Władysław Umiński

polski pisarz

Władysław Jan Umiński (ur. 10 listopada 1865 w Przedczu, zm. 31 grudnia 1954) – polski pisarz i eseista tworzący w nurcie powieści przygodowej oraz fantastyki naukowej[1], popularnie nazywany „polskim Juliuszem Verne’m[2][3][4], przyrodnik[5]. Jego twórczość zawierała czesto akcenty patriotyczno-wolnościowe.

Władysław Umiński
Ilustracja
Władysław Umiński (ok. 1922)
Data i miejsce urodzenia

10 listopada 1865
Przedecz

Data śmierci

31 grudnia 1954

Zawód, zajęcie

powieściopisarz

Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
Grób Władysława Umińskiego

Jest autorem polskiej nazwy „samolot”, której użył po raz pierwszy w powieści Samolotem naokoło świata z 1911[6].

Życiorys edytuj

Urodził się w małym miasteczku Przedecz w ubogiej rodzinie inteligenckiej[7][8]. Ojciec – Julian Umiński (1823-1875), pochodzący ze zubożałej rodziny szlacheckiej[potrzebny przypis] – był malarzem[9], matka – Tekla z Bogdańskich – pracowała jako nauczycielka[10].

Władysław uczył się w gimnazjum filologicznym i szkole realnej. Ukończył studia przyrodnicze na uniwersytecie w Petersburgu. Przeprowadzał doświadczenia w laboratorium Muzeum Przemysłu i Rolnictwa (gdzie zetknął się z Marią Skłodowską-Curie), budował w latach osiemdziesiątych XIX w. modele machin latających, aczkolwiek bez większych sukcesów, m.in. z powodu trudnej sytuacji finansowej[8][10][11].

Pisał oraz zajmował się m.in. katalogowaniem książek w bibliotece Politechniki Warszawskiej, prowadzeniem przedstawicielstwa studzien artezyjskich, pracą jako referent w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Urzędzie Filmowym[10].

W 1889 roku założył w Warszawie Kółko Awiatyczne, do którego należał m.in. polski wynalazca oraz pionier lotnictwa w Polsce Czesław Tański[12]. W powieści Samolotem naokoło świata (1911) wprowadził polską nazwę aeroplanu – samolot[13]. Zajmował się popularyzacją nauki i techniki[8]. Pierwszą jego książką popularnonaukową była Żegluga powietrzna (1894), a później opublikował ponad czterdzieści broszur i odczytów z dziedziny nauki, techniki i przemysłu. Współpracował z wieloma czasopismami – przed I wojną światową jego teksty ukazywały się w takich pismach, jak „Wieczory Rodzinne”, „Tygodnik Mód i Powieści”, „Kurier Codzienny”, „Kurier Warszawski”, „Prawda”, „Czytelnia dla Wszystkich”, „Miesiąc Ilustrowany”[8]. W dwudziestoleciu międzywojennym jego aktywność na tym polu osłabła[8], tylko kilkakrotnie publikuje w „Płomyku[potrzebny przypis], „Naokoło Świata”[potrzebny przypis], „Moim Pisemku”[potrzebny przypis], „Iskrach”[potrzebny przypis], „Locie[8].

Był także autorem znanych adaptacji dzieł Gabriela Ferry’ego, A. Wildensteina, Władysława L. Anczyca, Friedricha Joachima Pajekena i innych. Był przyjacielem wiodącego wydawcy Michała Arcta[potrzebny przypis].

Postanowieniem prezydenta Bolesława Bieruta z 17 marca 1952 został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski z okazji 70-lecia twórczości literackiej[14].

W roku 1952[15] rozpoczął pracę nad nową, monumentalną powieścią Świat za lat tysiąc, której jednak nie zdążył ukończyć[16]. Inne niedokończone powieści Umińskiego nosiły tutuły O własnych siłach i Zmora świata[17].

Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 73-1-1)[18][19].

Twórczość edytuj

Władysław Umiński pisał liczne odczyty popularnonaukowe, powieści przygodowe dla młodzieży, a także pionierskie polskie powieści fantastycznonaukowe[10][8]. Nazwany "twórcą polskiej egzotyki podróżniczo-przygodowej"[20].

Umiński jest uznawany zwykle za głównego, obok Antoniego Langego i Jerzego Żuławskiego, prekursora fantastyki naukowej na gruncie literaturze polskiej[21]. Do jego znaczących utworów w tym gatunku należą m.in. W nieznane światy (1895) i Zaziemskie światy (1956)[7][22]. To właśnie w powieściach zawierał on projekty swoich maszyn, na których realizację nie było go stać finansowo.

