Otwórz menu główne

Tora

pierwsze pięć ksiąg Biblii
Zwój Tory w języku hebrajskim

Tora (hebr. תורה – wskazówka, pouczenie, wtórnie prawo) – pięć pierwszych ksiąg Biblii (stąd także Pięcioksiąg, Pentateuch), najważniejszy tekst objawiony judaizmu. Głównym tematem Tory jest Przymierze pomiędzy Jahwe a narodem Izraela za pośrednictwem Mojżesza zawarte podczas wędrówki z niewoli egipskiej do Ziemi Obiecanej. Opis kształtowania się narodu i kultu za czasów Mojżesza poprzedzony jest znajdującymi się w Księdze Rodzaju opowieściami o prapoczątkach ludzkości (od Stworzenia do Potopu i Wieży Babel) oraz pradziejach Izraela (dzieje Patriarchów: Abrahama, Izaaka oraz Jakuba i jego synów).

W szerszym znaczeniu – cała Biblia hebrajska (Tora pisana, Tanach)[potrzebny przypis] oraz tradycja teologiczno-prawna judaizmu (Tora ustna).

Spis treści

Znaczenie słowaEdytuj

Pierwotnie słowo tora oznaczało jednostkową przestrogę lub pouczenie ojca (Prz 1,8; 4,3n i in.[1]) lub kapłana (Ag 2,11nn[2]). Z czasem nabrało ono znaczenia ogólnego, które obejmuje wszystkie przepisy, a ostatecznie odniesione zostało do kompleksu pięciu ksiąg przypisywanych Mojżeszowi[3].

PodziałEdytuj

Obecny podział Tory wynika prawdopodobnie ze względów praktycznych – ponieważ zwój pozostawał poręczny jedynie do pewnej objętości, konieczny był podział większego dzieła na mniejsze jednostki. Podział na pięć ksiąg musiał nastąpić stosunkowo wcześnie, gdyż występuje już w przekładzie z III wieku p.n.e., Septuagincie[3]. W skład Tory wchodzą (kursywą transkrypcja nazwy hebrajskiej, w nawiasach chrześcijańskie nazwy polska i łacińska):

1. בראשית – Bereszit (tłum. „Na początku"; pl. Księga Rodzaju; łac. Genesis)
2. שמות – Szemot (tłum. „Imiona"; pl. Księga Wyjścia; łac. Exodus)
3. ויקרא – Wajikra (tłum. „I zawołał"; pl. Księga Kapłańska; łac. Leviticus)
4. במדבר – Bemidbar (tłum. „Na pustyni"; pl. Księga Liczb; łac. Numeri)
5. דברים – Dwarim (tłum. „Słowa"; pl. Księga Powtórzonego Prawa; łac. Deuteronomium)

Nazwy hebrajskie stanowią pierwsze słowa danej księgi, nazwy grecko-łacińskie nawiązują do ich kluczowych wydarzeń lub ogólnej treści[4].

GenezaEdytuj

Wersja tradycyjna – autorstwo MojżeszoweEdytuj

Tradycja żydowska i chrześcijańska widziała w Mojżeszu autora Pięcioksięgu. Stary Testament przypisuje Mojżeszowi autorstwo określonych ustaw (Wj 24,4; 34,27n[5]) czy też Księgi Powtórzonego Prawa (Pwt 31.9.22nn[6]). W sposób wyraźny autorstwo całej Tory przypisywane jest Mojżeszowi w I wieku n.e. przez Filona[7] i Józefa Flawiusza[8]. Nowy Testament nazywa Torę imieniem „Mojżesz”, cytuje z „księgi Mojżesza” (Mk 12,26 i in.[9]) i stwierdza, że Prawo zostało nadane przez Mojżesza (J 1,17[10])[11].

