Vaxzevria

szczepionka wektorowa przeciw COVID-19 Uniwersytetu Oksfordzkiego i koncernu AstraZeneca

Vaxzevria (ChAdOx1-S [rekombinowana])[1][2], znana także jako szczepionka AstraZeneca[3] lub szczepionka oksfordzka[4] na COVID-19, AZD1222[5] lub ChAdOx1 nCoV-19[5]szczepionka przeciw COVID-19 opracowana przez koncern AstraZeneca i Uniwersytet Oksfordzki. Jest szczepionką wektorową. Została dopuszczona do powszechnego użycia m.in. w Wielkiej Brytanii, Indiach i Unii Europejskiej. Podaje się ją w dwóch dawkach, drugą po 4–12 tygodniach[1].

Vaxzevria
Ogólne informacje
Inne nazwy Szczepionka oksfordzka
Szczepionka AstraZeneki (przeciw COVID-19)
Opis Szczepionka wektorowa przeciw COVID-19
Farmakokinetyka
Działanie Szczepionka
Uwagi terapeutyczne
Drogi podawania zastrzyk domięśniowy

Mechanizm działaniaEdytuj

Szczepionka AZD1222 działa na odmiennej zasadzie od szczepionek RNA opracowanych przez BioNTech i Pfizer (Tozinameran) czy Modernę i NIAID (mRNA-1273). Szczepionka oksfordzka jest tzw. szczepionką wektorową, w której jako wektor wykorzystano cząstki adenowirusa wywołującego infekcję górnych dróg oddechowych u szympansów[3].

AZD1222 jest rekombinantem defektywnym pod względem replikacji adenowirusa szympansiego ChAd0x1, wykazującym ekspresję powierzchniowej glikoproteiny SARS-CoV-2S wzbudzanej przez promotor pochodzący z ludzkiego wirusa cytomegalii, zawierającego intron A z ludzką sekwencją liderową tPA na końcu N, który określany jest skrótowo zmodyfikowanym wektorem adenowirusa szympansa (ChAdOx1)[6].

W fazie I i II tego badania obejmującego 543 osoby wykazano, że przeciwciała swoiste dla białka kolca (spike) powstawały w 28 dniu, a przeciwciała neutralizujące po podaniu dawki przypominającej w 56 dniu[7][8]. Zauważone działania niepożądane to: ból w miejscu wstrzyknięcia, ból głowy, gorączka, dreszcze, ból mięśni, złe samopoczucie u ponad 60% uczestników[9]. Podawany jednocześnie paracetamol pozwalał niektórym uczestnikom zwiększyć tolerancję działań niepożądanych.

W fazie III wykonano randomizowane, kontrolowane placebo badania w celu oceny skuteczności, immunogenności i bezpieczeństwa na 30 000 osób z Wielkiej Brytanii i Brazylii[10]. Pozytywne wyniki analizy okresowej opublikowano 8 grudnia 2020 roku. Ogólna skuteczność wyniosła 70%, w zakresie od 62% do 90% przy różnych schematach dawkowania. Badania są prowadzone w 20 ośrodkach w Wielkiej Brytanii, Brazylii i Indiach, a zaplanowane na okres maj 2020–sierpień 2021 roku.

StosowanieEdytuj

30 grudnia 2020 roku szczepionkę AZD1222 jako pierwszy kraj zatwierdziła do użycia Wielka Brytania[3]. W pierwszych dniach stycznia 2021 roku ChAdOx1-S była dopuszczona do obrotu w Indiach[11], Argentynie, Dominikanie, Salwadorze, Meksyku i Maroku[12]. 29 stycznia szczepionka otrzymała pozytywną opinię Europejskiej Agencji Leków oraz warunkowe dopuszczenie do obrotu na terenie Unii Europejskiej[2][13][1].

Szczepionka oczekuje na zezwolenie w procedurze EUA w Indiach i Kanadzie oraz na pełne zezwolenie w Szwajcarii. W połowie stycznia 2021 roku szczepionka nie została jeszcze zgłoszona formalnie w Stanach Zjednoczonych[14].

HistoriaEdytuj

Badania w roku 2020Edytuj

W lutym 2020 Jenner Institute zgodził się na współpracę z włoską firmą Advent Srl, aby wyprodukować pierwszą partię potencjalnej szczepionki do badań klinicznych[15].

