Ulica Gajowicka we Wrocławiu

Ulica Gajowicka (do 1945 r. Gabitzstraße, potem Gajowicka, w latach od 1948[1] do końca 1991[2] ul. Próchnika) – jedna z ulic w południowej części Wrocławia, należąca do najdłuższych w mieście[a][b].

Ulica Gajowicka, widok w kierunku południowym znad skrzyżowania z ul. Sztabową.
Ulica Gajowicka, widok w kierunku północnym ze skrzyżowania z ul. Sztabową[c].
Rondo Żołnierzy Wyklętych – miejsce, od którego obecnie zaczyna się ul.  Gajowicka (w głąb kadru), widok w kierunku południowym

Ulica wytyczona została dawnym polnym traktem łączącym od średniowiecza miasto Wrocław z podwrocławską wsią Gabitz (Gajowice) zamieszkałą w znacznej części przez dostawców warzyw na potrzeby wrocławskich mieszczan[1]. Początkowy odcinek drogi już krótko po likwidacji fortyfikacji Wrocławia w latach 1807-1810, bo w pierwszych latach XIX wieku, zaczął nabierać charakteru miejskiego ze ścisłą zabudową i czynszowymi kamienicami[3]. Droga ta kończyła się pierwotnie przy dawnym cmentarzu w Gajowicach (założonym w 1815, Gabitzer Friedhof) przy obecnej ulicy Pretficza (dziś znajduje się w tym miejscu skwer[3]park gen. Langiewicza[d]). Wieś Gabitz włączona została w granice Wrocławia w roku 1868, ale trakt do niej prowadzący wciąż miał charakter polnej drogi. Nazwę Gabitzstraße uzyskała dopiero około roku 1871[1]. W następnych latach zabudowa wzdłuż Gajowickiej uzyskiwała coraz bardziej miejski charakter, zwłaszcza po roku 1890[3]. Pod koniec XIX wieku, na podstawie projektu Jürgena Krögera z roku 1898, powstał nowy Kościół Chrystusa zlokalizowany w kwartale Gabitzstraße (Gajowickiej), Hohenzollernstraße (Zaporoskiej), Opitz Straße (Żelaznej) i Höfchen Platz (pl. Hirszfelda). W 1905 Gabitzstraße przedłużona została w kierunku południowym (poza cmentarz), po linii istniejącej tam polnej drogi[3], aż do dzisiejszej Racławickiej. 26 listopada 1908 przez Gabitzstraße Augustastraße (Gajowicką i Szczęśliwą) pojechały pierwsze tramwaje.

W kolejnych latach powstawały kolejne budowle, np. latach 1911–1913 według projektu architekta J. Maasa w trójkącie pomiędzy Gabitzstraße,Charlottenstraße i Herderstraße (Gajowicką, Kruczą i Grochową) wybudowany został kościół św. Karola Boromeusza. Później, w 1914 powstała m.in. willa przy Gajowickiej 199 wg projektu Schlesingera[3], w 1926 bloki pod nrami 147a-155 wg projektu Mathisa[e][3], w 1928 pod numerem 122-126 siedziba sztabu wojskowego[3] Reichswehry wg projektu Salvisberga.

Pomiędzy kamienicami wybudowanymi wokół kwartału Gabitzstraße, Opitzstraße, Yorckstraße i Herder Straße (Gajowicka, Żelazna, Jemiołowa i Grochowa) powstała lokalna elektrownia, zasilająca (prądem stałym, jak było to w tamtych czasach powszechnie we Wrocławiu stosowane) całą dzielnicę. Po wojnie, w 1968 roku, znalazło w tej lokalizacji (pod adresem Gajowicka 95) swą siedzibę Międzynarodowe Laboratorium Silnych Pól Magnetycznych i Niskich Temperatur.

Podczas oblężenia Festung Breslau w roku 1945, w pierwszej jego fazie, przy Gabitzstraße znajdowała się siedziba dowództwa obrony twierdzy[1]. Natarcie Armii Czerwonej posuwające się od południa, m.in. wzdłuż tej ulicy (również z użyciem czołgów) wymusiło przeniesienie dowództwa obrony do centrum miasta[f]. Przez blisko trzy miesiące od zamknięcia w lutym pierścienia oblężenia znaczna część zabudowy, znajdującej się pod nieustannym ostrzałem na pierwszej linii frontu[g] legła w gruzach[1].

