Trzeboś

wieś w województwie podkarpackim

Trzeboświeś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie rzeszowskim, w gminie Sokołów Małopolski. Wieś leży po wschodniej stronie niewielkiej rzeki Trzebośnicy, dopływu Sanu. Przez Trzeboś Górną biegnie droga wojewódzka nr 881.

Artykuł 50°12′9″N 22°8′45″E
- błąd 39 m
WD 50°14'N, 22°10'E
- błąd 19583 m
Odległość 429 m
Trzeboś
wieś
Ilustracja
Środkowa część wsi, w głębi widoczny Sokołów Małopolski
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat rzeszowski
Gmina Sokołów Małopolski
Liczba ludności (2011) 2515[1][2]
Strefa numeracyjna 17
Kod pocztowy 36-050
Tablice rejestracyjne RZE
SIMC 0661530
Położenie na mapie gminy Sokołów Małopolski
Mapa lokalizacyjna gminy Sokołów Małopolski
Trzeboś
Trzeboś
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Trzeboś
Trzeboś
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Trzeboś
Trzeboś
Położenie na mapie powiatu rzeszowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu rzeszowskiego
Trzeboś
Trzeboś
Ziemia50°12′09″N 22°08′45″E/50,202500 22,145833

Tradycyjnie z Trzebosią związana jest miejscowość Trzeboś-Podlas, która jednak tworzy odrębne sołectwo[3], a w Krajowym Rejestrze Urzędowym Podziału Terytorialnego Kraju TERYT ma status odrębnej wsi[4].

Podział terytorialnyEdytuj

Zwarta część wsi w formie ulicówki rozciąga się południkowo wzdłuż Trzebośnicy. Na wschód od niej znajdują się przysiółki: Budy, Podlesie i Mościny. Zgodnie z rejestrem TERYT Trzeboś dzieli się na Trzeboś Dolną, Trzeboś Górną oraz Budy[5], podczas gdy Podlesie i Mościny są częściami wsi Trzeboś-Podlas[6]. Na przełomie XX i XXI w. trzeboskim ulicom nadano nazwy (Leśna, Dolna, Dworzysko, Górna, Kościelna, Podlas, Sportowa)[7]. Przyporządkowanie adresów dłuższych ulic jest związane z podziałem na części wsi – Trzeboś Dolna ma adresy ulicy Dolnej, Budy ulicy Leśnej itd.

HistoriaEdytuj

Miejscowość założona na przełomie XVI i XVII wieku na terenie wykarczowanym z Puszczy Sandomierskiej[8]. Początkowo związana z łańcuckimi dobrami rodziny Stadnickich i określana jako Stadnik Wielki. Źródłosłów obecnej nazwy wywodzi się od trzebieży puszczy. W Trzebosi pozyskiwano m.in. surowce do huty szkła w Hucisku[9]. Parafię rzymskokatolicką pw. Opatrzności Bożej w Trzebosi erygowano w 1795, przenosząc do niej z Sokołowa Małopolskiego pomocniczy kościół Świętego Ducha. Kościół ten przemianowano na św. Michała i Aniołów Stróżów, a w latach 80. XIX wieku rozebrano, wykorzystując materiał na budowę organistówki i szkoły oraz przenosząc wyposażenie do nowo wybudowanego kościoła Opatrzności Bożej[8]. W 1853 roku utworzono powiat sokołowski, który w 1867 włączono do powiatu kolbuszowskiego[10]. Na przełomie XIX i XX w. wieś liczyła ok. 2000 mieszkańców, z czego 39 Żydów[11]. W okresie międzywojennym Trzeboś, należąc do powiatu kolbuszowskiego, została włączona do województwa lwowskiego. W 1933 w ramach reformy administracyjnej Trzeboś została gromadą w gminie wiejskiej Sokołów[12]. W 1936 działacze ludowi z Trzebosi zorganizowali „marsz na Sokołów”[13]. W latach 30. w centrum wsi usypano Kopiec Wolności i Niepodległości, a mieszkańcy wzięli udział w strajku chłopskim 1937 roku[8], co w czasie PRL dało pretekst do zmiany wezwania kopca. W okresie międzywojennym otworzono szkoły podstawowe w Trzebosi i na Podlesiu[14]. W czasie II wojny światowej, na przełomie lat 1939/1940, w Trzebosi i kilku sąsiednich wsiach powstała komórka konspiracyjna „Czyn”, której członkowie później zasilili Związek Walki Zbrojnej i Armię Krajową. Trzeboś została objęta zasięgiem Placówki Sokołów-Nienadówka „Sosna II”, Obwodu Kolbuszowa „Kefir”, Inspektoratu Rzeszów Armii Krajowej[15]. W tym czasie w Trzebosi i okolicach działały różne organizacje ruchu oporu, a w samej Trzebosi przez pewien czas była centrala powiatowa („Nadleśnictwo”) Batalionów Chłopskich[13]. Niemieccy okupanci, podobnie jak w innych okolicznych wsiach, dokonywali mordów na ludności miejscowej, lokalnie zwanych pacyfikacjami. W 1943 zamordowano dziesięcioro mieszkańców Trzebosi i Kątów Rakszawskich ukrywających się w lesie między obiema miejscowościami w odwecie za działalność oddziałów Gwardii Ludowej[16]. W czasie wojny działalność szkoły była utrudniona m.in. przez zajmowanie budynku szkoły przez wojsko. Oprócz nauczania dopuszczanego przez okupantów prowadzono także tajne nauczanie[17].

