Ulica Stefana Żeromskiego w Radomiu

ulica w Radomiu

Ulica Stefana Żeromskiego w Radomiu – ulica w dzielnicy Śródmieście. Łączy plac Kazimierza Wielkiego z ulicą Lubelską. Krzyżuje się z ulicami Traugutta, Witolda, Focha, Moniuszki, Niedziałkowskiego, Słowackiego, 25 Czerwca, Młynarską, Czachowskiego, Batorego oraz Zbrowskiego. Na osi ulicy Focha przylega do niej plac Konstytucji 3 Maja[1]. Na odcinku pomiędzy placem Kazimierza Wielkiego a ulicą Niedziałkowskiego tworzy reprezentacyjny deptak.

ulica Stefana Żeromskiego
Śródmieście
Ilustracja
Widok w kierunku kościoła farnego.
Państwo  Polska
Miejscowość Radom
Przebieg
Ikona ulica plac.svg Pl. Kazimierza Wielkiego
Ikona ulica z prawej.svg ul. Traugutta
Ikona deptak z lewej ulica.svg ul. Witolda
Ikona deptak plac.svg Pl. Konstytucji 3 Maja
Ikona deptak z lewej ulica.svg ul. Focha
Ikona deptak z prawej ulica.svg ul. Moniuszki
Ikona deptak z prawej ulica.svg ul. Mickiewicza
Ikona deptak plac.svg Pl. Corazziego
Ikona ulica z lewej.svg ul. Niedziałkowskiego
Ikona ulica z prawej.svg ul. Słowackiego
Ikona ulica skrzyżowanie.svg ul. 25 Czerwca
Ikona ulica z lewej.svg ul. Młynarska
Ikona ulica z prawej.svg ul. Czachowskiego
Ikona ulica z lewej.svg ul. Zbrowskiego
Ikona wiad nad torami.svg
Położenie na mapie Radomia
Mapa lokalizacyjna Radomia
ulica Stefana Żeromskiego
ulica Stefana Żeromskiego
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica Stefana Żeromskiego
ulica Stefana Żeromskiego
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
ulica Stefana Żeromskiego
ulica Stefana Żeromskiego
51,399794°N 21,166491°E/51,399794 21,166491

HistoriaEdytuj

 
Plan Radomia z XVIII w. – trakt lubelski widoczny po prawej stronie
Historyczne zdjęcia obecnej ulicy Żeromskiego
 
Ul. Lubelska w 1880
 
Ul. Lubelska w kierunku wschodnim – widok z ok. 1900
 
Ul. Lubelska w kierunku kościoła św. Jana – widok z 1915
 
Ulica Żeromskiego na wysokości placu Konstytucji – widok z 1975

Od średniowiecza w miejscu obecnej ulicy Żeromskiego przebiegał trakt prowadzący w kierunku Lublina i dalej na Ruś (stąd wywodzi się pierwotne określenie dawnego gościńca – trakt lubelski)[2]. W wymiarze lokalnym stanowił on połączenie miasta lokacyjnego i przedmieścia lubelskiego z ogrodami mieszczan, leżącymi na terenie ówczesnej wsi Dzierzków. Sytuacja ta wpłynęła w późniejszym okresie na rozwój miasta w kierunku wschodnim[3]. Najbardziej okazałym gmachem pochodzącym z tego okresu, usytuowanym przy dawnym trakcie lubelskim, jest zespół klasztorny Bernardynów ufundowany w II połowie XV w. przez króla Kazimierza Jagiellończyka[4]. W okresie nowożytnym dominującym typem zabudowy były konstrukcje drewniane. Przy dawnym trakcie skaryszewskim stał kościół św. Leonarda, rozebrany w 1789 roku w ramach ograniczonych prac porządkowych. Wówczas przy trakcie lubelskim ulokowano również liczne karczmy i zajazdy[5][2]. Proces gwałtownej urbanizacji terenu przypada na wiek XIX i związany jest z realizacją założeń planu regulacyjnego z 1822 roku. W tym stuleciu przy włączonym w granice miasta trakcie nazwanym ulicą Lubelską powstało wiele murowanych budynków, tworzących do dziś zasadniczy krajobraz zabytkowej części ulicy (zabytkowa zabudowa obejmuje większość odcinka dawnej ul. Lubelskiej, od 1925 noszącego imię Stefana Żeromskiego). Ulica Żeromskiego stanowi przedłużenie ulicy Rwańskiej. W 1901 roku jako jedna z pierwszych ulic Radomia uzyskała oświetlenie elektryczne[2].