„Ślepa” ulica ks. Jana Schneidera, pozostałość po fragmencie dawnej ul. Gajowickiej[h]

Odbudowa zniszczeń wojennych rozpoczęła się kilka lat później, w latach 50. XX w.[3] i trwała w latach 60. i 70. powstały wtedy m.in. bloki w okolicach skrzyżowania z al. Hallera oraz zabudowa osiedla Gajowice[3], w znacznej części w technologii wielkiej płyty.

W roku 1969 decyzją rady miejskiej odcinek ulicy z całkowicie zrujnowaną po wojnie zabudową znajdujący się pomiędzy ul. Lubuską a Zaporoską zlikwidowano[3][4], przeznaczając ten obszar pod budowę nowego osiedla. Później, w 1981, początkowy odcinek ulicy (od ul. Kolejowej do Lubuskiej) otrzymał innego patrona – Wincentego Stysia[3]. Ostatni większy budynek w rejonie ul. Gajowickiej powstał w 1997 r. w kwartale ulic Gajowickiej, Zaporoskiej, Skwierzyńskiej i Szczęśliwej według projektu zespołu J. Modlinger i M. Wołyniec[3].

W roku 2014 stumetrowy fragment[5] zlikwidowanej w roku 1969 ulicy, której nawierzchnia zachowała się po wybudowaniu tam m.in. szkoły i kilku bloków nowego osiedla, nazwano ulicą ks. Jana Schneidera[6] (na zdjęciu po lewej). Po wszystkich przekształceniach ulica Gajowicka łączy obecnie ul. Zaporoską (z którą spotyka się na Rondzie Żołnierzy Wyklętych) na północy z ulicą Racławicką na południu i liczy około 1,9 km długości[5].

Przez ponad 70 lat od zakończenia II wojny światowej nie zdecydowano się na przywrócenie komunikacji tramwajowej na ulicy Gajowickiej. Dopiero w roku 2018 pojawiły się doniesienia prasowe, z których wynika, że miasto zakłada powrót tramwajów na tę ulicę w przewidywalnej przyszłości[7].

Ulica Gajowicka przebiega m.in. przez osiedle Gajowice (do 1945 r. Gabitz) i nie jej należy mylić z ulicą Gajową, ani z ulicą Starogajową, ani wiązać z osiedlem Gaj (do 1945 Herdain) lub Tarnogaj (do 1945 Dürrgoy), leżącymi w obrębie byłej dzielnicy Krzyki, nieco dalej na wschód, ani z osiedlem Gajowa w północno-wschodniej okolicy miasta, ani wreszcie ze Wzgórzem Gajowym.