W marcu 2020[16][17] po tym jak Fundacja Billa i Melindy Gates'ów ponagliła Uniwersytet Oksfordzki do znalezienia dużego partnera w celu komercjalizacji szczepionki na koronawirusa i uczelnia wycofała się z pomysłu udostępnienia za darmo szczepionki wszystkich producentom leków[18]. Rząd Wielkiej Brytanii zachęcił Uniwersytet Oksfordzki do pracy z AstraZeneca zamiast amerykańskiej Merck & Co. Naukowcy z uczelni obawiali się, że szczepionka nie będzie dostępna na całym świecie. Członkowie władz z Londynu sądzili, że produkt farmaceutyczny wytwarzany w Stanach Zjednoczonych nie będzie dostępny w Wielkiej Brytanii, według anonimowych źródeł w Wall Street Journal. Sprawy finansowe dla samego uniwersytetu i stworzonych na nim firm również mogły tutaj zagrać swoją rolę[19][20]

W czerwcu 2020 roku Amerykański Narodowy Instytut Alergii i Chorób Zakaźnych (US National Institute of Allergy and Infectious Diseases - NIAID) poinformował, że trzecia faza testów klinicznych potencjalnej szczepionki stworzonej na Uniwersytecie Oksfordzkim we współpracy z AstraZeneca zostanie rozpoczęta w czerwcu 2020 roku[21].

Testy kliniczneEdytuj

W czerwcu 2020 roku AstraZeneca nawiązała współpracę z IQVIA, amerykańską firmą wspierającą testy kliniczne dla wielu dużych projektów, aby przyspieszyć badania[22].

Dnia 8 września 2020 roku AstraZeneca ogłosiła wstrzymanie na całym świecie testów klinicznych szczepionki na czas potrzebny do analizy niepożądanego odczynu u pacjenta, któremu podano dawkę w Wielkiej Brytanii[23][24]. Już 13 września AstraZeneca i Uniwersytet Oksfordski wznowiły badania kliniczne na terenie Zjednoczonego Królestwa, po tym jak regulator uznał, że jest to bezpieczne[25]. AstraZeneca została skrytykowana za niedostateczne dbanie o bezpieczeństwo podczas badań przez ekspertów, którzy sądzili, że producent powinien dostarczyć więcej danych o zaburzeniach neurologicznych u dwóch pacjentów poddanych testom[26]. Alex Azar, sekretarz Zdrowia i Opieki Społecznej USA stwierdził, że testy kliniczne w USA zostały wstrzymane do 23 października[27], bo eksperci amerykańskiej Agencja Żywności i Leków (FDA) potrzebowali tyle czasu, aby potwierdzić bezpieczeństwo dalszych badań[28].

15 października João Pedro R. Feitosa, 28-letni lekarz z Rio de Janeiro, zmarł w związku z komplikacjami po chorobie COVID-19. Ochotnik otrzymał dawkę oznaczoną jako szczepionka AZD1222, ale okazało się, że tak naprawdę dostał placebo. Podanie takiego specyfiku nie było błędem, tylko celowym działaniem mającym wykazać, że szczepionka ratuje życie lepiej niż neutralna substancja. Dzięki użyciu placebo naukowcy mogli zyskać pewność, że szczepionka chroni przed groźnymi skutkami infekcji wirusem[29][30][31]. Brazylijskie ministerstwo zdrowia informując o śmierci ochotnika potwierdziło 21 października kontynuację badań klinicznych szczepionki[32].

Wyniki trzeciej fazy klinicznych badań eksperymentalnychEdytuj

Dnia 23 listopada 2020 roku Uniwersytet Oksfordzki i AstraZeneca ogłosiły częściowe wyniki trwających klinicznych badań eksperymentalnych fazy III[33]. Autorzy publikacji połączyli wyniki, dwóch grup, które wykazały skuteczność 60% i 90%. Grupy zaszczepione były różnymi dawkami. Autorzy oszacowali skuteczności szczepionki na 70%. Taka metoda została skrytykowana w artykule z Nature[34][35][36]. W odpowiedzi przedstawiciel AstraZeneca stwierdził, że kolejne badania w celu potwierdzenia skuteczności szczepionki zostały podjęte[37].