NazwaEdytuj

Nazwa ulicy wielokrotnie ulegała zmianom[2][6]:

  • XIV w. – ok. 1815: trakt lubelski (w tym okresie droga nie znajdowała się w obrębie miasta i nie posiadała oficjalnej nazwy),
  • ok. 1815–1925: ul. Lubelska,
  • 1925–1939: ul. Stefana Żeromskiego,
  • 1939–1945: Reichsstraße,
  • od 1945: ul. Stefana Żeromskiego

ArchitekturaEdytuj

 
Zdjęcie panoramiczne Radomia wykonane w 1914. Widok z wieży kościoła farnego w kierunku ulicy Lubelskiej (obecnie Stefana Żeromskiego). Widoczne świątynie (od lewej): katolicki kościół św. Trójcy, kościół św. Stanisława (wówczas prawosławny sobór św. Mikołaja), kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej przy klasztorze Bernardynów, kościół katedralny pw. Opieki NMP.

Dzisiejszy kształt nadała ulicy przebudowa związana z realizacją planu regulacyjnego Radomia z 1822. W części zabytkowej (między placem Kazimierza Wielkiego a ulicą 25 Czerwca) dominują kamienice czynszowe pochodzące z okresu od I połowy XIX w. do lat 30. XX w., reprezentujące klasycyzm, style historyzujące, style stosowane w międzywojniu (art déco, modernizm) i inne style architektoniczne. Na odcinku pomiędzy ul. 25 Czerwca a wiaduktem kolejowym zabudowa jest niejednorodna i pochodzi z okresu od ok. II połowy XIX w. do czasów współczesnych. Od strony zachodniej perspektywę ulicy zamyka wieża gotyckiego kościoła farnego, znajdującego się przy ulicy Rwańskiej[2][7].