Umiński był autorem książek dla dzieci i młodzieży, publicystą i popularyzatorem nauki[23]. Od dzieciństwa marzył o byciu konstruktorem maszyn. Ponieważ jednak z powodu trudnej sytuacji finansowej nie mógł zrealizować tego zamierzenia, opisywał swoje pomysły i projekty w kolejnych dziełach literackich[24]. Z tego powodu element fantastyczny w jego książkach był oszczędny w stosunku do pomysłów Juliusza Verne’a czy Herberta George’a Wellsa, dostosowany do realnych możliwości technicznych[25]. Proza Umińskiego miała zwykle wymowę dydaktyczną oraz budujące przesłanie[1][23]. Debiutując w okresie Młodej Polski, był więc uważany za epigona poprzedniej epoki oraz właściwej jej tzw. pracy u podstaw[23].

Krystyna Kuliczkowska zauważyła, pisząc w latach 70. XX wieku, że wśród polskich literatów "starszego pokolenia" cenione były utwory krajoznawcze Umińskiego, takie jak Od Warszawy do Ojcowa, które zainspirowało jedną z powieści Jarosława Iwaszkiewicza; najchętniej czytane i popularne były jego "powieści egzotyczno-podróżnicze i fantastyczno-naukowe", napisane według schematu "powieści awanturniczej"[26].

Pisarz, przez prawie cały okres twórczości zafascynowany pozytywistycznym ideałem postępu, pod koniec życia przyjął sceptyczną postawę wobec rozwoju techniki i nauki, któremu nie towarzyszy dbałość o dobry obyczaj oraz wartości duchowe[23]. W ostatnich powieściach „niechętnie patrzy na rozwój cywilizacji materialnej, zwraca natomiast uwagę na wewnętrzny, duchowy rozwój człowieka znajdującego swój ideał w biernej kontemplacji”[23]. Podejmował również tematykę narodowowyzwoleńczą[27], czemu dał wyraz zwłaszcza w powieściach Krwawy chleb (Znojny chleb) oraz Flibustierowie[28]. Patriotyzm Umińskiego odznaczał się jednak w większości powieści autora, który bohaterami swoich opowieści czynił zazwyczaj dzielnych i pomysłowych Polaków[29][30].

Umiński był też autorem kilku przekładów, m.in. tłumaczył powieści – niekiedy ze streszczeniami i przeróbkami – takie jak Młody jeniec indyjski Friedricha J. Pajekena(inne języki), Wśród lodów i nocy. Prawdziwe przygody w podróży do bieguna północnego Fridtjofa Nansena i Diabeł Morski Felixa von Lucknera[31].

Badania nad twórczością Umińskiego są utrudnione przez fakt, że badacze nie mają dostępu do archiwum autora, które, o ile się zachowało, jest prawdopodobnie w posiadaniu jego spadkobierców[22].

Publikacje edytuj

Daty publikacji według pierwszego wydania książkowego; wiele ukazało się wcześniej w odcinkach w magazynach[31].