Z czasem każda próba analizy treści Tory, a później także kompozycji, prowadziła do coraz większych wątpliwości w Mojżeszowe autorstwo całości Pięcioksięgu. Już Talmud przypisywał Jozuemu autorstwo opisu śmierci Mojżesza na końcu Księgi Powtórzonego Prawa (34,1-12)[12]. Za pierwszego egzegetę, który zakwestionował autorstwo Mojżeszowe, uznaje się żydowskiego uczonego Abena Ezrę. Podał on kilka wątpliwych miejsc: opis śmierci Mojżesza, odniesienia do Mojżesza w 3 osobie (Pwt 31,22; 27,8; 31,9) oraz kilka innych[13][14]. W XVI i XVII wieku zastrzeżenia co do Mojżeszowego autorstwa wysuwali A. Karlstadt, a zwłaszcza T. Hobbes, I. La Peyrère, B. Spinoza i R. Simon[11][15][16]. Spory na ten temat ciągnęły się do końca XVIII wieku i zostały rozstrzygnięte na gruncie nowożytnej biblistyki, która ostatecznie odrzuciła Mojżeszowe autorstwo Pięcioksięgu.

Krytyka literackaEdytuj

Starsze koncepcjeEdytuj

W XVIII i XIX w. egzegeza biblijna wypracowała trzy klasyczne modele powstania Pięcioksięgu[17].

Starsza hipoteza źródeł

W 1711 roku H.B. Witter zauważył odmienność imion Boga („JHWH” i „Elohim”) w Rdz 1–2, wyciągając z tego wniosek, że Rozdział I stanowi oddzielne źródło. Jego tezy pozostały niezauważone. W 1753 roku Jean Astruc twierdził, uwzględniając imiona Boże, dublety treściowe, różnice językowe i różne wyobrażenia, że autor korzystał w Księdze Rodzaju z dwóch źródeł głównych i dziesięciu pobocznych[18][19].

Zarówno Witter, jak i Astruc, mieli na myśli źródła dostępne Mojżeszowi. Mojżeszowe autorstwo odrzucił J. G. Eichhorn, który wyróżnił w Pięcioksięgu dwa źródła główne (jahwistyczne i elohistyczne) oraz wiele pobocznych. C.D. Ilgen wyróżnił 17 źródeł przyporządkowanych trzem pisarzom, z których dwóch używało imienia Elohim, natomiast trzeci JHWH. Zasugerował też niezależność Księgi Powtórzonego Prawa od reszty Pięcioksięgu[18][20].

Hipoteza fragmentów

Inną koncepcję zaproponował A. Geddes, a przychylili się do niej J.S. Vater. Według tej koncepcji Pięcioksiąg powstał z połączenia wielu małych jednostek narracyjnych. Sugerowano też, że w etapie pośrednim te fragmenty, dotyczące pojedynczych tematów lub postaci, połączono w większe bloki lub cykle narracyjne (stąd też inne nazwy: hipoteza cykli narracyjnych, model bloków). Koncepcja ta nie wyjaśnia podziału podłużnego Pięcioksięgu[21][22].

Hipoteza uzupełnień

Według koncepcji uzupełnień podstawowy tekst elohistyczny, rozciągający się przez cały Pięcioksiąg, rozszerzano o liczne dodatki używające imienia Jahwe, rzadziej Elohim. Zwolennikami takiej koncepcji byli m.in. W.M.L. de Wette, H.G.A. Ewald, F. Bleek, F. Delitzsch[23][24].

Nowa hipoteza źródełEdytuj

Osobny artykuł: Teoria źródeł.

Dla sformułowania nowej koncepcji powstania Pięcioksięgu decydujące okazały się dwa spostrzeżenia. W 1805 roku W.M.L. de Wette uznał rdzeń Księgi Powtórzonego Prawa za niezależne źródło i powiązał je z reformą króla Jozjasza z 622 r. p.n.e. W 1866 roku Julius Wellhausen, uwzględniając wyniki badań E. Reußa, K.H. Grafa i A. Kuenena, uznał dokument używający imienia Elohim, dotąd uważany za podstawowy, za najmłodszy, powstały w okresie niewoli babilońskiej dokument kapłański (P). Uwzględniając inne księgi Starego Testamentu uznano, że główną część przepisów kultowych przynależnych do tego źródła należy datować już na okres po profetyzmie klasycznym. Nowa koncepcja uzyskała zdecydowaną dominację ok. 1880 roku. Aż do lat 70. XX wieku krytyka literacka sprowadzała się do korekty i rozwinięcia koncepcji Wellhausena[25][26].