Najważniejsze obiektyEdytuj

Gmachy użyteczności publicznejEdytuj

Wybrane budynki mieszkalneEdytuj

  • nr 1dom Gozmanów – piętrowa, narożna kamienica wybudowana w 1823[21].
  • nr 2dom Kociubskiego – dwupiętrowa kamienica wybudowana w latach 1820–1823[22].
  • nr 3 – dom, po 1820[23]
  • nr 4 – dom, 1830[23]
  • nr 5dom Kojanowskiego – piętrowa kamienica w stylu klasycystycznym wybudowana ok. 1800. Od ok. 1795 na parterze mieściła się apteka Pod Białym Orłem, założona przez warszawskiego aptekarza, Jana Konrada Burhardta. Apteka została zlikwidowana w 2013 roku, po niemal dwustu latach istnienia. Wnętrze lokalu zdobi zachowany dziewiętnastowieczny plafon z wizerunkiem orła białego, autorstwa prawdopodobnie Karola Hoppena. Oryginalne wyposażenie wraz z meblami przechowywane jest w Muzeum im. Jacka Malczewskiego[24][25].
  • nr 7dom Roszkowskich – dwupiętrowa kamienica wybudowana w latach 1847–1849[26].
  • nr 9dom Ruckich – dwupiętrowa kamienica wybudowana w latach 1824–1825. W okresie międzywojennym siedziba Żydowskiej Gminy Wyznaniowej[26][27].
  • nr 12dom Rodziewicza – dwupiętrowa kamienica wybudowana w latach 1829–1831. W budynku mieściła się m.in. resursa obywatelska i Hotel Warszawski[12][28][29].
  • nr 13 – kamienica, po 1870[23]
  • nr 14 – kamienica, 1. poł. XIX w.[23]
  • nr 18 – kamienica, 1860[23]
  • nr 19 – kamienica, 1. poł. XIX w.[23]
  • nr 20 – kamienica, poł. XIX w.[23]
  • nr 21 – dom (narożny), koniec XIX w.[23]
  • nr 22 – dom, 1. poł. XIX w.[23]
  • nr 23 – dom, ul. Żeromskiego 23, koniec XIX w.[23]
  • nr 24 – kamienica, 1835[23]
  • nr 25 – kamienica[23]
  • nr 26dom Urbanowiczów – piętrowa kamienica wybudowana w latach 1821–1823[30].
  • nr 27 – kamienica, 1822–23[23]
  • nr 28dom Czempińskich – piętrowa kamienica wybudowana w latach 1850–1851. W podwórzu kamienicy wzniesiono w 1918 według projektu Adolfa Szyszko-Bohusza pawilon drukarni Trzebińskich[12][31][32].
  • nr 29 – dom, poł. XIX w.[23]
  • nr 33 – budynek, 3. ćw. XIX w.[23]
  • nr 36pałac Kierzkowskich – klasycystyczna, piętrowa kamienica wybudowana w latach 1827–1829 według projektu Stefana Balińskiego. Charakterystycznym elementem budynku jest fronton ozdobiony czterokolumnowym portykiem z tympanonem, w którym umieszczono monogram właścicieli. W latach 30. XIX w. w budynku mieścił się Trybunał Cywilny i archiwum akt dawnych[33].
  • nr 37dom Podworskich, nazywany też Narodówką wybudowany w latach 1866–1867 w stylu neorenesansowym, według projektu Antoniego Wąsowskiego. Pośród zabytkowej zabudowy radomskiego śródmieścia wyróżnia go ściana szczytowa zdobiona boniowaniem, trzema płytkimi arkadami oraz popiersiami starożytnych postaci, umieszczonymi na konsolach[34]. Razem z gmachem dawnego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, kamienica Podworskich stanowi tło zrewitalizowanego w 2013 skweru[35].
  • nr 38–40 (pl. Konstytucji 3 Maja 8) – zespół budynków mieszkalnych, 2. poł. XIX w., w tym Kamienica Staniszewskich[23]
  • nr 41dom Przybysławskiego – siedziba Radomskiej Izby Skarbowej – piętrowa kamienica wybudowana w latach 1846–1848[33].
  • nr 44 (róg Moniuszki) – eklektyczna kamienica, 1910[23]
  • nr 46pałacyk Balińskich-Hemplów – zespół budynków składających się z cofniętego w głąb podwórka piętrowego korpusu głównego i dwóch oficyn, wybudowany w latach 1833–1837 według projektu Stefana Balińskiego na jego siedzibę. Był to jeden z pierwszych budynków o charakterze rezydencjonalnym zbudowanych w Radomiu w XIX w[36][37].
  • nr 49 – dom, XIX w.[23]
  • nr 51dom Bieńkowskich – piętrowa kamienica wybudowana w latach 1839–1841. W latach 1898–1939 w lokalu na parterze budynku działała restauracja Stanisława Wierzbickiego wraz ze sklepem winnym i kolonialnym. Renoma restauracji musiała być znaczna, skoro gościli w niej m.in. cesarz Wilhelm II, Charles de Gaulle, Ignacy Mościcki i inne prominentne osoby. Restauracja została zlikwidowana przez władze okupacyjne[38][39].
  • nr 57 – dom, koniec XIX w.[23]
  • nr 66 – kamienica, po 1880[23]
  • nr 69 – dom, po 1880[23]
  • nr 70 – dom, po 1880[23]
  • nr 71 – dom, koniec XIX w.[23]
  • nr 72 – kamienica, koniec XIX w.[23]
  • nr 73 – kamienica, koniec XIX w.[23]
  • nr 87 – kamienica, 1882[23]

