Wacław Chojna

Wacław Chojna ps. „Majewski”, „Młotek”, „Świerczyński”, „Świerk”, „Horodyński”[1] (ur. 4 sierpnia 1907 w Zasławiu, zm. 2 grudnia 1976 w Warszawie) – major artylerii Wojska Polskiego, żołnierz Kedywu.

Wacław Chojna
Majewski, Młotek, Świerczyński, Świerk, Horodyński
major artylerii major artylerii
Data i miejsce urodzenia 4 sierpnia 1907
Zasław
Data i miejsce śmierci 2 grudnia 1976
Warszawa
Przebieg służby
Lata służby 1927–1947
Siły zbrojne Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie,
AK DYSK.png Armia Krajowa
Jednostki 4 Pułk Artylerii Lekkiej
Stanowiska dowódca baterii
Główne wojny i bitwy II wojna światowa (kampania wrześniowa, bitwa nad Bzurą, powstanie warszawskie)
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Walecznych (od 1941) Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami Krzyż Partyzancki Warszawski Krzyż Powstańczy Krzyż Armii Krajowej Medal Wojska Medal Wojny 1939–1945 (Wielka Brytania)
Odznaka 3 DSK.jpg
Wacław Chojna z żoną Marią. Solanki 1936
awers: Medal pamiątkowy otrzymany w dniu imienin Wacława od członków I Oddziału Kedywu (tzw. 'Magistratu')
rewers: medal pamiątkowy, 'Na pamiątkę Drogiemu Szefowi Urzędnicy Magistratu 28.IX.43'
Wacław Chojna – środek, ppłk Jan Mazurkiewicz po lewej, por. Stanisław Wierzyński z prawej, wrzesień 1944
Wacław Chojna z żołnierzami II Korpusu Polskiego, Włochy 1945

ŻyciorysEdytuj

Syn Heleny Jakubowicz oraz Cezarego Chojny, urzędnika państwowego[1]. Miał młodszego brata Kazimierza. Uczył się w Państwowym Gimnazjum im. Marii Konopnickiej w Ostrogu, a od piątej klasy w Państwowym Gimnazjum w Zdołbunowie, gdzie w 1927 r. otrzymał świadectwo dojrzałości.

30 czerwca 1928 r. ukończył Kurs Szkoły Podchorążych w Oficerskiej Szkole Piechoty w Ostrowi Mazowieckiej z 53. lokatą i „z postępem zupełnie dobrym” i został zakwalifikowany do Oficerskiej Szkoły Artylerii w Toruniu, która 9 sierpnia 1928 r. została przemianowana na Szkołę Podchorążych w Artylerii.

15 sierpnia 1930 został mianował podporucznikiem ze starszeństwem z dniem 15 sierpnia 1930 i 74. lokatą w korpusie oficerów artylerii, a Minister Spraw Wojskowych wcielił do 4 Kujawskiego pułku artylerii lekkiej w Inowrocławiu[2]. 22 lutego 1934 został awansowany na porucznika ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1934 i 18. lokatą w korpusie oficerów artylerii[3].

Był pasjonatem sportu; uprawiał szermierkę, woltyżerkę, skoki konne przez przeszkody, narciarstwo, łyżwiarstwo, loty szybowcem, łowiectwo.

W kampanii wrześniowej dowodził 2 baterią 4 pułku artylerii lekkiej, był zastępca dowódcy i p.o. dowódcy I dywizjonu 4 pal. Walczył w bitwie nad Bzurą.

Po klęsce wrześniowej dwukrotnie próbował uciec z niemieckiej niewoli. Po raz pierwszy zbiegł z transportu do oflagu w Kutnie, po czym ukrył się na wsi, jednak został wydany Niemcom przez gospodynię domostwa, w którym znalazł tymczasowe schronienie, i następnie aresztowany. Symulując chorobę, trafił do szpitala dla jeńców, z którego został wypisany z fałszywym rozpoznaniem gruźlicy dzięki pomocy niemieckiego lekarza. Wrócił do Inowrocławia, gdzie, nie ujawniając się, pracował fizycznie jako robotnik w fabryce sody w Mątwach. Ostrzeżony, że interesuje się nim Gestapo, wyjechał do Warszawy.

W konspiracji od grudnia 1939 w Warszawie[4], do której został wciągnięty przez Stanisława Colonna-Walewskiego, męża ciotecznej siostry (byłego dyrektora fabryki wódek Haberbusch i Schiele w Warszawie, członka ZWZ, więźnia Pawiaka i Oświęcimia). W styczniu 1940 został członkiem Związku Czynu Zbrojnego w Warszawie. W marcu 1940 przystąpił do Polskiej Organizacji Zbrojnej. Początkowo został szefem Oddziału II Sztabu Komendy Okręgu Warszawa-Miasto, był odpowiedzialny za wywiad i kontrwywiad. Przed utworzeniem Okręgu działały w Warszawie luźne, niepowiązane grupy konspiracyjne, pod wspólną komendą i zorganizowane przez kadrę oficerską i podoficerską zgrupowania w Wydziale Wojskowym „Racławic”, POZ i WOW-ZNAK. W połowie 1940 w skład POZ weszły oddziały organizowane w Warszawie z oddziałów ZCZ[5].