Od roku 1945 miejscowość administracyjnie należała do województwa rzeszowskiego, zarówno według podziału z lat 1975–1998, jak i wcześniejszych. W czasie reformy administracyjnej z przełomu lat 1998/1999 wieś nie wróciła do powiatu kolbuszowskiego, lecz została włączona do powiatu rzeszowskiego (województwo podkarpackie).

Niedługo po wojnie wybudowano murowany budynek szkoły[14]. W 1958 i 1959 wybudowane świetlice w Trzebosi Górnej i Dolnej[18]. W pierwszym dwudziestoleciu PRL wykonano regulację Trzebośnicy i prace melioracyjne[19]. W 2001 roku proboszcz parafii pw. Opatrzności Bożej w Trzebosi znalazł w kościele kopię obrazu barokowego malarza Petera Paula Rubensa pt. Podniesienie krzyża (1610)[20]. Według jednej z hipotez (historyka sztuki Piotra Łopatkiewicza) kopia ta powstała niedługo po oryginale, a do Trzebosi trafiła jako wyposażenie kościoła przeniesionego z Sokołowa Młp., jeszcze wcześniej znajdując się w Leżajsku i Lwowie[21]. Obraz ten odrestaurowano i wystawiono na widok publiczny wewnątrz trzeboskiego kościoła[21]. W latach 90. XX wieku i na początku XXI wieku dokonano znacznej rozbudowy głównej szkoły, nadano nazwy ulicom i dokonano inwestycji liniowych, takich jak budowa wodociągu i gazociągu, powszechna telefonizacja, kanalizacja, czy budowa fragmentów chodników, jak również remontowano ważniejsze obiekty (kościół, szosy, inne szkoły itp.) W 2005 roku przed plebanią odsłonięto pomnik Jana Pawła II, autorstwa Józefa Siwonia, wykonany z tworzywa syntetycznego imitującego metal nazywany Czarnym Papieżem[22].

 
Zabytkowy kościół w Trzebosi
 
Kopia Podniesienia Krzyża Rubensa
 
Kopiec Niepodległości
 
Trzebośnica

Oświata i sportEdytuj

W miejscowości funkcjonują trzy szkoły podstawowe: Szkoła Podstawowa nr 1, Szkoła Podstawowa nr 2 im. św. Stanisława Kostki (w Trzebosi-Podlas) oraz Szkoła Podstawowa nr 3 im. św. Faustyny Kowalskiej. Znajduje się tu także publiczne gimnazjum, które wraz ze Szkołą Podstawową nr 1 tworzy zespół szkół im. bł. Bronisława Markiewicza[23][24]. Imiona szkołom nadano w 2009 roku[25] (przy czym Szkoła Podstawowa nr 1 wcześniej nosiła imię trzeboskiego członka ruchu oporu poległego w II wojnie światowej, Michała Falandysa[9]).

W Trzebosi od roku 1970 działa klub sportowy Zorza Trzeboś (początkowo pod nazwą LZS Trzeboś Górna, następnie LZS Igloopol Trzeboś Górna), którego piłkarze w różnych sezonach występują w klasie A lub B[26].

Kościoły i Związki WyznanioweEdytuj

Przy ulicy Kościelnej 12 znajduje się kościół Opatrzności Bożej i związana z nim parafia pod tym samym wezwaniem, powołana 2 października 1795 r. Parafia należy do dekanatu sokołowskiego[27]. Przy kościele znajduje się cmentarz.

