Umowa śmieciowa

Umowa śmieciowa, śmieciówka – potoczne określenie umowy cywilnoprawnej zawartej między pracodawcą i pracownikiem mimo występowania stosunku pracy wymagającego zawarcia umowy o pracę[1][2].

Tzw. śmieciówki są stosowane przez pracodawców zazwyczaj w celu ominięcia przepisów prawa pracy i obniżenia kosztów zatrudnienia[3][4]. Dla pracowników, umowa śmieciowa skutkuje brakiem niektórych świadczeń zapewnianych przez umowę o pracę, m.in. okresu wypowiedzenia, płatnego urlopu i dodatków za nadgodziny[5].

Definicja umowy śmieciowejEdytuj

Najczęściej mianem tzw. śmieciówek określa się umowy cywilnoprawne, jeśli są użyte mimo występowania stosunku pracy narzucającego zawarcie umowy o pracę[3]. Istnieją dwa rodzaje umów, które mogą zostać użyte w tym celu: umowa zlecenia i umowa o dzieło.

Za umowy śmieciowe nie uznaje się powszechnie umów o pracę na czas nieokreślony, ponieważ w stosunku do takich umów stosuje się prawo pracy, a pracownikom przysługują prawa nieprzysługujące osobom zatrudnionym w oparciu o umowy cywilnoprawne. Według prof. Elżbiety Kryńskiej z Uniwersytetu Łódzkiego oraz Bogdana Grzybowskiego z Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych, określanie umów o pracę mianem śmieciowych jest nieuzasadnione[6][7].

Występowanie w PolsceEdytuj

Związki zawodowe, dziennikarze i publicyści zwracają uwagę na zatrudnianie na tzw. śmieciówkach zarówno w sektorze prywatnym, jak i państwowym. Pracodawcy, którzy są uznawani za stosujących umowy śmieciowe to m.in. Polskie Linie Lotnicze LOT[8] i Telewizja Polska[9][10].

Dokumenty Państwowej Inspekcji Pracy wskazują, że w 2010 roku w oparciu o umowy cywilnoprawne pracowało 20,9% zatrudnionych w Polsce[11]. W 2013, na podstawie danych MPiPS, Rzeczpospolita oszacowała, że w oparciu o „wymuszone umowy cywilnoprawne lub samozatrudnienie” może pracować w Polsce 3,7% zatrudnionych, czyli ok. 600 tys. osób[6].

Eksperci i przedsiębiorcy zwracają uwagę na problem tzw. outsourcingu, wzmacniający zjawisko umów śmieciowych. Dążenie przez instytucje publiczne do oszczędności w procedurach przetargowych ma prowadzić do wymuszania przez nie stosowania „śmieciówek” na dostawcach usług i towarów, np. firmach sprzątających i ochroniarskich[12][13].

Według Najwyższej Izby Kontroli, umów cywilnoprawnych w administracji publicznej w Polsce było w 2010 roku ok. 20 tysięcy, w 2014 roku – 40 tysięcy. Administracja publiczna korzystała z nich także przy realizacji „zadań podstawowych”[14].

Cel zawierania i aspekt społeczny umów śmieciowychEdytuj

Głównymi powodami stosowania umów cywilnoprawnych, samozatrudnienia i terminowych umów o pracę są:

  • obniżenie kosztów zatrudnienia[15][16][17] – obciążenia podatkowe pracodawcy i pracownika z tytułu umów cywilnoprawnych są niższe. Zdaniem niektórych publicystów, poprzez zawarcie umowy cywilnoprawnej dla zakresu pracy wymuszającego umowę o pracę, pracodawca może zaoferować pracownikowi wyższą płacę netto przy niższych kosztach własnych[18]. Pracodawca nie ma obowiązku odprowadzania składek do ZUS od pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o dzieło[19].
  • brak okresu wypowiedzenia[16] – umowa o pracę wprowadza regulowane przepisami procedury zwolnienia pracownika. Czasami celem zawierania tzw. umów śmieciowych jest ominięcie tych wymagań przez pracodawcę. Umowę cywilnoprawną można rozwiązać lub wypowiedzieć bez konieczności zachowania okresu wypowiedzenia, przysługującego pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę.
  • brak ochrony zatrudnienia przysługującego ciężarnym – w przeciwieństwie do umowy o pracę, w przypadku zawarcia umowy śmieciowej, pracodawca nie jest zobowiązany przedłużyć zatrudnienia osobie w ciąży[3].
  • brak możliwości korzystania z Zakładowego Funduszu Świadczeń Socjalnych – osobie zatrudnionej na tzw. umowie śmieciowej nie przysługują świadczenia z ZFŚS, nawet jeśli w zakładzie pracy istnieje taki fundusz[3].
  • brak dodatku za wydłużony czas pracy i nadgodziny – w przypadku umów cywilnoprawnych, jeśli strony nie postanowią inaczej, czas pracy nie jest rejestrowany, a zleceniobiorcy, wykonawcy dzieła itp. nie przysługuje w związku z tym dodatkowa zapłata na nadgodziny[20].

Debata publicznaEdytuj

Pojęcie „umowa śmieciowa” jest obiektem dyskusji publicystycznej i politycznej na temat rynku pracy w Polsce[21][22].

Związki zawodowe, m.in. OPZZ i Inicjatywa Pracownicza, od lat sprzeciwiają się zatrudnianiu pracowników na umowy cywilnoprawne w momencie występowania przesłanek do zawarcia umowy o pracę[23][24][25][26][27]. Według Bogdana Grzybowskiego (OPZZ) konsekwencją powszechnego stosowania „umów śmieciowych” jest zasilanie prekariatu, tj. osób, u których forma zatrudnienia wpłynęła na obniżenie jakości i stabilności życia[28]. Według Grzybowskiego, stosowanie „umów śmieciowych” stanowi także nieuczciwą konkurencję na rynku pracy, ponieważ pracodawcy zatrudniający na umowy o pracę na czas nieokreślony ponoszą znacznie wyższe koszty pracy[28].

