Turobin

wieś w województwie lubelskim
Ten artykuł dotyczy siedziby gminy. Zobacz też: Turobin-Brzozowa i Stary Turobin.

Turobindawne miasto, obecnie wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie biłgorajskim, w gminie Turobin[3][4]. Wieś leży w zachodniej części Padołu Zamojskiego, nad Porem.

Artykuł 50°49′30″N 22°44′40″E
- błąd 39 m
WD 50°49'0.1"N, 22°43'59.9"E, 50°46'N, 22°45'E
- błąd 14 m
Odległość 1280 m
Turobin
wieś
Ilustracja
Kościół pw. św. Dominika
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Powiat biłgorajski
Gmina Turobin
Liczba ludności (2013) 983[1]
Strefa numeracyjna 84
Kod pocztowy 23-465[2]
Tablice rejestracyjne LBL
SIMC 0903200
Położenie na mapie gminy Turobin
Mapa lokalizacyjna gminy Turobin
Turobin
Turobin
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Turobin
Turobin
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Turobin
Turobin
Położenie na mapie powiatu biłgorajskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu biłgorajskiego
Turobin
Turobin
Ziemia50°49′30″N 22°44′40″E/50,825000 22,744444
Pomnik w rynku
Fragment turobińskiego rynku
Kamienica przy ul. Piłsudskiego

Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1420 roku położone było w XVI wieku w województwie ruskim[5]. W latach 1957–1975 Turobin administracyjnie należał do powiatu krasnostawskiego (woj. lubelskie), a w 1975–1998 do województwa zamojskiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Turobin i ośrodkiem usługowym dla okolicznych terenów wiejskich.

Z miejscowości pochodził:

EtymologiaEdytuj

Zapisy nazwy najpierw miasta potem wsi, poczynając od XIV wieku przekazują ją w brzmieniu dzisiejszym (Turobin w roku 1399).

Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Turoba, ta zaś od wyrazu tur.[6]

HistoriaEdytuj

Po raz pierwszy wspomniano miejscowość w 1389 r. w akcie nadania przez króla Władysława Jagiełłę kilkuwioskowej włości turobińskiej podskarbiemu Dymitrowi z Goraja. Już po r. 1405 włość ta przeszła we władanie możnego wielkopolskiego rodu Szamotulskich.

W 1420, za staraniem dziedzica Dobrogosta Świdwy z Szamotuł, kasztelana poznańskiego i starosty generalnego wielkopolskiego za przywilejem Władysława Jagiełły Turobin otrzymał prawa miejskie[7].

Około 1510 r. (według innych źródeł[jakich?] dopiero w 1563) właścicielami miasta i włości stali się hrabiowie z Wielkopolski - Górkowie. Właścicielem miasta był Andrzej Górka (zm. 1551)[8]. Od ich spadkobierców: Czarnkowskich i Pawła Trojanowskiego, w 1596 r. włość turobińską (1 miasto i 12 wsi) oraz gorajską za 130 000 zł kupił kanclerz Jan Zamoyski. Turobin był miastem Ordynacji Zamoyskiej[9].

Osobny artykuł: Górkowie herbu Łodzia.

W kilka lat później nowy właściciel włączył swe nabytki do niedawno utworzonej Ordynacji Zamojskiej, w składzie której pozostawały do XIX w.

W 1565 r. Górkowie zorganizowali tu Nowe Miasto między Starym Miastem a zamkiem, zabudowując puste dotychczas Podzamcze.

W latach 1581–1596 działał tu zbór braci polskich oraz szkoła. W 1630 roku bracia polscy zostali ostatecznie wypędzeni.

W 1648 miasto zostało zniszczone przez Kozaków, w 1656 przez Szwedów. Ponadto w wieku XVII, oprócz wyżej wymienionych dat, pożary, wojny i epidemie miały miejsce w następujących latach:

  • Pożary miasta miały miejsce w 1668, 1689, 1698 i 1699 r.
  • Działania wojenne spowodowały zniszczenia w 1612, 1648, 1653, 1657, 1672, 1690 r.
  • Epidemie (zarazy morowe) wybuchły w 1626, 1653, 1656 i 1658 r.