Pełna publikacja pośrednich wyników z trzeciej fazy klinicznych badań eksperymentalnych pozwoliła na wyjaśnienie wielu szczegółów[5].

W grupie, która otrzymała pierwszą dawkę przynajmniej 21 dni wcześniej, nie zanotowano wystąpienia choroby COVID-19 wymagających pobytu w szpitalu. Nie stwierdzono ani jednego przypadku ciężkiej choroby spowodowanej koronawirusem. Ochotnicy, którym podano tylko placebo przechodzili COVID dużo ciężej. Wśród grupy zaszczepionej nie stwierdzono groźnych dla zdrowia odczynów poszczepiennych. Przypadek poprzecznego zapalenia rdzenia został zanotowany 14 dni po drugiej dawce szczepionki. Początkowo został uznany za powiązany z podaniem szczepionki. Dopiero niezależne konsylium neurologów określiło ten przypadek jako samoistny. Dwa inne wystąpienia zapalenia rdzenia, jeden w grupie szczepionej i drugi w grupie kontrolnej zaklasyfikowano jako nie związane ze szczepieniami[38].

Rozwój w 2021Edytuj

W lutym 2021 przedstawiciele Oksfordu i AstraZeneca poinformowali o rozpoczęciu prac na nad adaptacją szczepionki do nowych wariantów wirusa SARS-CoV-2 [39]. Badacze spodziewają się, że zmodyfikowana szczepionka może być dostępna w ciągu kilku miesięcy jako kolejne dawka podnosząca odporność[40]. Główną wątpliwość budzi mutacja E484K, która może wpłynąć na odpowiedź immunologiczną wytwarzaną przez obecne szczepionki[41]. Mutacja E484K jest obecna w wariancie z Republiki Południowej Afryki (B.1.351) oraz brazylijskim (B.1.1.28), z niewielką liczbą przypadków wykrytych w brytyjskiej odmianie wirusa SARS-CoV-2 z Kent (B.1.1.7).

Szkockie badaniaEdytuj

Na uczelniach w Szkocji przeprowadzono badania nad efektywnością szczepionek Pfizer–BioNTech i Oksford–AstraZeneca w zapobieganiu hospitalizacji na skutek rozwoju choroby COVID-19. Poddano obserwacji 5,4 mln osób. Pomiędzy 8 grudnia 2020 roku i 15 lutego 2021 zarejestrowano zaszczepienie 1 137 775 mieszkańców z czego 490 000 otrzymało produkt Oksford-AstraZeneca. Pierwsza dawka dała 94% poziom ochrony przed chorobą COVID-19 wymagającą leczenia szpitalnego już w okresie od 28 do 34 dni po przyjęciu szczepionki. Połączone wyniki dla obu szczepionek, jeżeli wziąć pod uwagę tylko osoby powyżej 80 lat zapobiegły 81% ciężki przypadków wymagających kuracji szpitalnej. Ze względu na lepszą dostępność większość mieszkańców po 65 roku życia otrzymała szczepionkę Oksford-AstraZeneca. Wyniki ze Szkocji w 22 lutego 2021 nie zostały jeszcze poddane krytyce przez środowisko naukowe[42][43].

Kontrowersje w marcu 2021Edytuj

Stanowisko Komitetu ds. Bezpieczeństwa Farmakoterapii i Oceny Ryzyka (Pharmacovigilance Risk Assessment Committee – PRAC) przy Europejskiej Agencji Leków (EMA):

szczepionka może być związana z bardzo rzadkimi przypadkami zdarzeń zakrzepowych związanych z małopłytkowością, w tym rzadkimi przypadkami zakrzepicy zatok żylnych mózgu (CVST)[44][45]

