Tramwaje w Bytomiu

Tramwaje w Bytomiu – element systemu komunikacji tramwajowej konurbacji górnośląskiej, który funkcjonuje na terenie Bytomia od 1894. Sieć tramwajowa łączy dzielnice: Bobrek, Łagiewniki, Rozbark, Stroszek-Dąbrowę Miejską, Szombierki oraz Śródmieście, a w przeszłości sieć ta docierała również do dzielnic: Karb, Miechowice i Stolarzowice.

Tramwaje w Bytomiu
tramwaj
Ilustracja
Alstom Citadis 100 w Bytomiu
Państwo  Polska
Lokalizacja Bytom
Organizator ZTM
Operator Tramwaje Śląskie
Liczba linii 8
Lata funkcjonowania od 1894
Infrastruktura
Schemat sieci
Mapa z przebiegiem linii tramwajowych na terenie Bytomia (stan na 1 grudnia 2020)
     Linie czynne      Linie zlikwidowane
Długość sieci 53,022 km t.p.[a][1]
Rozstaw szyn 1435 mm
Liczba przystanków 50 (2008)[2]
Portal Transport szynowy

Sieć ta należy do Tramwajów Śląskich. Ma ona charakter promienisty z koncentracją na placu Sikorskiego, skąd linie biegną w sześciu kierunkach. Na terenie Bytomia zlokalizowana jest zajezdnia, która należy do Rejonu Komunikacyjnego nr 3 Tramwajów Śląskich[3].

HistoriaEdytuj

Okres 1894–1898Edytuj

 
Tramwaj wąskotorowy na pl. Kościuszki (pocztówka z ok. 1915)

Historia tramwajów w Bytomiu sięga końca XIX wieku, kiedy to 27 maja 1894 uruchomiono pierwszą linię tramwaju na Górnym Śląsku, a właściwie parowej kolei miejskiej, biegnącą z Bytomia przez Rozbark, Szarlej do Deutsch Piekar (dzisiaj Piekary Śląskie). W sierpniu oraz grudniu 1894 oddano kolejne odcinki linii, przedłużając ją do Gliwic przez Zabrze. Uruchomiono również pierwsze warsztaty i zajezdnię w Rozbarku przy dzisiejszej ulicy Stanisława Witczaka. Lokomotywy używane wówczas były konstrukcjami parowymi, dostarczonymi przez niemiecką firmę Hohenzollern A.G. für Lokomotivbau z Düsseldorfu, a cała linia liczyła 34,5 km długości[4][5][6].

Ze względu na duże korzyści, 29 września 1898, na podstawie koncesji uzyskanej od miasta, spółka Oberschlesische Dampfstraßenbahn otworzyła kolejną linię biegnącą z Bytomia przez Szombierki, Biskupice do Zabrza[7].

Okres 1898–1914Edytuj

Dzięki uruchomieniu kolejno w 1897 i 1898 elektrowni w Zabrzu i w Chorzowie, po czterech latach od wprowadzenia napędu parowego postanowiono rozpocząć realizację planu wprowadzenia trakcji elektrycznej[8].

Kolejnym etapem rozwoju bytomskich tramwajów było otwarcie sieci tramwajów miejskich (Städtische Straßenbahn Beuthen), o prześwicie torów 1435 mm. 23 listopada 1913 uruchomiono normalnotorowe linie biegnące z bytomskiego rynku do Miechowic z odcinkiem Karb – Dąbrowa Miejska oraz linię łącząca rynek z ulicą Piekarską, gdzie powstała również zajezdnia. W latach późniejszych również linie wąskotorowe rozpoczęto przebudowywać na normalną szerokość toru[8][9].