W Trzebosi żyją również członkowie Świeckiego Ruchu Misyjnego „Epifania”. Ze względu na niewielką liczebność nie tworzą odrębnej komórki, lecz związani są ze zborem w Nienadówce[28].

Kultura i turystykaEdytuj

W miejscowości działają dwie świetlice. Życie kulturalne związane jest z parafią (działalność scholi, parafiady) i ochotniczą strażą pożarną. Działa również Zespół Ludowy[29].

Wśród obiektów zabytkowych znajduje się kilka gospodarstw i kościół. Obecny kościół postawiony na miejscu starego pochodzi z 1887 r. Wpisano go do rejestru zabytków[30]. Styl wystroju określany jako rokoko i klasycyzm[9]. Znajduje się w nim barokowy krucyfiks, XIX-wieczne organy (dwukrotnie remontowane) oraz XVII-wieczna kopia obrazu Rubensa. Niedaleko kościoła znajduje się Kopiec Niepodległości usypany w latach 30. XX w[31]. Kwestia, które wydarzenie upamiętnia kopiec jest sporna. W okresie PRL nazywano go kopcem racławickim, usypanym dla upamiętnienia strajków chłopskich[13], podczas gdy od lat 90. XX w. podnoszona jest kwestia pierwotnej nazwy, a upamiętnienie strajku jest podawane jako fałszerstwo[32]. Stanowisko pośrednie mówi, że jest to Kopiec Niepodległości upamiętniający również strajk chłopski, a te dwie inicjatywy łączy działalność Jana Bielaka, trzeboskiego nauczyciela i posła na sejm reprezentującego ruch ludowy[17].

Przez północną część wsi przebiega niebieski nizinny szlak turystyczny Głogów MałopolskiSokołów MałopolskiJulinBrzóza KrólewskaLeżajsk[33].

Pochodzący z roku 1881 budynek szkoły ludowej obecnie znajduje się w Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. Miał on dwie klasy i dwuizbowe mieszkanie dyrektora[34].

Środowisko przyrodniczeEdytuj

Przez wieś przepływa Trzebośnica i wpadający do niej potok Olechowiec, a także kilka rowów melioracyjnych. We wschodniej części znajdują się lasy sosnowe i mieszane (pozostałości Puszczy Sandomierskiej) prywatne lub wchodzące w zakres administracji lasów państwowych leśnictwa Wydrze (Nadleśnictwo Leżajsk). Część miejscowości leży na terenie Brzóźniańskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu, a część na obszarze Natura 2000 Lasy Leżajskie (PLH180047), obejmującym oprócz lasów również bezleśną dolinę Trzebośnicy.

