Urzędowa transliteracja białoruskich nazw geograficznych alfabetem łacińskim

oficjalna metoda transliteracji alfabetu białoruskiego

Urzędowa transliteracja białoruskich nazw geograficznych – przyjęta w 2000 roku oficjalna metoda latynizacji alfabetu białoruskiego opracowana na potrzeby transliteracji nazw geograficznych. System oparto na białoruskim alfabecie łacińskim (łacince), choć nie jest on z nią tożsamy.

Drogowskaz w centrum Mińska z nazwami zapisanymi alfabetem cyrylickim oraz po transliteracji.

HistoriaEdytuj

Metodę transliteracji zawarto w Instrukcji zatwierdzonej uchwałą nr 15 Państwowego Komitetu Zasobów Naturalnych, Geodezji i Kartografii z 23 listopada 2000 roku, która weszła w życie po publikacji w dzienniku urzędowym 11 stycznia 2001 r.[1] Jej pełna nazwa w języku rosyjskim brzmi: Инструкция по транслитерации географических названий Республики Беларусь буквами латинского алфавита („Instrukcja transliteracji nazw geograficznych Republiki Białorusi literami alfabetu łacińskiego”). Dokument został znowelizowany uchwałą nr 38 Państwowego Komitetu Nieruchomości z 11 czerwca 2007 r.[2][3]

W 2006 roku metoda wprowadzona Instrukcją została przedłożona przez Białoruś Grupie Ekspertów ds. Nazw Geograficznych przy Radzie Gospodarczej i Społecznej ONZ (UNGEGN) w celu przedyskutowania ewentualnej rekomendacji jej stosowania[3][4]. Po nowelizacji z 2007 roku raz jeszcze dokument został zgłoszony do UNGEGN[4]. W 2012 roku rezolucją X/6 Grupa Ekspertów zaleciła korzystanie z Instrukcji przy transliteracji białoruskich nazw geograficznych[5].

MetodaEdytuj

Instrukcja w swej treści określa, że jej stosowanie jest obowiązkowe dla wszystkich ministerstw, organów administracji państwowej i innych podmiotów (w tym prywatnych czy zagranicznych) w zakresie przekładu nazw geograficznych na alfabet łaciński (pkt 2). W dalszej jej części zastrzeżono, że transliteracji należy poddawać jedynie oficjalnie przyjęte współczesne formy białoruskie (pkt 3 i 7)[6].

Romanizacja przy użyciu omawianej metody co do zasady jest odwracalna[4] – m.in. odpowiednio stosuje się wielkie i małe litery (pkt 9), pisownię łączną, rozdzielną, z łącznikiem (pkt 11). Choć przy transliteracji pomija się apostrof (’), jego obecność można odtworzyć z uwagi na sposób konwersji następujących po nim liter е, ё, ю oraz я[6]. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy znak ów występuje przed literą і (-’і-) – wówczas opuszczony apostrof pozostaje bez wpływu na transliterację, a co za tym idzie jest nie do odtworzenia podczas retransliteracji. Drugim z wyjątków jest dwuznak „ch”, który może być wynikiem latynizacji litery х, ale także stosunkowo rzadkiego złożenia цг. Podobnie zbitki „ia”, „ie”, „io”, „iu” mogą powstać zarówno w drodze latynizacji liter я, е, ё oraz ю, ale także іа, іэ, іо czy іу[potrzebny przypis].

Instrukcja przewiduje również, że w przypadku tworzenia spisów nazw geograficznych poddanych transliteracji, stosować należy kolejność liter wynikającą z białoruskiej łacinki (a, b, c, č itd.), nie zaś z alfabetu cyrylickiego (a, b, v, h itd. – pkt 12)[6].

Do zapisu przekonwertowanych na podstawie omawianej metody nazw białoruskich stosuje się:

  • 22 litery alfabetu łacińskiego: a, b, c, d, e, f, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, v, y, z[6],
  • 3 litery z karonem: č, š, ž[6],
  • 5 liter z akutem: ć, ĺ, ń, ś, ź[6] (do 2007 roku odpowiadający miękkiemu znakowi symbol „´” stawiano nie nad literą, a za nią – c´, l´, n´, s´, z´)[7],
  • 1 literę z brewisem: ŭ[6] (do 2007 roku stosowano grafem „ú”)[7],
  • 4 dwuznaki: ch (odpowiadający literze cyrylicznej х), dz, dž (odpowiadające dwuznakom cyrylicznym дз, дж), dź (odpowiadająca trójznakowi cyrylicznemu дзь).