Lata międzywojenneEdytuj

Po zakończeniu I wojny światowej linie bytomskich tramwajów zostały podzielone granicą pomiędzy Polską a Niemcami. Linie zostały przecięte na odcinkach Bytom – Królewska Huta, Bytom – Świętochłowice, SzombierkiChebzie, Bytom – Piekary Śląskie oraz dwukrotnie na odcinku Bobrek – Biskupice. Skutkiem okazał się podział majątku spółki Schlesische Kleinbahn AG: 1 stycznia 1922 spółka Oberschlesische Kleinbahnen und Elektrizitats Werke AG przejęła linie po stronie polskiej (83 km), natomiast spółka Oberschlesische Dampfstraßenbahn G.m.b.H. – po niemieckiej (45,5 km)[10][11][12].

Okres międzywojenny stał się czasem masowego przekuwania na tor normalnej szerokości. W Bytomiu pierwsze tory wąskie przekuto na przełomie lat 1930 i 1931, a prace zakończono cztery lata później. Bytomskie Tramwaje jako jedyne na Śląsku pozostały w całości własnością miasta, co pozwoliło na dalszy rozwój po stronie niemieckiej. Dzięki temu powstały kolejne odcinki normalnotorowe – w 1925 uruchomiono odcinek z Miechowic przez Rokitnicę do Wieszowy. Dwa lata później otwarto linię prowadzącą z bytomskiego rynku ulicą Krakowską przez Pogodę do kopalni rud nieżelaznych Nowy Orzeł Biały, a w 1928 oddano do ruchu odcinek z Rokitnicy do Helenki. W Śródmieściu Bytomia przy modernizacji zmiany szerokości torów zmianie uległo kilka połączeń. Zlikwidowano linię wąskotorową na ulicy Dworcowej, a w zamian utworzono pętlę przebiegającą ulicami: Sądową, Powstańców Warszawskich i Jagiellońską wraz z dworcem tramwajowym na dzisiejszym placu Sikorskiego[10][13].

5 marca 1931 uruchomiono pierwsze pospieszne połączenie tramwajowe relacji Bytom – Gliwice, oznaczone literą „E” (pochodzącą od niemieckiego Eilzug, szybki tramwaj). Linia ta funkcjonowała do października 1941 roku[10][14].

W 1938 Bytom posiadał 18,25 km linii tramwajowych[10].

1945–1989Edytuj

Po zakończeniu II wojny światowej tramwaje w Bytomiu zaczęły kursować 19 marca 1945, natomiast 15 listopada utworzono związek międzykomunalny Śląsko-Dąbrowskie Linie Komunikacyjne z siedzibą w Katowicach. Związek ten przejął kontrolę nad całą siecią tramwajową. Dwa lata później uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 27 lutego 1951 Śląsko-Dąbrowskie Linie Komunikacyjne przekształcono w Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Katowicach, a bytomskie tramwaje znalazły się pod rządami tychże przedsiębiorstw[15].

W dniu 31 grudnia 1949 bytomskie tramwaje kursowały na następujących liniach[16]:

Numer linii Trasa
5 Bytom – Szombierki – Bobrek – Zabrze
6 Bytom – Chorzów – Katowice
7 Bytom – Świętochłowice – Katowice – Mysłowice
8 Piekary Śląskie - Szarlej – Rozbark (Bytom) – Brzeziny Śląskie - Dąbrówka Wielka (Piekary Śląskie)
9 Bytom – Chebzie – Wirek – Chorzów
11 Bytom – Chorzów – Wirek – Katowice II
17 Łagiewniki – Chropaczów – Lipiny
31 Bytom – Miechowice – Wieszowa
31a Bytom – Karb – Miechowice
32 Bytom – Miechowice – Stolarzowice
33 Karb – Dąbrowa Miejska
34 Bytom Kopalnia „Nowy Orzeł Biały” – Zajezdnia
34a Bytom Plac Inwalidów Wojennych – Zajezdnia

W latach 1952–1958 przedłużono linię z kopalni Nowy Orzeł Biały do Brzezin Śląskich. W dalszej rozbudowie linii przeszkodził wiadukt kolejowy. Linię zakończono i zbudowano tam pętlę. Z dniem 31 grudnia 1956 rozebrano torowisko przy ulicy Krakowskiej. Następnie w 1960 wskutek szkód górniczych unieruchomiono czynną prawie od 50 lat zajezdnię przy ulicy Piekarskiej[17][18].