W 1859 uległo wielkiemu pożarowi, który strawił większość drewnianych zabudowań. Kolejne zniszczenia przyniosły działania I wojny światowej.

13 stycznia 1870 r. pozbawiono Turobin praw miejskich[10].

W 1914 i w 1915 r., podczas działań wojennych, cała osada Turobin „za sprawą wojsk austriackich” została spalona - wg jednego z wykazów 220 na 241 budynków zostało zniszczonych[11].

DemografiaEdytuj

W 1612 “na novem Rynku albo Mieście" znajdowało się 37 działek budowlanych, należących do turobińskich mieszczan[7].

  • W 1564 r. miasto liczyło 245 domów z 1225 mieszkańcami.

Kolejne spisy ludności wykazywały tu:

  • 286 domów - w 1787 roku,
  • 26 domów murowanych i 318 drewnianych z 2026 mieszkańcami - w 1827 r.[12] .
  • 20 murowanych i 405 drewnianych domów oraz 2359 mieszkańców, z tego 951 Żydów - w 1856/57 r.,
  • 25 murowanych i 341 drewnianych domów oraz 3942 mieszkańców, w tym 2342 Żydów w 1886/87 r.
  • 1600 mieszkańców, w tym 965 Żydów, według spisu z r. 1921[13].

Relacja Verdmona z 1902 r. (Leonard de Verdmon Jacques) opisana w wydanej monografii tak mówiła o miejscowości: “... obecnie jest to nędzna, niebrukowana mieścina, głośna z największych w Królestwie (kongresowym) jarmarków na konie; te jarmarki oraz rolnictwo i wyrób kożuchów podtrzymują dobrobyt ludności". W osadzie istnieje cerkiew prawosławna od r. 1882, synagoga murowana, szkoła początkowa, dom schronienia dla starców i urząd gminny.

W latach 1788-90 tutejszym proboszczem (bardziej tytularnym niż faktycznym) był Stanisław Staszic[7].

ZabytkiEdytuj

  • Kościół pw. św. Dominika
  • Rynek turobiński o wymiarach 100 × 110 m
  • Kaplica pw. św. Marka
  • Gródki - zbiorowa mogiła mieszkańców wsi zabitych przez hitlerowców 1 lipca 1942
  • Synagoga i dom modlitwy dla kobiet
  • Kaplica cmentarna św. Elżbiety

TurystykaEdytuj

 
Urząd Gminy w Turobinie

Szlaki turystyczneEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Bank danych lokalnych GUS. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-07-16].
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-07-16].
  3. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 23.04.2015].
  4. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 1867, 2013-02-15. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 23.04.2015]. 
  5. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 171.
  6. Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo, s. 251.
  7. a b c Wiesław Bondyra, Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego, Lublin - Zamość 1993, oai:biblioteka.teatrnn.pl:8806 [dostęp 2019-03-07].
  8. Włodzimierz Dworzaczek, Andrzej Górka, w: Polski Słownik Biograficzny, t. VIII, 1959-1960, Wrocław-Kraków-Warszawa, s. 404.
  9. Marian Kozaczka, Ordynacje rodowe na ziemiach polskich do 1918 r., w: Rocznik Tarnowski 1991/1992, s. 64.
  10. Postanowienie z 19 (31) grudnia 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, str. 471)
  11. STRATY I ZNISZCZENIA PONIESIONE W ZABYTKACH NIERUCHOMYCH W OKRESIE I WOJNY ŚWIATOWEJ NA OBSZARZE WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO (W JEGO AKTUALNYCH GRANICACH) - PDF Darmowe pobieranie, docplayer.pl [dostęp 2019-12-17].
  12. Tabela. Tabela miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożone w biurze Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji, t. I-II, W. 1827.. „Centralna Biblioteka Statystyczna”. A-Ł (Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego), s. 288, 1827. Warszawa. Sprawdź autora:1.
  13. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, t. IV, Województwo lubelskie, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1924 [dostęp 2015-07-17].

BibliografiaEdytuj

  • Roman Tokarczyk, "Turobin Dzieje Miejscowości" (monografia), Morpol, Lublin 2002

Linki zewnętrzneEdytuj