PrzypisyEdytuj

  1. Portal polskawliczbach.pl
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-04-19].
  3. Uchwała Nr XX/213/2004 Rady Miejskiej w Sokołowie Młp. w sprawie uchwalenia Statutu Gminy i Miasta Sokołów Młp. (pol.). Urząd Gminy i Miasta w Sokołowie Małopolskim, 2004-12-02. [dostęp 2010-07-08].
  4. Rejestr TERYT (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2012-10-30].
  5. Rejestr TERYT (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2012-10-30].
  6. Rejestr TERYT (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2012-10-30].
  7. GUS. Rejestr TERYT. Ulice [dostęp 2015-09-01]
  8. a b c Andrzej Dańczak: Monografia Sokołowa Małopolskiego. Sokołów Młp.: Społeczny Komitet Wydawania Monografii Sokołowa Młp., 1991.
  9. a b c Kazimierz Skowroński, Zabytki “Ziemi” Kolbuszowskiej [pdf], „Biuletyn Zarządu Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Kolbuszowej”, 11, 1971, s. 58-77 (pol.).
  10. Halina Dudzińska, Początki Służby Zdrowia w powiecie kolbuszowskim [pdf], „Rocznik Kolbuszowski”, 2006-2009 (9), Regionalne Towarzystwo Kultury im. J. M. Goslara, 2009, s. 285-309, ISSN 0860-4585 (pol.).
  11. Trzeboś w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XII: Szlurpkiszki – Warłynka. Warszawa 1892.
  12. Kazimierz Skowroński, Kolbuszowa i Kolbuszowskie w latach II RP [pdf], „Rocznik Kolbuszowski”, 2006-2009 (9), 2009, s. 311-316 (pol.).
  13. a b c Kazimierz Skowroński, Z przeszłości kolbuszowskiego powiatu. Dzieje i rejony osadnictwa. Wiatr od puszczy, „Biuletyn Zarządu Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Kolbuszowej”, 1/64, 1964, s. 23 (pol.).
  14. a b Marian Piórek, Zarys historyczny szkolnictwa podstawowego w latach 1918–1970 w powiecie kolbuszowskim [pdf], „Biuletyn Zarządu Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Kolbuszowej”, 11, Kolbuszowa 1971, s. 35-45 (pol.).
  15. Bogusław Stępień, AK i WiN - Nienadówka, Nienadówka - Moja mała Ojczyzna (pol.).
  16. Mariusz Krzysztofiński. Dziś a nie jutro trzeba atakować wroga : "Szlak bojowy" grupy GL "Iskra" na Rzeszowszczyźnie. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”. 3-4 (62-63), s. 59-67, marzec-kwiecień 2006. IPN. 
  17. a b Marian Piórek, Dzieje Związku Nauczycielstwa Polskiego w powiecie kolbuszowskim w latach 1905-1944 (cz. I) [pdf], „Rocznik Kolbuszowski”, 2014 (14), Regionalne Towarzystwo Kultury im. J. M. Goslara w Kolbuszowej, 2014, s. 91-138, ISSN 0860-4585 (pol.).
  18. Józef Sudoł, Powstanie i rozwój działalności ZNP w powiecie kolbuszowskim [pdf], „Rocznik Kolbuszowski”, 2002 (6), Regionalne Towarzystwo Kultury im. J.M. Goslara w Kolbuszowej, 2003, s. 66-84, ISSN 0860-4585 (pol.).
  19. Osiągnięcia pow. kolbuszowskiego w XX-leciu P.R.L. [pdf], „Biuletyn Zarządu Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Kolbuszowej”, 1/64, 1964, s. 3-12.
  20. Elżbieta Bakun. Z pracowni konserwatora – Podniesienie Krzyża z Trzebosi. „Skarby Podkarpacia”. 0, s. 8–10, 2006. Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju i Promocji Podkarpacia Pro Carpathia (pol.). 
  21. a b Bartosz Walicki. Prezentacja kopii obrazu Rubensa „Podniesienie Krzyża”. „Kurier Sokołowski”. 3 (164), s. 3, marzec 2006. ISSN 1428-01-32 (pol.). 
  22. Leszek Walicki. Papież z Trzebosi. „Kurier Sokołowski”. 3 (164), s. 17, marzec 2006. ISSN 1428-01-32 (pol.). 
  23. Oświata (pol.). Sokołów Małopolski – serwis informacyjny. [dostęp 2010-07-08].
  24. Zespół Szkół w Trzebosi (pol.). [dostęp 2014-01-23].
  25. Janusz Chorzępa. Cieszymy się, że mamy patrona i sztandar! Sprawozdanie z uroczystości nadania imion szkołom z Trzebosi oraz poświęcenia ich sztandarów. „Kurier Sokołowski”. 4 (201), s. 34–35, październik–grudzień 2009. ISSN 1428-01-32 (pol.). 
  26. Strona internetowa klubu Zorza Trzeboś (pol.). [dostęp 2018-04-11].
  27. Trzeboś (pol.). W: Portal Diecezji Rzeszowskiej [on-line]. [dostęp 2010-07-08].
  28. In memoriam. „Teraźniejsza Prawda”. 481 (2), s. 29, wiosna 2002. Bernard Hedman, Chester Springs (pol.). 
  29. Plan odnowy miejscowości Trzeboś (pol.). Urząd Gminy i Miasta w Sokołowie Małopolskim, 2008-10-28. [dostęp 2010-07-08].
  30. Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków - stan na 31 grudnia 2011 r. – województwo podkarpackie. s. 122. [dostęp 2012-04-23].
  31. Sokołów Małopolski (pol.). Serwis internetowy powiatu rzeszowskiego. [dostęp 2018-04-11].
  32. Historia Kopca Niepodległości (pol.).
  33. Małgorzata Haspel: Szlaki w okolicach Rzeszowa (pol.). PTTK Rzeszów. [dostęp 2010-09-09].
  34. Założenie szkolne (pol.). Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. [dostęp 2018-04-11].

Linki zewnętrzneEdytuj