Według klasycznej wersji hipotezy źródeł można wyróżnić cztery podstawowe źródła datowane następująco[27]:

Skrót Nazwa Datowanie Środowisko Charakterystyka
J dokument jahwistyczny, Jahwista ok. 950 r. p.n.e. zjednoczone królestwo w czasach panowania Salomona autor przedstawia dzieje najdawniejsze, opowieści o patriarchach, historię Mojżesza i wędrówkę po Synaju, osiedlenie się w Kanaanie; najczęściej nazywa Boga imieniem "Jahwe".
E dokument elohistyczny, Elohista ok. 800 r. p.n.e. królestwo północne (Izrael); wpłynął na proroków północnych (Ozeasz) dokument obecny szczątkowo w Księdze Rodzaju i Księdze Wyjścia, wcześnie połączony z J; autor nazywał boga imieniem Elohim.
D dokument deuteronomiczny, (Pra-)Deuteronomium ok. 622 roku p.n.e. królestwo południowe (Juda), czasy reformy religijnej króla Jozjasza kodeks praw z Księgi Powtórzonego Prawa, zakładający centralizację kultu w Jerozolimie i zakazujący kultu innych bóstw.
P dokument kapłański VI w. p.n.e. okres niewoli babilońskiej i okres drugiej świątyni; dokument pochodzi ze środowiska kapłańskiego w okresie niewoli babilońskiej powstaje podstawowy dokument kapłański (Pg), którego treść jest paralelna do treści J; po odbudowaniu świątyni jerozolimskiej Pg zostaje uzupełnione o suplement prawny (Ps), zawierający przepisy kultowe, mające regulować odnowiony kult w Jerozolimie.
R ostateczny redaktor połowa V w. p.n.e. okres drugiej świątyni, redaktor pochodził ze środowiska intelektualnie bliskiego autorom P redaktor dołączył dokument D do połączonych wcześniej J, E i P.

Oprócz autorów hipoteza dokumentów zakłada istnienie redaktorów, którzy odpowiadali za scalanie dokumentów. Dokumenty J i E miały zostać połączone stosunkowo wcześnie, przez redaktora zbliżonego ideowo do J, co tłumaczy szczątkowe zachowanie E w obecnym Pięcioksięgu. Następnie dokument JE miał zostać połączony z dokumentem kapłańskim P, a na samym końcu do JEP dołączono dokument D, który do tej pory rozwijał się niezależnie i według hipotezy Martina Notha stanowił wstęp do deuteronomistycznego dzieła historycznego (DtrH), obejmującego księgi od Powtórzonego Prawa do Drugiej Królewskiej. Jednocześnie elementy deuteronomistyczne we wcześniejszych księgach Tory tłumaczono deuteronomistyczną redakcją dokumentów J i E, do której miało dojść jeszcze przed scaleniem ich z P.

Fakt, że napotykamy w Pięcioksięgu na paralelne opowiadania, wewnętrzne sprzeczności oraz różnice stylistyczne i terminologiczne, tłumaczony jest więc tym, że dokonując scalenia różnych dokumentów, redaktorzy posługiwali się różnymi strategiami redakcyjnymi. Można to zilustrować na trzech dobrze zbadanych przykładach:

