Otwórz menu główne

Włodzimierz Gruszczyński (architekt)

Włodzimierz Gruszczyński (po lewej) z Wojciechem Kosińskim, 1966

Włodzimierz Gruszczyński (właściwie Poraj-Gruszczyński[1] , ur. 19 stycznia 1906 w Krakowie – zm. 24 lutego 1973 w Krakowie, pochowany na Cmentarzu Salwatorskim) – polski architekt, profesor Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej i Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

Twórca krakowskiej szkoły architektury. Inspirator kierunków twórczości architektonicznej:

  • architektury regionalnej – koncepcje architektury regionalnej tradycyjnej i współczesnej
  • architektury wielkoprogramowej na tradycjach architektury polskiej
  • architektury futurologicznej i założeń przestrzennych architektury przyszłościowej
  • autor twórczych koncepcji kształtowania zespołów architektury zabytkowej (proj. Ukształtowania Rynku Krakowskiego, Projekt Uporządkowania Wzgórza Wawelskiego).

Pochodził ze starej, wielkopolskiej rodziny herbu Poraj, znanej od Średniowiecza. Urodził się w Krakowie i z Krakowem związał niemal całe swoje życie zawodowe. Jego ojciec – Zdzisław – był właścicielem najlepszej w Krakowie szkoły tańca i baletu.

Mieszkanie rodziny Gruszczyńskich przy ul. Retoryka stanowiło salon towarzyski, w którym bywała elita krakowskich artystów – malarzy, aktorów i muzyków. Młody Włodzimierz, wychowywany w takiej atmosferze, uczył się muzyki klasycznej. Jego sympatia do krajobrazu, przejawiła się w gustach muzycznych (Debussy Wiatr na równinie, Szymanowski Harnasie) i plastycznych (pejzaże Wyczółkowskiego, Wyspiańskiego, Jacka i Rafała Malczewskich). W roku 1924 na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie dzięki jej rektorowi, prof. Adolfowi Szyszko-Bohuszowi powstał zaistniał Wydział Architektury[2] . Gruszczyński podjął i ukończył te studia, uzyskując tytuł architekta-magistra sztuki. Zachował się jego indeks studencki i rysunek odręczny z 1925 r., przedstawiający wieżę klasztoru ss. Norbertanek w Krakowie, u ujścia Rudawy do Wisły[3] . Zwiastuje on talent młodego autora i późniejsze przymioty jego „nieomylnej kreski”: śmiałość, siłę, energię i dynamikę. W celu uzupełnienia tytułu inżynierskiego, odbył w latach 1930–1933 studia w Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, gdzie najwyższą fascynację i wpływ na całe życie wywarła na nim twórczość Stanisława Noakowskiego, niewiele wcześniej zmarłego (1928). Zachwyt studenta dotyczył zarówno tematyki – nostalgicznego, wyidealizowanego polskiego pejzażu, jak też warsztatu – silnej kreski konturowej i techniki farb wodnych.

Początkowo, w latach 1930–1945, wspólnie z bratem Mieczysławem prowadził własną firmę projektową[4] . Współpracował także z Adolfem Szyszko-Bohuszem w pracach konserwatorskich na Wawelu. Przez rok (1936/1937) nauczał w zakopiańskiej Szkole Przemysłu Drzewnego. Po wojnie był współinicjatorem powstania Wydziału Architektury krakowskiej Akademii Górniczej (wkrótce przeniesionego do Politechniki Krakowskiej), gdzie już w roku 1945 objął Katedrę Projektowania Architektury w Regionie. W latach 1958–1963 prowadził wykłady z kompozycji architektonicznej i o kolorze w architekturze na Wydziale Malarstwa w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych[5] .

Najważniejsze wczesne cykle koncepcyjne Gruszczyńskiego, rysowane miękkim ołówkiem lub malowane tuszem i sepią, z zasady miały charakter krajobrazowy. Stanowiły kompozycyjne powiązanie budynków z otoczeniem przyrodniczym oraz poszukiwanie neo-regionalizmu, inspirowanego naturą („Nowy styl zakopiański”, „Architektura w strukturze krajobrazu”, „Architektura miasta przyszłości”; 1945–1965).