PrzypisyEdytuj

  1. BIP UM Radom, Uchwała nr 330/2012 w sprawie podziału Radomia na obszary Systemu Informacji Miejskiej.
  2. a b c d e J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 280.
  3. Red. W. Kalinowski, Urbanistyka i architektura Radomia, Lublin 1979, s. 58.
  4. Red. J. Łoziński, B. Wolff, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III, z. 10, Warszawa 1961, s. 25.
  5. Red. W. Kalinowski, Urbanistyka i architektura Radomia, Lublin 1979, s. 109–112.
  6. S. Piątkowski, Radom: historia miasta, Radom 2005, s. 102.
  7. Red. W. Kalinowski, Urbanistyka i architektura Radomia, Lublin 1979.
  8. J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 104.
  9. Red. Z. Łoziński, B. Wolff, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III, z. 10, Warszawa 1961, s. 25–30.
  10. J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 133–134.
  11. J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 85.
  12. a b c d e f g h J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, s. 29.
  13. A. Sawicki, Radom: zabytki architektury, s. 50.
  14. A. Sawicki, Radom: zabytki architektury, s. 243.
  15. A. Sawicki, Radom: zabytki architektury, s. 158–159, 234.
  16. A. Sawicki, Radom: zabytki architektury, s. 102.
  17. Red. Z. Łoziński, B. Wolff, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III, z. 10, Warszawa 1961, s. 35.
  18. A. Sawicki, Radom: zabytki architektury, s. 28.
  19. A. Sawicki, Radom: zabytki architektury, s. 233.
  20. Red. W. Kalinowski, Urbanistyka i architektura Radomia, Lublin 1979, s. 252–253.
  21. C. Tomczyk, Ulica Lubelska (dziś Żeromskiego) i jej mieszkańcy w latach 1815–1862, [w:] „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, 1996, t. 31, z. 1–4, s. 133–134.
  22. C. Tomczyk, Ulica Lubelska (dziś Żeromskiego) i jej mieszkańcy w latach 1815–1862, [w:] „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, 1996, t. 31, z. 1–4, s. 140.
  23. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo mazowieckie. 2018-09-30. [dostęp 2019-10-16].
  24. J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 15.
  25. C. Tomczyk, Ulica Lubelska (dziś Żeromskiego) i jej mieszkańcy w latach 1815–1862, [w:] „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, 1996, t. 31, z. 1–4, s. 134.
  26. a b C. Tomczyk, Ulica Lubelska (dziś Żeromskiego) i jej mieszkańcy w latach 1815–1862, [w:] „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, 1996, t. 31, z. 1–4, s. 135.
  27. Ślad. szlakpamięci.radom.pl.
  28. A. Sawicki, Radom: zabytki architektury, s. 85.
  29. C. Tomczyk, Ulica Lubelska (dziś Żeromskiego) i jej mieszkańcy w latach 1815–1862, [w:] „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, 1996, t. 31, z. 1–4, s. 139.
  30. C. Tomczyk, Ulica Lubelska (dziś Żeromskiego) i jej mieszkańcy w latach 1815–1862, [w:] „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, 1996, t. 31, z. 1–4, s. 142.
  31. A. Sawicki, Radom: zabytki architektury, s. 52.
  32. C. Tomczyk, Ulica Lubelska (dziś Żeromskiego) i jej mieszkańcy w latach 1815–1862, [w:] „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, 1996, t. 31, z. 1–4, s. 137.
  33. a b C. Tomczyk, Ulica Lubelska (dziś Żeromskiego) i jej mieszkańcy w latach 1815–1862, [w:] „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, 1996, t. 31, z. 1–4, s. 136.
  34. J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, s. 49.
  35. Fontanny trysnęły. Muzyka, światło, kąpiel (pol.). gazeta.pl/radom. [dostęp 2013-07-19].
  36. C. Tomczyk, Ulica Lubelska (dziś Żeromskiego) i jej mieszkańcy w latach 1815–1862, [w:] „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, 1996, t. 31, z. 1–4, s. 145.
  37. J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 47.
  38. C. Tomczyk, Ulica Lubelska (dziś Żeromskiego) i jej mieszkańcy w latach 1815–1862, [w:] „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, 1996, t. 31, z. 1–4, s. 144.
  39. J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 228.