  • Księga Rodzaju 1-2:4a oraz 2:4b-3:24 – różne wersje tego samego zdarzenia: Księga Rodzaju rozpoczyna się od dwóch różnych opowieści o tym, jak Bóg stworzył świat.[28] W Rdz 1 Bóg rozpoczyna od stworzenia bezmiaru wód, z którego następnie wyłania lądy, pokrywa je roślinnością, stwarza zwierzęta i wreszcie pierwszą parę ludzi. Całość procesu zamyka się w siedmiu dniach. W Rdz 2 świat jest pustkowiem pozbawionym wody, na którym Bóg zasadza ogród i umieszcza w nim uprzednio stworzonego mężczyznę. Kobietę stwarza później. W Rdz 1 Bóg nazywany jest ogólnym terminem „Elohim” i pozostaje transcendentny względem świata, który stworzył. W Rdz 2 Bóg określany jest mianem „YHWH Elohim”, „Bóg Jahwe” i jest antropomorficzny: „lepi” człowieka z gliny i „dmucha” w jego nozdrza, aby go ożywić, następnie „sadzi” drzewa w ogrodzie i „spaceruje” w nim. Uczeni uważają, że pierwsze z tych opowiadań pochodzi z dokumentu kapłańskiego (P) i reprezentuje rozwiniętą myśl teologiczną z epoki babilońskiej, zainspirowanej warunkami geograficznymi Mezopotamii (świat wyłania się z wody). Drugie opowiadanie jest ich zdaniem starsze i pochodzi z dokumentu jahwistycznego, który w świetle hipotezy czterech źródeł należy do najwcześniejszego etapu rozwoju religii żydowskiej. Fakt, że oba te opowiadania znalazły się w Pięcioksięgu, jest rezultatem arbitralnej decyzji redaktora.
  • Księga Rodzaju 6-9 – scalone opowiadania: Opowieść o potopie stanowi przykład innej strategii redakcyjnej: w tym przypadku redaktor nie zdecydował się zestawić dwóch wersji opowieści, lecz połączył je w jedną.[29] Fakt, że mamy do czynienia z połączeniem, widoczny jest w braku spójności obecnej wersji tekstu. Podane są w nim dwie różne przyczyny Potopu (6:5 i 6:11-13), a Bóg (nazywany zarówno „YHWH” jak i „Elohim”) najpierw nakazuje Noemu zabrać na Arkę po jednej parze każdego ze zwierząt (6:19-20), a następnie siedem par zwierząt czystych i jedną nieczystych (7:2); potop trwa 40 dni i 40 nocy (7:4, 12) oraz cały rok (por. 7:11 i 8:13, 14); jego przyczyną jest silny deszcz (7:12; 8:2b) lub kosmiczny kataklizm, wywołamy otwarciem się otchłani nieba (7:11; 8:1-2a). Ponownie, uczeni uważają, że jeden z opisów pochodzi z dokumentu J, a drugi – z tradycji kapłańskiej (P).
  • Księga Powtórzonego Prawa a Księga Wyjścia 15-Księga Liczb 10 – różne kodeksy praw: Księga Powtórzonego Prawa rozpoczyna się od rekapitulacji wydarzeń podczas wędrówki Izraelitów po Synaju, które opisane zostały we wcześniejszych księgach. Zawiera ona również Dekalog i prawo, które Mojżesz otrzymał od Boga na górze Horeb. Rzecz w tym, że jest to trzeci z kolei kodeks praw, który Pięcioksiąg przypisuje Mojżeszowi – pierwszy, razem z kolejnym Dekalogiem, został przedstawiony w Księdze Wyjścia 20:18-23:33, drugi, bardzo drobiazgowy, stanowi treść Księgi Kapłańskiej i pierwszych dziesięciu rozdziałów Księgi Liczb.[30] Te trzy kodeksy praw pochodzą z trzech różnych epok i z trzech różnych źródeł (J, P i D), zostały jednak zachowane przez redaktora Pięcioksięgu ponieważ w jego oczach wszystkie miały boskie pochodzenie i były opatrzone autorytetem Mojżesza.

Nowsze hipotezyEdytuj

Z czasem do klasycznej koncepcji powstania Pięcioksięgu zaczęto wysuwać zastrzeżenia. Niektórzy bibliści odeszli od hipotezy źródeł, proponując zmodyfikowane formy hipotez fragmentów i uzupełnień. Inni proponują nowe wersje hipotezy źródeł, raz zwiększając, raz redukując liczbę źródeł. Głównymi dyskutowanymi kwestiami są datowanie Jahwisty (od czasów Salomona po okres powygnaniowy) oraz istnienie względnie samodzielność Elohisty[31][32].