 
Zajezdnia Stroszek, otwarta w 1968

1 września 1967 rozpoczęto budowę linii na Stroszek. Linię wraz z zajezdnią na końcu trasy oddano do użytku w czerwcu 1968. W tym samym czasie zlikwidowano zajezdnię w Rozbarku oraz wybudowano odcinek toru przy ulicy Chrzanowskiego w celu połączenia z ulicą Wrocławską. Także w tym miesiącu, ze względu na zły stan torowiska (szkody górnicze) i stosunkowo małą liczbę pasażerów, zlikwidowano odcinek Rokitnica-Mikulczyce, a kursującą tam od Rynku w Bytomiu do Mikulczyc linię 33 skrócono do Miechowic. W 1971 miały miejsce znaczne zmiany w układzie sieci tramwajowej centrum miasta. Zlikwidowano tor przy ulicy Powstańców Warszawskich (od Moniuszki) i przy dworcu, a także znaczny fragment sieci dawnych tramwajów miejskich w części ulicy Wrocławskiej, placu Kościuszki oraz ulicach: Gliwickiej, Jainty i Pokoju. W to miejsce zbudowano tor przy ulicy Moniuszki oraz Jagiellońskiej. Nowy układ torowy zaczął funkcjonować od 10 września 1971. Na Placu Sikorskiego wybudowano dodatkowy trzeci tor postojowy[19][17].

W latach siedemdziesiątych usunięto część linii w Bytomiu. 1 września 1976 skrócono linię z Karbia do Dąbrowy Miejskiej do ulicy Celnej. Cztery lata później zamknięto całą linię w Karbiu od ulicy Konstytucji do ulicy Celnej. W 1979 zlikwidowano ruch tramwajowy na ulicy Piekarskiej, który przywrócono 10 lutego 1982 pod numerem 38. Pierwszy etap likwidacji linii z Bytomia Pogody do Piekar Śląskich zakończono 27 kwietnia 1979, kiedy zamknięto odcinek z Piekar Śląskich do Szarleja, który został zlikwidowany całkowicie trzy lata później[19].

Ze względu na przebudowę wąskiego tunelu pod mostem kolejowym w Karbiu 1 maja 1983 zawieszono ruch w kierunku Miechowic, Rokitnicy, Wieszowy i Stolarzowic. Od tej pory tramwaje kończyły bieg przy ul. Łużyckiej. Po trwającej 10 lat przebudowie nie było już sensu rekonstruować trasy do Rokitnicy i dalej, co dla ówczesnego PKT Katowice byłoby bardzo kosztowne[19].

Okres po 1989Edytuj

 
Tramwaje Konstal 105Na na pl. Sikorskiego

Po 1989, wraz z przemianami ustrojowymi nastąpiły przekształcenia w organizacji komunikacji miejskiej na terenie konurbacji górnośląskiej. W 1991 rozdzielono WPK na kilkanaście przedsiębiorstw, w tym Przedsiębiorstwo Komunikacji Tramwajowej w Katowicach, które w 2003 przekształcono w spółkę Tramwaje Śląskie[20].

Od połowy 2000 trwała modernizacja torowiska linii 6 i 41. Na przełomie marca i kwietnia 2006 zlikwidowano linię 8, która została zastąpiona na odcinku Pętla Wrocławska – Plac Sikorskiego linią 31, później też zlikwidowaną. 1 sierpnia 2008 zawieszono kursy linii 7 z Łagiewnik Targowiska do Placu Sikorskiego z powodu fatalnego stanu technicznego tego odcinka linii. Także w tym roku odbył się gruntowny remont placu Sikorskiego przeprowadzony przez, obejmujący nowe torowisko oraz chodniki[21].