Był autorem wielu projektów i koncepcji teoretycznych architektury regionalnej, przyszłościowej architektury, a także szeregu wspaniałych wizji urbanistycznych i założeń dla przyszłościowej komunikacji kolei błyskawicznej, których podsumowaniem był projekt miasta przyszłości przedstawiony na odczycie w PAN w Krakowie w 1966 r., a później opublikowany pt. Miasto wstęgowe sprzężonej komunikacji[6] .

Niezwykle wrażliwy na piękno zabytków architektury, całym swym życiem związany z Krakowem, tworzył nie tylko szereg koncepcji oryginalnych rozwiązań projektowych dotyczących urbanistycznego rozwoju miasta, ale i najwspanialszych jego założeń historycznych. W oparciu o studia ikonograficzne i dawne inwentaryzacje, opracował własną propozycję ukształtowania krakowskiego Rynku i Wzgórza Wawelskiego[7] , a wyrazem ich wysokiej oceny była przyznana Profesorowi nagroda Miasta Krakowa. Późniejsze i ostatnie lata życia (1965–1973) poświęcił z wielką, lecz stopniowo malejącą energią, oryginalnym, romantycznym ideowo, a ekspresjonistycznym warsztatowo, polskim pejzażom imaginacyjnym, malowanym na kartonie akwarelą i gwaszem.

„Koncepcje Profesora Gruszczyńskiego, zarówno w pracach autorskich, jak i prowadzonych pracach studenckich, cechowała zawsze wyraźna odrębność i specyficzny charakter. Wyróżniał się niezrównaną w środowisku siłą osobowości, niepokojem twórczym, potrzebą działania, dążnością do perfekcji. Posiadał wyjątkową umiejętność gustowania w skrajnościach, łączenia tych skrajności we własną integralną, oryginalną postawę, oraz przekazywanie tej postawy innym. Wielostronne zainteresowania, niezwykły talent i nieprzeciętna osobowość zjednywały Mu szacunek, podziw i popularność, szczególnie wśród uczniów, podejmujących pod kierunkiem Profesora szereg ambitnych i prekursorskich zadań projektowych. Działalności dydaktycznej towarzyszyły liczne wystawy autorskie, eksponujące wizje architektury przyszłości oraz cykl dzieł malarskich o pięknie polskiej ziemi, tak bardzo pomocnych w zrozumieniu propagowanej przez Niego idei związków architektury z krajobrazem. Metodę tę nazywano powszechnie „Krakowską Szkołą Projektowania Architektury w Regionie i Krajobrazie”[8] .

Był nauczycielem i wychowawcą licznej kadry architektów odznaczonym Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski i nagradzanym wielokrotnie za całokształt działalności twórczej i dydaktycznej: m.in. nagrodą Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego,  nagrodą Miasta Krakowa w roku 1972, Krakowską Honorową Nagrodą krakowskiego oddziału Stowarzyszenia Architektów Polskich za twórczość architektoniczną w roku 1970.

Pozostaną po Nim nie tylko dzieła, będące trwałym dorobkiem kultury narodu, z których czerpać będą następne pokolenia – ale też ślad osobowości w pamięci tych, którzy Go znali. Jego postać przez wiele lat będzie tematem rozmów i wspomnień, symbolem pasji twórczej, patriotyzmu, oddania idei – symbolem człowieka, który życie poświęcił walce o swoją Prawdę.

Teksty autorskie Włodzimierza Gruszczyńskiego w kolejności chronologicznej:

- 1947 Koncepcje zakopiańskie  [maszynopis niepublikowany].

- 1953 Wawelska teza, „Architektura” VII, nr 3.

- 1955 Projekt błyskawicznej komunikacji kolejowej w skali globalnej [maszynopis referatu wygłoszonego w siedzibie Naczelnej Organizacji Technicznej w Krakowie].

- 1957 Gdy już o Wawel chodzi to chyba tak nie można, „Życie Literackie” z dn. 15 XII.

- 1958 Dom Turysty... a cybernetyka, „Dziennik Polski” z dn. 16 VI.

- 1958 O tynku – obrazoburczo, „Dziennik Polski” z dn. 18 VIII.

- 1958 Powiedz mi jak mieszkasz, „Dziennik Polski” z dn. 26 VI.

- 1958 Wprowadzenie do własnej wystawy, „Echo Krakowa” z dn. 4 XII.

- 1959 Nowy kościół Nowej Huty [maszynopis niepublikowany].

