59 milionów lat, a liści i owoców sprzed 48 milionów. Znaleziska te są o tyle „kłopotliwe”, że analizy molekularne wskazują na rozejście się rodzajów Populus i Salix około 34 miliony lat temu[2].

Wykaz gatunków[4]

ZastosowanieEdytuj

  • Dostarczają miękkiego drewna używanego do produkcji celulozy, papieru, zapałek, lecz także korpusów gitar elektrycznych i bębnów.
  • Rośliny ozdobne: Sadzone są w nasadzeniach miejskich (głównie te nie owocujące – męskie). Do celów ozdobnych są używane topole amerykańskie.

Największe topole w PolsceEdytuj

  • Najwyższą topolą w Polsce była topola czarna rosnąca na warszawskich Bielanach, miała 45 m wysokości[12]. Topola ta została ścięta w 2009 roku „...z uwagi na konieczność zapewnienia bezpieczeństwa powszechnego wobec bardzo złego stanu zdrowotnego drzewa.”[13]
  • Zdecydowanie najgrubszą topolą w Polsce była (złamała się w 2012 roku) topola biała rosnąca w Lesznie k. Warszawy. Obwód pnia tego drzewa mierzony na wysokości 1,3 m wynosił 10,53 m (średnica 3,35 m – prawdopodobnie było to więc drugie najgrubsze drzewo w Polsce, po Platanie Olbrzymie w Chojnie), zaś mierzony przy samej ziemi – aż 14 m (pod tym względem było to najgrubsze drzewo w Polsce).

PrzypisyEdytuj

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. a b Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-12-10] (ang.).
  3. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-22].
  4. a b c d Populus L.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-06-21].
  5. a b c d e f g h i j David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 818-819. ISBN 978-1-107-11502-6.
  6. a b c d e f g h i j k l m n Włodzimierz Seneta, Dendrologia, Jakub Dolatowski (red.), wyd. 2 popr. (nowe), Warszawa: Wydaw. Nauk. PWN, 1997, s. 96-98, ISBN 83-01-12099-1, OCLC 69314709.
  7. a b c d e f g h i j k l m n o James E. Eckenwalder: Populus Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-06-21].
  8. a b c d e f g h i j Populus Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-06-21].
  9. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  10. a b c d e f g h Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 137. ISBN 0-333-73003-8.
  11. a b c Johnson O., More D.: Drzewa. Warszawa: Multico, 2009, s. 150. ISBN 978-83-7073-643-9.
  12. Pomniki przyrody na Bielanach. W: bielany.waw.pl [on-line]. [dostęp 2012-04-16].
  13. Urząd Dzielnicy Bielany - Serwis (PL) - Uchwała Nr XLVII/1470/2009 Rady Miasta Stołecznego Warszawy w sprawie pozbawienia statusu pomnika przyrody Topoli czarnej ul. Rudzka, www.bielany.waw.pl [dostęp 2021-05-20].