Upamiętnienie edytuj

Przypisy edytuj

  1. a b Markiewicz 1999 ↓, s. 344–345.
  2. Smuszkiewicz 1982 ↓, s. 68.
  3. Markiewicz 1999 ↓, s. 344.
  4. Kuliczkowska 1981 ↓, s. 61.
  5. Markiewicz 1999 ↓, s. 487.
  6. Janusz Kędzierski: Pod niebem własnym i obcym. Wyd. Min. Obrony Narodowej, 1978, s. 99.
  7. a b Damian Włodzimierz Makuch, Spotkanie z Obcym. Zmyślenie ograniczone w powieści „W nieznane światy” Władysława Umińskiego, „Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza”, LXVIII (1), 2013, s. 205–226, ISSN 2080-0851 [dostęp 2023-10-12] (pol.).
  8. a b c d e f g Agnieszka J. Cieślikowa, Władysław Umiński (1865–1954). Popularyzator przyrody i techniki, „Zeszyty Prasoznawcze”, 2018 (Tom 61, Numer 2 (234)), 2018, s. 316–326, DOI10.4467/22996362PZ.18.020.9115, ISSN 2299-6362 [dostęp 2023-10-12] (pol.).
  9. Józef Mirosław Umiński, Dla ciebie, Polsko: dzieje rodu Umińskich, Kontrast, 1997, s. 118, ISBN 978-83-904712-4-2 [dostęp 2023-10-10] (pol.).
  10. a b c d Jadwiga (1922-2013) Red Czachowska i inni, Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. T. 8, Ste – V, 2003 [dostęp 2023-10-12].
  11. Władysław Umiński – zapomniany „polski Verne”, PolskieRadio.pl [dostęp 2023-10-10].
  12. Smoleńska i Sroka 1988 ↓, s. 166–172.
  13. Kędzierski 1978 ↓, s. 99.
  14. M.P. z 1952 r. nr 35, poz. 505.
  15. Władysław Umiński, [w:] encyklopediafantastyki.pl [online] [dostęp 2024-02-01].
  16. Herbert George Wells, Historia świata, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich ; Wydawnictwo, 1983, lxv, ISBN 978-83-04-00482-5 [dostęp 2023-10-10] (pol.).
  17. Kazimierz Wyka, Artur Hutnikiewicz, Literatura okresu Młodej Polski, Państwowe Wydawn. Naukowe. Instytut Badań Literackich (Polska Akademia Nauk), 1973, s. 586 [dostęp 2024-02-02] (pol.).
  18. Cmentarz Stare Powązki: WŁADYSŁAW UMIŃSKI, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [online] [dostęp 2018-03-03].
  19. Cmentarz Stare Powązki: WŁADYSŁAW UMIŃSKI, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [online] [dostęp 2019-12-19].
  20. Józef Bachórz, Alina Kowalczykowa, Słownik literatury polskiej XIX wieku, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991, s. 494, ISBN 978-83-04-03251-4 [dostęp 2024-02-23] (pol.).
  21. Niewiadomski i Smuszkiewicz 1990 ↓, s. 130, 205, 240.
  22. a b Kamila Budrowska. Autsajderzy literatury: Kornel Makuszyński i Władysław Umiński. „Wschodni Rocznik Humanistyczny”. t. 12, s. 308-, 2015. Białystok: Uniwersytet w Białymstoku. ISSN 1731-982X. [dostęp 2023-10-02]. 
  23. a b c d e Smuszkiewicz 1982 ↓, s. 67.
  24. Smuszkiewicz 1982 ↓, s. 67–69.
  25. Smuszkiewicz 1982 ↓, s. 70.
  26. Krystyna Kuliczkowska, Literatura okresu Młodej Polski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Instytut Badań Literackich (Polska Akademia Nauk), 1973, s. 589–590, 594 [dostęp 2024-02-22] (pol.).
  27. Markiewicz 1999 ↓, s. 345.
  28. Łukasz Kurdybacha, Historia wychowania, t. 2, 1968, s. 686 [dostęp 2024-01-26] (pol.).
  29. Smuszkiewicz 1982 ↓, s. 70–71.
  30. Zieliński 1970 ↓, s. 275.
  31. a b Jadwiga Czachowska (red.), Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. T. 8, Ste – V, Alicja Szałagan (red.), 2003, s. 435-438 [dostęp 2023-10-12].
  32. Uchwała nr 49 Rady Narodowej Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 31 stycznia 1979 r. w sprawie nadania nazw ulicom, „Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy”, Warszawa, dnia 2 kwietnia 1979 r., nr 5, poz. 21, s. 3.
  33. Ulica Władysława Umińskiego – Łódź (Górna) – mapa Łodzi. LiveCity.PL. [dostęp 2023-11-16].

Bibliografia edytuj

  • Ryszard Handke: Polska proza fantastycznonaukowa. Problemy poetyki. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1969.
  • Janusz Kędzierski: Pod niebem własnym i obcym. Warszawa: Wyd. Min. Obrony Narodowej, 1978.
  • Krystyna Kuliczkowska: Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1864–1918. Warszawa: WSiP, 1981.
  • Krystyna Kuliczkowska, Władysław Umiński, [w:] Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku seria 5, t. 3 (Wyd. Literackie, Kraków 1973).
  • Henryk Markiewicz: Pozytywizm. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999.
  • Andrzej Niewiadomski, Antoni Smuszkiewicz: Leksykon polskiej literatury fantastycznonaukowej. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1990.
  • Lucyna Smoleńska, Antoni Mieczysław Sroka: Wielcy znani i nieznani. Warszawa: Wydawnictwo Radia i Telewizji, 1988.
  • Antoni Smuszkiewicz: Zaczarowana gra. Zarys dziejów fantastyki naukowej. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1982.
  • Stanisław Zieliński: Posłowie do powieści „Flibustierowie”. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1970.

Linki zewnętrzne edytuj