- 1959 Piękno Morskiego Oka zagrożone, „Dziennik Polski” z dn. 23 XI.

- 1960 Jeszcze o sprawie Morskiego Oka, „Echo Krakowa” z dn. 5–6 I.

- 1962 Architektura współczesna budynków z dużym przeszkleniem przegród zewnętrznych [w:] Izolacyjne przegrody szklane jako przegrody zewnętrzne w nowoczesnej architekturze i budownictwie. (wyd. Politechniki Krakowskiej) Kraków.

- 1962 Projekt ukształtowania nawierzchni krakowskiego rynku [katalog wystawy w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych, maj 1962].

- 1965 Nowy typ miasta sprzężonej komunikacji, „Sprawozdania z Posiedzeń o/PAN w Krakowie” IX [tekst autorski uzupełniony przez Redakcję Działu Wydawnictw o/PAN].

- 1966 Miasto wstęgowe sprzężonej komunikacji, „Architektura” XX, nr 6.

- 1970 Katedra Projektowania Architektury w Regionie [w:] Politechnika Krakowska 1946– 1970. Wydział Architektury, Kraków.

- 1976 Wawel – roku 2000, [w:] Twórczość Włodzimierza Gruszczyńskiego, Opole [katalog wystawy w Galerii Sztuki Współczesnej Biura Wystaw Artystycznych].

- 1976 „Architektura wzruszeniowa” [wybrane fragmenty wypowiedzi autorskich Włodzimierza Gruszczyńskiego], [w:] Twórczość Włodzimierza Gruszczyńskiego, Opole [katalog wystawy w Galerii Sztuki Współczesnej Biura Wystaw Artystycznych].

- b.r. Okruchy, Kraków [zbiór aforyzmów, maszynopis niepublikowany].

PrzypisyEdytuj

  1. Nazwisko w pełnym, urzędowym brzmieniu to: Poraj-Gruszczyński. Swoje prace podpisywał tylko: Gruszczyński.
  2. Gałęzowski 1925; Szyszko-Bohusz 1925; Jeleniewska-Ślesińska 1974; Ślesiński 1974, Taranczewski 1994.
  3. Rysunek reprodukowany w: Gałęzowski 1925.
  4. Projekty zrealizowane to m.in. Sanatorium Niewidomych w Muszynie, kościoły w diecezji tarnowskiej: w Zagorzycach, w Samocicach i w Szarwarku.
  5. Materiały dokumentujące etapy pracy zawodowej Gruszczyńskiego znajdują się w archiwach Działów Osobowych krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych i Politechniki Krakowskiej.
  6. Nowy typ miasta sprzężonej komunikacji, „Sprawozdania z Posiedzeń o/PAN w Krakowie” IX 1965; Miasto wstęgowe sprzężonej komunikacji, „Architektura” XX 1966, nr 6.
  7. Węcławowicz 2011
  8. Kosiński 1978