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Vaxzevria zawiesina do wstrzykiwań. Szczepionka przeciw COVID-19 (ChAdOx1-S [rekombinowana]). Charakterystyka produktu leczniczego, ec.europa.eu, 2021 [dostęp 2020-04-10].
  2. a b Komisja Europejska dopuściła do obrotu w UE trzecią szczepionkę przeciw COVID-19, Szczepienia.Info, 29 stycznia 2021 [dostęp 2021-02-04].
  3. a b c Czym szczepionka AstraZeneca różni się od szczepionki koncernu Pfizer?, www.rp.pl, 30 grudnia 2020 [dostęp 2021-01-12].
  4. Hubert Kozieł, Szczepionka oksfordzka na Covid-19 jest bezpieczna, www.rp.pl, 19 listopada 2020 [dostęp 2021-01-12].
  5. a b c Merryn Voysey i inni, Safety and efficacy of the ChAdOx1 nCoV-19 vaccine (AZD1222) against SARS-CoV-2: an interim analysis of four randomised controlled trials in Brazil, South Africa, and the UK, „The Lancet”, 397 (10269), 2021, s. 99–111, DOI10.1016/S0140-6736(20)32661-1, ISSN 0140-6736, PMID33306989, PMCIDPMC7723445 [dostęp 2021-02-04] (ang.).c?
  6. . „Investigating a Vaccine Against COVID-19". ClinicalTrials.gov. United States National Library of Medicine. 26 May 2020. NCT04400838.
  7. Wstępne pozytywne wyniki I/II fazy badań klinicznych nad opracowaniem wektorowej szczepionki przeciw COVID-19 w Wielkiej Brytanii, Szczepienia.Info, 22 lipca 2020 [dostęp 2021-01-12].
  8. „A Phase 2/3 study to determine the efficacy, safety and immunogenicity of the candidate Coronavirus Disease (COVID-19) vaccine ChAdOx1 nCoV-19". EU Clinical Trials Register. European Union. 21 April 2020. EudraCT2020-001228-32.
  9. Pedro M Folegatti i inni, Safety and immunogenicity of the ChAdOx1 nCoV-19 vaccine against SARS-CoV-2: a preliminary report of a phase 1/2, single-blind, randomised controlled trial”., „The Lancet”, 396 (10249), 2020, s. 467–478, DOI10.1016/S0140-6736(20)31604-4, PMID32702298, PMCIDPMC7445431.c?
  10. O’Reilly P, „A Phase III study to investigate a vaccine against COVID-19", „ISRCTN”, 2020, DOI10.1186/ISRCTN89951424.
  11. Coronavirus: India approves vaccines from Bharat Biotech and Oxford/AstraZeneca, „BBC News”, 3 stycznia 2021 [dostęp 2021-02-04] (ang.).
  12. Serum Institute of India obtains emergency use authorisation in India for AstraZeneca’s COVID-19 vaccine, www.astrazeneca.com, 6 stycznia 2021 [dostęp 2021-02-04] (ang.).
  13. EMA wydała opinię naukową dla szczepionki przeciwko COVID-19 firmy AstraZeneca, www.mp.pl, 29 stycznia 2021 [dostęp 2021-02-04].
  14. Dr Catherine Schuster-Bruce, Fauci says a new COVID-19 vaccine could be ready for US approval within weeks, Business Insider, 18 stycznia 2021 [dostęp 2021-02-04] (ang.).
  15. Oxford team to begin novel coronavirus vaccine research, University of Oxford, 7 lutego 2020 [dostęp 2021-03-14] (ang.).
  16. Covid Vaccine Front-Runner Is Months Ahead of Her Competition, Bloomberg Businessweek, 15 czerwca 2020 [dostęp 2021-03-14].
  17. Bill Gates, the Virus and the Quest to Vaccinate the World, The New York Times, 23 listopada 2020.
  18. They Pledged to Donate Rights to Their COVID Vaccine, Then Sold Them to Pharma, Kaiser Health News, 25 sierpnia 2020 [dostęp 2021-03-14].
  19. Strasburg J., Woo S., WSJ: Oxford Developed Covid Vaccine, Then Scholars Clashed Over Money, The Wall Street Journal, 21 października 2020 [dostęp 2021-03-14].
  20. Strasburg J., Woo S., MSN: Oxford Developed Covid Vaccine, Then Scholars Clashed Over Money, The Wall Street Journal, 21 października 2020 [dostęp 2021-03-14].
  21. Coleman J., Final testing stage for potential coronavirus vaccine set to begin in July, The Hill, 10 czerwca 2020 [dostęp 2021-03-14].