Dyskutowana jest też kwestia kontynuacji źródeł Pięcioksięgu w innych księgach Starego Testamentu. Gerhard von Rad zaproponował ideę Heksateuchu, obejmującego sześć ksiąg (Rdz-Joz). Z kolei Martin Noth, nazywając księgi Rdz-Lb Tetrateuchem[33], zaliczył Pwt do tzw. deuteronomistycznego dzieła historycznego (Pwt-2 Krl). Oprócz koncepcji jednolitego dzieła deuteronomistycznego istnieją różne jej odmiany. D.N. Freedman zaproponował istnienie wielkiego dzieła historycznego, tzw. Enneateuchu, obejmującego materiał od Rdz do 2 Krl[34].

Historia form i historia tradycjiEdytuj

Nie tyle konkurencyjne, co komplementarne w stosunku do krytyki literackiej podejście zaprezentował Hermann Gunkel, stosując do Pięcioksięgu metodę historii form, pozwalającą określić Sitz im Leben, a więc kontekst życiowy w jakim używany był dany fragment. Metoda historii tradycji bada przedliteracką historię danych przekazów, dotyczących określonych tematów, które później znalazły swój wyraz w spisanych źródłach Pięcioksięgu. W ten sposób, o ile krytyka literacka wyjaśnia podział podłużny Pięcioksięgu, to historia tradycji wyjaśnia jego podział poprzeczny[35]. W czasach współczesnych niektórzy bibliści (m.in. Rolf Rendtorff) wręcz całkowicie porzucili stosowanie krytyki literackiej na rzecz wyłącznego skupienia się na historii tradycji[36].

Zwoje Tory (Sefer Tora)Edytuj

 
Zwój Tory z synagogi w Kolonii

Tora (Pięcioksiąg) jest spisana ręcznie na białym, wykonanym z jagnięcej skóry zwoju (pergaminu) zwiniętym na dwóch wałkach. Wałki zwane ejc chaim wykonane są często z cennego drewna, a ich części wystające poza pergamin zdobione rzeźbą i inkrustacją. Przechowywana jest bardzo uroczyście, zwinięta i ubrana w tzw. sukienkę (pokrowiec z jedwabiu lub aksamitu), związana bogato haftowaną wstęgą, ukoronowana. Składana jest w Aron ha-kodesz, specjalnej, zasłoniętej szafie w synagodze.

Tora stanowi samo centrum życia żydowskiego. Na niej opiera się cały system modlitw. Wszelkie poczynania religijnego żyda są uwarunkowane nakazami i zakazami zawartymi w Torze. W synagodze Tora jest czytana na bimie w rytmie rocznym. Torze jest poświęcone specjalne święto, Simchat Tora, podczas którego religijni żydzi tańczą z radości z Torą w ramionach.

Najstarszym zachowanym hebrajskim zwojem Tory jest Zwój 2 przechowywany w bibliotece uniwersyteckiej w Bolonii. Pochodzi on z lat 1155-1255 n.e.[37]

Tora ustnaEdytuj

Zwana również miszną. Cała tradycja ustna stanowiąca uzupełnienie Tory pisanej. Składa się z dodatków i komentarzy (midraszy), przepisów prawnych (halachy) oraz przypowieści i legend objaśniających (Haggady). Tora ustna zawiera całą żydowską tradycję religijną i jest nierozłączna z Torą pisaną.