Zdaniem niektórych pracodawców i publicystów, określenie „umowa śmieciowa” jest krzywdzące. Powołują się oni na „nieelastyczność” i wysokie koszty umów o pracę po stronie pracodawcy[29][30][31]. Według publicysty Łukasza Piechowiaka, dzięki takim formom zatrudnienia jakąkolwiek pracę znajduje znaczna grupa osób, które nie miałyby szans zostać zatrudnione w inny sposób[32].

Konferencja „Polski Ład”Edytuj

15 maja 2021 roku rządząca partia Prawo i Sprawiedliwość zaproponowała stopniową likwidację tzw. śmieciówek poprzez objęcie umów cywilnoprawnych obowiązkiem oskładkowania ZUS. Na konferencji „Polski Ład” zaproponowano też „perspektywę wprowadzenia jednego kontraktu na pracę”[33][34][35].

PrzypisyEdytuj

  1. Umowa śmieciowa a umowa o pracę – czym się różnią?, Poradnik Przedsiębiorcy [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  2. Wyborcza.pl, wyborcza.biz [dostęp 2021-07-04].
  3. a b c d Luiza Kotowska, Umowa o pracę a umowy cywilnoprawne, Państwowa Inspekcja Pracy, 2017.
  4. ZUS i umowy śmieciowe, Aplikuj.pl [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  5. Umowy śmieciowe – czym są i na czym polegają?, Portal Praca.pl [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  6. a b Mit umów śmieciowych. Rzeczpospolita, 2013.
  7. Bogdan Grzybowski: Wskaźniki zatrudnienia – elastyczność zatrudnienia – prawda i mity. OPZZ, 2012-02-14.
  8. Kto wspiera śmieciowe zatrudnianie w PLL LOT S.A.?, OPZZ, 23 października 2017 [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  9. Związkowcy piszą do prezesa PiS w sprawie śmieciówek w TVP, www.wirtualnemedia.pl [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  10. Związkowa Alternatywa pisze do prezesa PiS w sprawie śmieciówek w TVP, Press.pl [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  11. Sprawozdanie GIP z działalności PIP 2010. s. 120. [dostęp 2012-10-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-28)].
  12. Milioner ma armię sprzątaczek na śmieciówkach. Chce dać etaty i… Nawet ZUS nie chciał ponieść kosztów ozusowanej pracy. NaTemat.pl.
  13. Tanie państwo bije w twarz.
  14. „Śmieciówki” w administracji publicznej. Krzysztof Kwiatkowski o kontroli NIK. Polskie Radio, 2016.
  15. Sprawozdanie GIP z działalności PIP 2011, s. 115–117 [dostęp 2012-10-31].
  16. a b M. Zakrzewska, Gazeta Prawna 2012-03-26, Czy umowy cywilnoprawne to naprawdę umowy śmieciowe?, [dostęp 2012-10-31].
  17. Wojciech Warski: Finanse publiczne: konieczna przebudowa systemu transferów społecznych – stanowisko Konwentu BCC. BCC, 07.10.10. [dostęp 2015-10-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-28)].
  18. Łukasz Piechowiak: Umowa o pracę to „śmieciówka”. Bankier.pl.
  19. Art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022 r. poz. 1009).
  20. Sprawozdanie GIP z działalności PIP 2011. s. 116. [dostęp 2012-10-31].
  21. Umowy śmieciowe. Rząd zlikwiduje różnice w oskładkowaniu, Bankier.pl, 24 maja 2021 [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  22. Związkowcy piszą do prezesa PiS w sprawie śmieciówek w TVP, www.wirtualnemedia.pl [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  23. Śmieciowa umowa – śmieciowy zasiłek, www.ozzip.pl [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  24. W Ringier Axel Springer Polska powstał trzeci związek zawodowy, chce walczyć o likwidację ‘śmieciówek’, www.wirtualnemedia.pl [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  25. Dzień po proteście, TVN szuka redaktora na śmieciówkę. Inicjatywa Pracownicza: tak bronicie demokracji?, Portal informacyjny STRAJK, 11 lutego 2021 [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  26. Alfabet Buntu – OZZ „Inicjatywa Pracownicza”, Archiwum Osiatyńskiego [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  27. Wyborcza.pl, wyborcza.biz [dostęp 2021-07-04].
  28. a b Bogdan Grzybowski: Wskaźniki zatrudnienia – elastyczność zatrudnienia – prawda i mity. OPZZ, 2012-02-14.
  29. Łukasz Piechowiak, Pracodawcy obrażają się za „umowy śmieciowe”, Bankier.pl, 12 stycznia 2012 [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  30. Czy umowy cywilnoprawne to naprawdę umowy śmieciowe?, serwisy.gazetaprawna.pl, 26 marca 2012 [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  31. Łukasz Piechowiak, Umowa o pracę to „śmieciówka”, Bankier.pl, 11 października 2012 [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  32. Łukasz Piechowiak: Pracodawcy obrażają się za „umowy śmieciowe”. Bankier, 2012-01-12. [dostęp 2015-10-24].
  33. Polski Ład a ‘śmieciówki’: Ewolucja, a nie rewolucja, www.wirtualnemedia.pl [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  34. l, Polski Ład to m.in. ograniczenie śmieciówek, Prawo.pl, 15 maja 2021 [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  35. Uczciwa praca – godna płaca, polskilad.pis.org.pl [dostęp 2021-07-04].