W lutym 2011 włodarze miast konurbacji górnośląskiej podjęli decyzję o rozpoczęciu projektu „Modernizacja infrastruktury tramwajowej i trolejbusowej w Aglomeracji Górnośląskiej wraz z infrastrukturą towarzyszącą”, w ramach którego ma zostać zmodernizowanych 48 kilometrów torowisk. Na terenie Bytomia zaplanowano odbudowę trasy wzdłuż ul. Świętochłowickiej i Łagiewnickiej w Łagiewnikach, a także modernizację następujących odcinków:

  • ulice Powstańców Warszawskich i Moniuszki,
  • ul. Katowicka (odcinek od ul. Jagiellońskiej do pl. Kościuszki),
  • ulice Jagiellońska i Karola Miarki,
  • przejazd przez ul. Zabrzańską.

Prace budowlane nad odbudową dwutorowej linii w Łagiewnikach rozpoczęto w maju 2013. Po ponad roku, 29 czerwca 2014 wznowiono liniowe kursowanie tramwajów na 2,5-kilometrowym odcinku Bytom Łagiewnicka – Łagiewniki Targowisko[22].

Dzień otwarty zajezdni tramwajowejEdytuj

 
Plac postojowy podczas dnia otwartego w 2018 roku

Tramwaje Śląskie od 17 lat organizują dni otwarte zajezdni tramwajowych[23], odbywają się one w miarę możliwości w czasie europejskiego tygodnia zrównoważonego transportu. Nie inaczej jest w przypadku bytomskiej zajezdni, można ją odwiedzać nieprzerwanie od 2008 roku, co 5 lat. W programie znajdują się głównie standardowe atrakcje jak w przypadku pozostałych zajezdni, między innymi prezentacja lokalnego taboru, przejazd przez myjnię czy też możliwość prowadzenia tramwaju pod okiem instruktora.

Linie tramwajoweEdytuj

Według stanu na 13 października 2021, przez Bytom przebiega 10 linii tramwajowych. Są to[24]:

Linia Przystanek
początkowy
Przystanek
końcowy
Liczba
przystanków
Miasta Zajezdnia Obsługa taborem
niskopodłogowym
2 Szombierki Kościół Gliwice Zajezdnia 21 Bytom, Zabrze, Gliwice Stroszek NIE [25]
5 Szombierki Kościół Zaborze Pętla 21 Bytom, Zabrze Stroszek, Gliwice TAK [26]
6 Brynów Centrum Przesiadkowe Bytom Szkoła Medyczna 43 Katowice, Chorzów, Bytom Zawodzie TAK [27]
7 Bytom Plac Sikorskiego Zawodzie Centrum Przesiadkowe 37 Bytom, Świętochłowice, Chorzów, Katowice Zawodzie, Stroszek TAK [28]
17 Łagiewniki Targowisko Chorzów Batory Zajezdnia 12 Świętochłowice, Bytom, Chorzów Stroszek, Gliwice NIE [29]
19 Katowice Plac Wolności Stroszek Zajezdnia 41 Katowice, Chorzów, Bytom Stroszek TAK [30]
30 Bytom Plac Sikorskiego Szombierki Kościół 6 Bytom Stroszek TAK [31]
38 Bytom Powstańców Śląskich Bytom Kościół św. Trójcy 5 Bytom Stroszek TAK [32]
39 Szombierki Młyn n/ż Chebzie Pętla 6 Bytom, Ruda Śląska Stroszek TAK [33]
49 Bytom Plac Sikorskiego Stroszek Zajezdnia 14 Bytom Stroszek TAK [34]

Dodatkowo przez Bytom przejeżdżają linie 0 relacji Chorzów Stadion Śląski Pętla Zachodnia - Katowice Plac Wolności[35] oraz 11 relacji Chorzów Metalowców - Katowice Plac Miarki[36]. Spowodowane jest to obsługą przez zajezdnię Stroszek.