Zobacz teżEdytuj


UwagiEdytuj

  1. Według Antkowiaka, który w swojej książce[1] podaje stan sprzed roku jej wydania (1970). Łączna długość całej pierwotnej ulicy, mierzona[5] od obecnej ul. Kolejowej do ul. Racławickiej wynosiła około 2,65 km.
  2. We Wrocławiu jest jednak kilka ulic znacznie dłuższych od dawnej Gajowickiej, np. Grabiszyńska i Kosmonautów (obie liczące ponad 4,5 km długości), Jana III Sobieskiego i Nowaka-Jeziorańskiego (obie ponad 4 km), Żmigrodzka i Średzka (obie ponad 3,5 km) itp., a także kilka o długości porównywalnej[5].
  3. Na wprost widoczna w oddali wieża kościoła św. Karola Boromeusza, po prawej – fragment budynku z czerwonej cegły należącego do 4 Regionalnej Bazy Logistycznej (w przeszłości dowództwo i sztab VIII Śląskiego Korpusu Armijnego Reichswehry, a po 1935 Wehrmachtu), potem siedziba Śląskiego Okręgu Wojskowego. Zielony teren za drzewami po lewej stronie zdjęcia należy do parku gen. Langiewicza.
  4. Gen. Marian Langiewicz był jednym z przywódców powstania styczniowego; patronem parku został w roku 2013[10].
  5. Max Mathis we Wrocławiu wcześniej współprojektował i realizował między innymi gruntowną przebudowę pasażu Pokoyhof (w 1910)[14], zaprojektował też (w 1916) willę przy dzisiejszej ul. Młynarskiej 2, późniejszą siedzibę dyrekcji Młyna Różanka, jak również projektował (dwukrotnie: w 1912-13 i 1922-23) adaptację dawnego teatru Paula Scholza (dzisiejsza ul. Mazowiecka 17) na potrzeby Domu Związków Zawodowych.
  6. Przez pewien czas dowództwo obrony twierdzy mieściło się w podziemiach Liebichs Höhe (obecnie Wzgórze Partyzantów)[11], dokąd przeniesione zostało z siedziby sztabu przy Gabitzstraße w połowie lutego[12]; na początku kwietnia przeniesiono je ponownie – tym razem do podziemi Biblioteki Uniwersyteckiej Na Piasku[13].
  7. Po zamknięciu pierścienia oblężenia 16 lutego linia frontu nie dosięgała jeszcze Gabitzstraße (Gajowickiej). Po paru dniach Rosjanie zajęli początek ulicy, osiągając rubież przy skrzyżowaniu z Scharnhorst Straße (Jastrzębią) 22 lutego, a 23 lutego – 1,2 km dalej na północ, dotarli do skrzyżowania z Opitzstraße (Żelazną)[8]. Następne tygodnie walk nie przyniosły wyraźnego postępu na tym odcinku, front do 7 marca przesunął się tylko około 200 metrów, do skrzyżowania Gabitzstraße z Augustastraße (Gajowickiej ze Szczęśliwą) i w tym miejscu przebiegał kolejny miesiąc, do 11 kwietnia, zaś do dnia kapitulacji 6 maja przesunął się jeszcze ok. 150 m, do Victoriastraße (Lwowskiej)[9][1].
  8. Prawie pośrodku kadru, na dalekim planie (na lewo od czerwonego samochodu) widoczny prześwit w osi ulicy w kierunku znajdującego się jeszcze dalej skrzyżowania (rondo), od którego zaczyna się obecna ulica Gajowicka.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g Antkowiak 1970 ↓, Próchnika, s. 204.
  2. Uchwała nr XXII/124/91 Rady Miejskiej Wrocławia z dnia 8 maja 1991 roku w sprawie ustalenia nazw ulic i placów na terenie m. Wrocławia (pol.). W: Biuletyn z 1991 r. Nr 3 (akty prawne) [on-line]. Rada Miejska Wrocławia, 2013-06-07. [dostęp 2019-09-23]. (weszła w życie 1 stycznia 1992).
  3. a b c d e f g h i j k l Encyklopedia Wrocławia 2000 ↓, s. 212.
  4. Antkowiak 1970 ↓, Próchnika, s. 206.
  5. a b c d System Informacji Przestrzennej Wrocławia (pol.). Urząd Miejski Wrocławia. [dostęp 2019-09-23].
  6. Rada Miejska Wrocławia. Uchwała Rady Miejskiej Wrocławia nr LV/1445/14 z dnia 20 marca 2014 r. w sprawie nadania nazwy ulicy na terenie Wrocławia. „Dziennik Urzędowy Województwa Dolnośląskiego”. poz. 1627, 2014-03-31. Wiceprzewodnicząca Rady Miejskiej Wrocławia M. Zawartko (pol.). 
  7. Marian Kaźmierczak: Remont Gajowickiej coraz bliżej. Później ulicą pojadą tramwaje? (pol.). Gazeta Wrocławska, 2018-11-06. [dostęp 2019-09-24].
  8. von Ahlfen i Niehoff 2008 ↓, mapa s. 13.
  9. von Ahlfen i Niehoff 2008 ↓, mapa s. 14.
  10. Rada Miejska Wrocławia. Uchwała Rady Miejskiej Wrocławia nr XLVI/1109/13 z dnia 27 czerwca 2013 r. w sprawie nadania nazwy parkowi we Wrocławiu. „Dziennik Urzędowy Województwa Dolnośląskiego”. poz. 4230, 2013-07-09. Wiceprzewodnicząca Rady Miejskiej Wrocławia M. Zawartko (pol.). 
  11. Encyklopedia Wrocławia 2000 ↓, s. 936.
  12. von Ahlfen i Niehoff 2008 ↓, s. 62, 126.
  13. von Ahlfen i Niehoff 2008 ↓, s. 127.
  14. Encyklopedia Wrocławia 2000 ↓, s. 645.

BibliografiaEdytuj