Tora w teologii chrześcijańskiejEdytuj

Pięcioksiąg dla chrześcijan stanowi słowo Boże, przedstawiające dzieje relacji człowieka z Bogiem; zwłaszcza przymierzy zawartych z patriarchami, zapowiadających Nowe Przymierze. Podejście chrześcijan do Prawa Starego Przymierza jest zróżnicowane[a]. Część chrześcijan uważa, że są zwolnieni od ścisłych przepisów prawa Tory, danych wyłącznie Żydom, poprzez wypełnienie się Starego Testamentu przyjściem Mesjasza, ale nie od nauk moralnych i religijnych zawartych w Dekalogu. Natomiast pozostali uważają, że skoro cała Tora dotyczy tylko Żydów, a Dekalog jest częścią Tory, to chrześcijan obowiązują tylko przykazania Nowego Przymierza nadane przez Jezusa, a Dekalog jest tylko drogowskazem moralnym.

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Zobacz w anglojęzycznej edycji Wikipedii omówienie różnych podejść chrześcijan do Starego Przymierza, w tym Prawa Mojżeszowego (Tory): en:Christian views on the old covenant,
    opis jednej z podstaw protestantyzmu w polskojęzycznej Wikipedii: Pięć zasad protestantyzmu#Sola gratia (Tylko łaska) – zbawienie niezależne od przestrzegania prawa
    oraz hasło „Dziesięć Słów”, sekcja Dekalog nie obowiązuje chrześcijan W: © Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania: Wnikliwe poznawanie Pism, tom 1. New York: Watch Tower Bible and Tract Society of New York, Inc., s. 528. – podejście Świadków Jehowy do Dekalogu.

PrzypisyEdytuj

  1. Prz 1,8, Prz 4,3-4
  2. Ag 2,11
  3. a b W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 42.
  4. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 43.
  5. Wj 24,4, Wj 34,27-28
  6. Pwt 31,9, Pwt 31,22-27
  7. De Vita Mosis 1 §1; De Vita Mosis II, 45-48.
  8. Contra Apionem I, 7-8.
  9. Mk 12,26
  10. J 1,17
  11. a b W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 44.
  12. Talmud Babloński, Baba Bathra 14b.
  13. Shatter, Jay F., The Commentary of Abraham Ibn Ezra on the Pentateuch. 5: Deuteronomy (Hoboken, NJ: Ktav, 2003), 1-2.
  14. Ska, Jean-Louis, Introduction to Reading the Pentateuch, 2006, s. 98-99
  15. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 52–53.
  16. Ska, Jean-Louis, Introduction to Reading the Pentateuch, 2006, s. 99-102.
  17. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., s. 53.
  18. a b W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 45.
  19. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 53–54.
  20. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., s. 54.
  21. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, ss. 45–46.
  22. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., s. 55.
  23. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 46.
  24. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 55–56.
  25. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, ss. 46–47.
  26. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 56–57.
  27. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 47.
  28. Zob. Ska, Jean-Louis, Introduction to Reading the Pentateuch, 2006, s. 53-56.
  29. Ska, Jean-Louis, Introduction to Reading the Pentateuch, 2006, s.  60-65.
  30. Zob. Ska, Jean-Louis, Introduction to Reading the Pentateuch, 2006, s. 40-48.
  31. Andrzej Kondracki: Powstanie Pięcioksięgu w świetle najnowszych badań. W: „Mów, Panie, bo słucha sługa Twój”. Księga pamiątkowa dla Księdza Profesora Ryszarda Rubinkiewicza SDB w 60. rocznicę urodzin. Waldemar Chrostowski (red.). Warszawa: Vocatio, 1999, s. 91–98. ISBN 83-7146-148-8.
  32. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 60–62.
  33. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, s. 55.
  34. G. Szamocki, Tora i Prorocy Wcześniejsi..., ss. 65–66.
  35. W. H. Schmidt, Wprowadzenie do Starego Testamentu, ss. 56–59.
  36. Antoon Schoors: The Kingdoms of Israel and Judah in the Eighth and Seventh Centuries B.C.E.. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2013, s. 203, seria: Biblical Encyclopedia. ISBN 978-1-58983-264-0.
  37. W Bolonii odnaleziono najstarszy zwój Tory. Archeologia biblijna, 2013-05-31. [dostęp 2013-06-25].

BibliografiaEdytuj