UwagiEdytuj

  1. W tym 4,460 km t.p. na terenie zajezdni (dane za 2007).

PrzypisyEdytuj

  1. Soczówka 2012b ↓, s. 61.
  2. Soczówka 2012b ↓, s. 71.
  3. Tramwaje Śląskie S.A. (pol.). www.tram-silesia.pl. [dostęp 2014-04-23].
  4. Historia śląskich tramwajów – przed elektryfikacją (pol.). tram-silesia.pl. [dostęp 2014-05-21].
  5. Soida 1998 ↓, s. 9.
  6. Soida 1998 ↓, s. 12–14.
  7. Soida 1998 ↓, s. 15.
  8. a b Historia śląskich tramwajów – tramwaje elektryczne do 1922 roku (pol.). tram-silesia.pl. [dostęp 2014-05-21].
  9. Soida 1998 ↓, s. 37–38.
  10. a b c d Historia śląskich tramwajów – pod dwoma zarządami w latach 1922–1939 (pol.). tram-silesia.pl. [dostęp 2014-05-21].
  11. Soida 1998 ↓, s. 61–62.
  12. Tramwaje w Polsce. Justyna Żurawicz (red.). Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn, 2013, s. 79. ISBN 978-83-7729-215-0.
  13. Soida 1998 ↓, s. 76–78.
  14. Soida 1998 ↓, s. 78.
  15. Soida 1998 ↓, s. 107–108.
  16. Soida 1998 ↓, s. 109.
  17. a b Historia śląskich tramwajów – pamiętne półwiecze 1939-1989 (pol.). tram-silesia.pl. [dostęp 2014-05-21].
  18. Soida 1998 ↓, s. 111.
  19. a b c Soida 1998 ↓, s. 118–119.
  20. 3.2 Spółka Tramwaje Śląskie SA. W: Krzysztof Soida, Zbigniew Danyluk, Przemysław Nadolski: Tramwaje Górnośląskie Tom II. Rybnik: Eurosprinter, 2012, s. 190–198. ISBN 978-83-931006-6-8.
  21. Agnieszka Klich: Bytom: Wkrótce remont Placu Sikorskiego (pol.). wpk.katowice.pl, 2007-11-09. [dostęp 2009-05-19].
  22. Tramwaje Śląskie S.A: Linia nr 7 wraca do Łagiewnik (pol.). www.tram-silesia.pl. [dostęp 2014-06-26].
  23. Klub Miłośników Transportu Miejskiego w Chorzowie Batorym, kmtm.org.pl [dostęp 2020-09-03].
  24. ZTM - Rozkład jazdy, wyszukiwarka połączeń, linie autobusowe, tramwajowe, trolejbusowe, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-11-30].
  25. Linia 2, Tramwaj - Trasa linii, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2021-02-08].
  26. Linia 5, Tramwaj - Trasa linii, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-11-30].
  27. Linia 6, Tramwaj - Trasa linii, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-09-03].
  28. Linia 7, Tramwaj - Trasa linii, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-09-03].
  29. Linia 17, Tramwaj - Trasa linii, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-11-30].
  30. Linia 19, Tramwaj - Trasa linii, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-09-03].
  31. Linia 30, Tramwaj - Trasa linii, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2021-10-13].
  32. Linia 38, Tramwaj - Trasa linii, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-09-03].
  33. Linia 39, Tramwaj - Trasa linii, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2021-09-13].
  34. Linia 49, Tramwaj - Trasa linii, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2020-09-03].
  35. Linia 0, Tramwaj - Trasa linii, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2021-09-13].
  36. Linia 11, Tramwaj - Trasa linii, rj.metropoliaztm.pl [dostęp 2021-09-13].

BibliografiaEdytuj

  • Andrzej Soczówka: Zróżnicowanie struktury przestrzennej komunikacji miejskiej w konurbacji katowickiej. Sosnowiec: Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, 2012, seria: Prace Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego nr 76. ISBN 978-83-6144-31-6.
  • Krzysztof Soida: Komunikacja tramwajowa w aglomeracji katowickiej: 100 lat tramwaju elektrycznego. Katowice: Przedsiębiorstwo Komunikacji Tramwajowej & wyd. STAPIS, 1998. ISBN 83-85145-13-3.