BibliografiaEdytuj

  • Nota biograficzna z katalogu do wystawy "Twórczość Włodzimierza Gruszczyńskiego" wyd. Przez BWA w Opolu w 1976 roku.
  • T. Węcławowicz, A. Jankowska-Marzec, Architektura wzruszeniowa Włodzimierza Gruszczyńskiego, Kraków 1999. (wyd. Societas Vistulana)
  • Architekt niepodległy, „Gazeta Krakowska” z dn. 16 V 1972.
  • T. Barucki, Gruszczyński i inni, „Architektura” XXXIII, z. 9–10, 1979.
  • H. Buszko, Wspomnienie o prof. Włodzimierzu Gruszczyńskim, „Komunikaty SARP” nr V 1973.
  • W. Cęckiewicz, Ostatni, co tak pelerynę nosił.., [w:] T. Węcławowicz, A. Jankowska-Marzec, Architektura wzruszeniowa Włodzimierza Gruszczyńskiego, Kraków 1999, s. 9-12.
  • W. Dobrowolski, Włodzimierz Gruszczyński na tle własnego krajobrazu [maszynopis programu Redakcji Literackiej z 18 XII1958 w archiwum Krakowskiej Rozgłośni Polskiego Radia].
  • L. Dutka, Miasto wstęgowe w Pałacu Sztuki, „Gazeta Krakowska” z 21 II 1974.
  • J.T. Frazik, Profesor Włodzimierz Gruszczyński, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury o/PAN w Krakowie” VIII, 1974, s. 177–178.
  • J. Gałęzowski, Wydział Architektury Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, „Architekt” XX, z. 6, 1925.
  • R. Godula, T. Węcławowicz, Regionalizm a styl narodowy – kilka uwag, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury o/PAN w Krakowie” XX, 1986, s. 79–83.
  • M. Gutowski, Włodzimierz Gruszczyński: architektura, akwarele, Kraków 1967 [katalog wystawy w Klubie Politechniki Krakowskiej].
  • A. Hollanek, Koncepcje zakopiańskie, „Echo Tygodnia” (dodatek do „Gazety Krakowskiej”) z dn. 9 IV 1955.
  • A. Hollanek, Niezwykły pomysł, „Echo Tygodnia” (dodatek do „Gazety Krakowskiej”) z dn. 4 II 1956.
  • A. Hollanek, Podhalańskie wizje Profesora Gruszczyńskiego, „Trybuna Ludu” z dn. 16 III 1973.
  • M. Hussakowska, Impresje pejzażowe Włodzimierza Gruszczyńskiego, „Dziennik Polski” z dn. 30 XI 1972.
  • A. Jankowska –Marzec, Kościoły i kapliczki Włodzimierza Gruszczyńskiego, „Peregrinus Cracoviensis” VI, 1998, s. 213– 224.
  • J. Jeleniewska-Ślesińska, Kurs architektury przy Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, [w:] Polskie życie artystyczne w latach 1915–1939 [A. Wojciechowski, red.], Wrocław–Warszawa–Kraków 1974.
  • Jubileusz (w 10 rocznicę śmierci W. Gruszczyńskiego), „Komunikat Stowarzyszenia Wychowanków Politechniki Krakowskiej”, nr 2, 1983.
  • Katedra Projektowania Architektury w Regionie, [w:] Politechnika Krakowska 1946– 1976, Kraków 1976, s. 92–93, 140.
  • W. Korski, Wystawa autorska Włodzimierza Gruszczyńskiego, „Komunikaty SARP” nr VII, 1972.
  • W. Kosiński, Jutro jest już dziś, „Architektura” XXIV, 1970, z. 4–5.
  • W. Kosiński, Formy przyszłościowej architektury, „Architektura” XXV, 1971, z. 4–5.
  • W. Kosiński, Problematyka sakralna architektonicznej szkoły profesora Gruszczyńskiego, „Zeszyty Naukowe Stowarzyszenia PAX” 1/18, 1978, s. 126–137, fot. 19–21.
  • W. Kosiński, Regionalizm, „Architektura” XXXV, 1981, z. 1.
  • W. Kosiński, Twórcza osobowość i osobowości. Gwiazda i konstelacja, [w:] Osobowość twórcza. Materiały z VI Ogólnopolskiego Konwersatorium Komisji Urbanistyki i Architektury o/PAN w Krakowie, Kraków 1987, s. 62–66.
  • W. Kosiński,  Włodzimierza Gruszczyńskiego twórczość kameralna i jej rola inspirująca, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” XXVIII, 1996,  s. 27–42.
  • W. Kosiński, Tomasz Węcławowicz, Włodzimierza Gruszczyńskiego kreacje, projekcje, utopie…, Kraków 2017
  • J. Kwietniewski, Z wizytą w SARP-ie, „Dziennik Polski” z dn. 3 II 1959.
  • J. Kwietniewski, „Słowo” rozmawia z prof. Gruszczyńskim, „Słowo Powszechne” z dn. 25–27 VI 1965 (wyd. B).
  • - Laureaci [nagród miasta Krakowa] o swych zamierzeniach, „Dziennik Polski” z dn. 24 V 1972.
  • J. Łopatkiewicz, Urbanistyczny nonsens, „Dziennik Polski” z dn. 9 VIII 1958.