  22. AZN, IQV Team Up To Accelerate COVID-19 Vaccine Work, RIGL's ITP Drug Repurposed, IMV On Watch, RTTNews, 15 czerwca 2020 [dostęp 2021-03-14] (ang.).
  23. AstraZeneca Covid-19 vaccine study is put on hold, Stat, 8 września 2020 [dostęp 2020-09-10] (ang.).
  24. Wu K.J., Thomas K., AstraZeneca Pauses Vaccine Trial for Safety Review, The New York Times, 8 września 2020, ISSN 0362-4331 [dostęp 2021-03-14] (ang.).
  25. Loftus P., AstraZeneca Covid-19 Vaccine Trials Resume in U.K., The Wall Street Journal, 13 września 2020 [dostęp 2020-09-13] (ang.).
  26. Grady D., Wu K.J., LaFraniere S., AstraZeneca, Under Fire for Vaccine Safety, Releases Trial Blueprints, The New York Times, 19 września 2020, ISSN 0362-4331 [dostęp 2020-09-22] (ang.).
  27. FDA authorises restart of the COVID-19 AZD1222 vaccine US Phase III trial, AstraZeneca [dostęp 2021-03-14] (ang.).
  28. U.S. health secretary says AstraZeneca trial in United States remains on hold: CNBC, Reuters, 23 września 2020 [dostęp 2021-03-14] (ang.).
  29. 'What's the deal?' Researchers in paused vaccine trial search for answers., NBC News (ang.).
  30. Volunteer in AstraZeneca Covid-19 vaccine trial dies in Brazil, NBC News (ang.).
  31. Voluntário brasileiro que participava dos testes da vacina de Oxford e morreu com a Covid era médico e ex-aluno da UFRJ, Globo, 21 października 2020 [dostęp 2020-03-14] (hiszp.).
  32. Simões E., Burger L., AstraZeneca COVID-19 vaccine trial Brazil volunteer dies, trial to continue, Reuters, 21 października 2020 [dostęp 2020-03-14] (ang.).
  33. Oxford University breakthrough on global COVID-19 vaccine, University of Oxford, 13 listopada 2020 [dostęp 2021-03-14] (ang.).
  34. Callaway E., Why Oxford's positive COVID vaccine results are puzzling scientists, Nature, 23 listopada 2020 [dostęp 2021-03-14] (ang.).
  35. Roberts M., Oxford/AstraZeneca Covid vaccine 'dose error' explained, BBC News, 27 listopada 2020 [dostęp 2021-03-14] (ang.).
  36. Robbins R., Mueller B., After Admitting Mistake, AstraZeneca Faces Difficult Questions About Its Vaccine, The New York Times, 25 listopada 2020, ISSN 0362-4331 [dostęp 2020-11-27] (ang.).
  37. Boseley S., Oxford/AstraZeneca vaccine to undergo new global trial, The Guardian, 26 listopada 2020 [dostęp 2021-03-14] (ang.).
  38. Merryn Voysey i inni, Single-dose administration and the influence of the timing of the booster dose on immunogenicity and efficacy of ChAdOx1 nCoV-19 (AZD1222) vaccine: a pooled analysis of four randomised trials, „The Lancet”, 397 (10277), 2021, s. 881–891, DOI10.1016/S0140-6736(21)00432-3, PMID33617777, PMCIDPMC7894131 [dostęp 2021-05-25] (ang.).c?
  39. Ellyatt H., AstraZeneca races to adapt Covid vaccine as South Africa suspends rollout, CNBC, 8 lutego 2021 [dostęp 2021-03-14].
  40. Triggle N., Covid: Are fears over Oxford-AstraZeneca jab justified?, BBC, 2021 [dostęp 2021-03-14].
  41. Jacqui Wise, Covid-19: The E484K mutation and the risks it poses, „British Medical Journal”, 372, 2021, art. nr n359, DOI10.1136/bmj.n359, PMID33547053 (ang.).c?
  42. Ingrid Torjesen, Covid-19: First doses of vaccines in Scotland led to a substantial fall in hospital admissions, „British Medical Journal”, 372, 2021, art. nr n523, DOI10.1136/bmj.n523, PMID33619037 [dostęp 2021-05-25] (ang.).c?
  43. Scotland first vaccine data preprint [dostęp 2021-03-14] (ang.).
  44. PRAC, Stanowisko EMA w sprawie szczepionki firmy AstraZeneca, mp.pl, 18 marca 2021 (pol.).
  45. PRAC, COVID-19 Vaccine AstraZeneca: benefits still outweigh the risks despite possible link to rare blood clots with low blood platelets, ema.europa.eu, 18 marca 2021 (ang.).