Ponadto cztery cyryliczne litery я, е, ё oraz ю kodują dyftongi i z tego powodu oddawane są przy pomocy niniejszej metody za pomocą zbitek „ja”, „je”, „jo”, „ju” bądź „ia”, „ie”, „io”, „iu”.

Tabela transliteracjiEdytuj

cyryl. łac. cyryl. łac. cyryl. łac. cyryl. łac.
А а A a З з Z z
Ź ź[a]
П п P p Ц ц C c
Ć ć[a]
Б б B b І і I i Р р R r Ч ч Č č
В в V v Й й J j С с S s
Ś ś[a]
Ш ш Š š
Г г H h К к K k Т т T t Ы ы Y y
Д д D d Л л L l
Ĺ ĺ[a]
У у U u Э э E e
Е е Je je[b]
ie[c]
М м M m Ў ў Ŭ ŭ Ю ю Ju ju[b]
iu[c]
Ё ё Jo jo[b]
io[c]
Н н N n
Ń ń[a]
Ф ф F f Я я Ja ja[b]
ia[c]
Ж ж Ž ž O o O o Х х Ch ch pomija się[d]

Różnice w stosunku do tradycyjnej łacinki białoruskiejEdytuj

  • W tradycyjnej łacince białoruskiej istnieją litery „ł” i jej miękki odpowiednik „l”. W urzędowej transliteracji litera „l” stanowi wariant twardy i po zmiękczeniu przyjmuje regularną formę „ĺ”.
  • W tradycyjnej łacince białoruskiej (podobnie jak w ortografii cyrylicznej przed 1933 rokiem) odnotowuje się miękkość spółgłoski w pozycji przed kolejną spółgłoską – np. vobłaść (вобласьць). W urzędowej transliteracji (podobnie jak we współczesnej urzędowej ortografii cyrylicznej) miękkość spółgłoski w położeniu przed spółgłoską pomija się – voblasć (вобласць).
  • W tradycyjnej łacince białoruskiej istnieje litera „g” stosowana dla oddania rzadkiej w języku białoruskim głoski /g/ (ґ). W urzędowej transliteracji (podobnie jak we współczesnej urzędowej ortografii cyrylicznej) nie występuje różnica w zapisie pomiędzy głoskami /g/ i /h/.

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. a b c d e Gdy po literze następuje miękki znak (Ь).
  2. a b c d Na początku wyrazu, po samogłosce, apostrofie (’), miękkim znaku (Ь) lub U niezgłoskotwórczym (Ў).
  3. a b c d W pozostałych położeniach.
  4. Apostrofowi nie przypisano oddzielnego znaku w alfabecie łacińskim, jednak w większości wypadków wpływa on na transliterację następujących po nim liter.

PrzypisyEdytuj

  1. Постановление Государственного комитета по земельным ресурсам, геодезии и картографии Республики Беларусь от 23 ноября 2000 г. № 15, 8/4488 (ros.). Pravo.by, 2000-11-23. [dostęp 2015-04-02].
  2. Постановление Государственного комитета по имуществу Республики Беларусь от 11 июня 2007 г. № 38, 8/16668 (ros.). Pravo.by, 2000-11-23. [dostęp 2015-04-02].
  3. a b National System of Geographic Names Transmission into Roman Alphabet in Belarus (ang.). W: Ninth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names [on-line]. Rada Gospodarcza i Społeczna ONZ, 2007-07-10. [dostęp 2015-04-02].
  4. a b c The Roman alphabet transliteration of Belarusian geographical names (ang.). W: Tenth United Nations Conference on the Standardization of Geographical Names [on-line]. Rada Gospodarcza i Społeczna ONZ, 2012-07-13. [dostęp 2015-04-02].
  5. Romanization of Belarusian geographical names. Resolution X/6 (2012) (ang.). W: Resolutions adopted at the ten United Nations Conferences on the standarization of geographical names [on-line]. Grupa Ekspertów ONZ ds. Nazw Geograficznych, 2012. s. 93. [dostęp 2015-04-02].
  6. a b c d e f g Инструкция по транслитерации географических названий Республики Беларусь буквами латинского алфавита (ros.). knihi.com, 2013-09-01. [dostęp 2015-04-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-02)].
  7. a b Постановление Государственного комитета по имуществу Республики Беларусь О внесении изменений и дополнений в Инструкцию по транслитерации географических названий Республики Беларусь буквами латинского алфавита. „Национальный реестр правовых актов Республики Беларусь”. 16668, s. 27-28, 2007-07-06 (ros.).