  • MDM w Zakopanem, „Echo Tygodnia” (dodatek do „Gazety Krakowskiej”) z dn. 2 IV 1955.
  • Nagrody miasta Krakowa za upowszechnianie kultury, „Dziennik Polski” z dn. 16 V 1972.
  • A. Paszyński, Krakowska wielkość, „Architektura” XXV, 1971, z. 11.
  • Pejzaż i projekt, „Gazeta Krakowska” z dn. 2–3 II 1974.
  • J.W. Rączka, Regionalizm krakowski czyli uwagi o tożsamości „Krakowskiej Szkoły Architektury”, Kraków1994 [skrypt Politechniki Krakowskiej].
  • B. Setkowicz, Architektura w strukturze krajobrazu, „Architektura” XXV,1971, z. 4–5.
  • P. Setkowicz, Wizjoner, „Dziennik Polski” z dn. 7–8 III 1978.
  • T.P. Szafer, Współczesna architektura polska, t. III, Warszawa 1988 [wypowiedzi o Włodzimierzu Gruszczyńskim s. 48–51, 225–226, 231].
  • A. Szyszko-Bohusz, System nauczania architektury, „Architekt” XX, 1925, z. 6.
  • W. Ślesiński, Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie, [w:] Polskie życie artystyczne w latach 1915–1939 [A. Wojciechowski, red.], Wrocław–Warszawa–Kraków 1974.
  • P. Taranczewski, 175 lat nauczania malarstwa i rysunku na Wydziale Malarstwa krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, [w:] 175 lat nauczania malarstwa, rzeźby i grafiki w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, Kraków 1994.
  • J. Trojanowski, Włodzimierz Gruszczyński, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury o/PAN w Krakowie” XVIII, 1984, s. 163–170.
  • Twórczość Włodzimierza Gruszczyńskiego. Katalog wystawy, Biuro Wystaw Artystycznych, Opole 1976 [tamże wspomnienia Henryka Buszki, Macieja Gutowskiego, Andrzeja Skoczka].
  • T. Węcławowicz, Architektura inna [Włodzimierz Gruszczyński], „Projekt”1978,  z. 6, s. 26–31.
  • T. Węcławowicz, Włodzimierz Gruszczyński. Rozważania nad kształtowaniem się osobowości twórczej, [w:] Osobowość twórcza. Materiały z VI Ogólnopolskiego Konwersatorium Komisji Urbanistyki i Architektury o/PAN w Krakowie, Kraków 1988, s. 67–70.
  • T. Węcławowicz, Strefy wyobraźni Włodzimierza Gruszczyńskiego, [w:] A. Kadłuczka, Z. Białkiewicz (red.), Prace polskich architektów na tle kierunków twórczych w architekturze i urbanistyce w latach 1945–1995. Materiały Międzynarodowej konferencji z okazji 50-lecia Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej, t. III, Kraków 1995.
  • T. Węcławowicz, Włodzimierz Gruszczyński – ostatni romantyk, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” XLI, 1996, z. 3–4, s. 201–206.
  • T. Węcławowicz, „Architekturę tworzy duch, nie kamienie…”, [w:] T. Gryglewicz i in. (red.), Mistrzowi Mieczysławowi Porębskiemu – uczniowie, Kraków 2001, s. 411–416.
  • T. Węcławowicz, Wawel Adolfa Szyszko-Bohusza i „Wawel 2000” Włodzimierza Gruszczyńskiego [w:] W. Czarnecki, Wpływ dorobku II Rzeczypospolitej na urbanistykę i architekturę powojenną, Białystok 2011, s. 427–449.
  • T. Węcławowicz, A. Jankowska-Marzec, Architektura wzruszeniowa Włodzimierza Gruszczyńskiego, Kraków 1999.
  • E. Węcławowicz-Gyurkovich, Współczesna architektura sakralna w twórczości krakowskich architektów. Wybrane zagadnienia, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” XLI, 1996, z. 3–4, s. 321–330.
  • E. Węcławowicz-Gyurkovich, Współczesna architektura regionalna, [w:] T.P. Szafer (red.), Teka architektury współczesnej Ziem Górskich 2, Kraków 1996, s. 43–50.
  • K. Winkler, Koncepcje zakopiańskie Włodzimierza Gruszczyńskiego, „Dziennik Literacki” z dn. 27 VIII 1950.
  • W. Włodarski, M. Złowodzki [Słowo o prof. Gruszczyńskim], „PEKA. Informator RU SZSP Politechniki Krakowskiej” z. 11/12, 1976, s. 16.
  • A. Wróblewski, Wystawa zbiorowa Jarockiego, Przebindowskiego i Gruszczyńskiego, „Gazeta Krakowska” z dn. 13 IV 1949.
  • - J. Zieliński, O pojęciu regionalizmu w architekturze, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury o/PAN w Krakowie” XXIII 1989/1990.