W grudniu 1941 został mianowany komendantem powiatu warszawskiego Polskiej Organizacji Zbrojnej. POZ została scalona z AK dopiero w sierpniu 1942, ale on sam już od kwietnia 1941 należał jednocześnie do ZWZ-AK (zaprzysiężony w tym miesiącu przez kpt. Wacława Janaszka ps. „Bolek”[6]), współpracując m.in. z Wydziałem Artylerii KG AK w zakresie szkolenia i wydawnictw[4]. Przeszedł także dwuletni kurs dywizyjny dowódców dyonu przy 34. W myśl umowy scaleniowej podlegający mu powiat warszawski POZ przekazał 31 października 1942 do AK, będąc odpowiedzialnym za 7 placówek: Radość, Pruszków, Włochy, Ożarów, Rembertów, Legionowo oraz Piastów. Przeszkolił stworzony przez siebie dywizjon artylerii w Legionowie.

11 listopada 1942 został awansowany na kapitana, a 3 października 1944 na stopień majora.

Na temat ww. działalności w POZ Stanisław Pietras napisał[5]:

Wacław Chojna obejmując komendę miał niewątpliwie trudne zadanie, zarówno ze względu na zdekompletowane kadry, jak też przez pewne zakłócenia w łączności organizacyjnej, spowodowane wcześniejszymi aresztowaniami. Wykonał je z powodzeniem, na co wskazuje treść wniosku o odznaczenie go Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, wystawionego przez komendanta okręgu w 1943 r. a podpisanego 5 maja 1944 przez mjr. Janaszka. Z kolei w Archiwum Konspiracyjnym mjr. Janaszka czytamy: W trudnych warunkach, mając do dyspozycji znikome środki materialne, dzięki energii oraz zapałowi do pracy oddał b. duże zasługi dla pracy organizacyjno-konspiracyjnej, zwłaszcza na stanowisku komendanta powiatu Warszawa. Uporządkował istniejące w poszczególnych miejscowościach oddziały, przeprowadzając (inspekcyjnie) selekcję elementu, który przedstawiał faktyczną wartość dla naszej pracy. Przekazał do PZP [kryptonim AK] teren kompletnie uporządkowany. Równocześnie z tym, wszystkie wolne chwile poświęcał w sformowanym przez siebie dywizjonie artylerii na terenie Legionowa, współpracując stale na polu wydawniczo-szkoleniowym z wydziałem artyleryjskim

[7].

Jako jeden z pierwszych członków POZ przeszedł do Kedywu Komendy Głównej AK i został szefem I Oddziału Organizacyjnego „Magistrat” „Gromada”. (Kedyw 81, Szef I)[8], który był jego komórką legislacyjną[9] i składał się z dwóch działów. Dział Organizacyjno-Personalny kierowany był osobiście przez W. Chojnę, szefa Oddziału. W zakres jego pracy wchodziły wszelkie sprawy organizacyjne i personalne Kedywu. Działem Legalizacji (w 1 Oddziale) kierował od czerwca 1943 jego zastępca ppor./por. Stanisław Wierzyński ‘Klara’ odpowiedzialny za zapewnienie dokumentów do bieżących prac Kedywu[10]. Wacław Chojna, w porozumieniu z płk. Janaszkiem, był też odpowiedzialny za Archiwum KG AK. W przechowywaniu akt pomagała mu m.in. łączniczka „Hesia” – Janina Stępniewska[9], która następnie była jego główną łączniczka w powstaniu warszawskim. W. Chojna wchodził także w skład trzyosobowej komisji zajmującej się włączaniem „Wachlarza”[11] do Kedywu[4]. Podczas Okupacji kilkakrotnie brawurowo ucieka Niemcom w Warszawie i Krakowie.

W powstaniu warszawskim był m.in. szefem łączności Zgrupowania „Radosław”. Przeszedł przez cały szlak bojowy zgrupowania od Woli, przez Stare Miasto, Czerniaków, Mokotów i Śródmieście. Przechodząc kanałami zachorował na tyfus.

We wniosku o odznaczenie Orderem Virtuti Militari V kl., podpisanym 30 marca 1946 w Wielkiej Brytanii przez ppłk. Jerzego Uszyckiego, napisano:

  1. W nocy z 1 na 2 dzień powstania nawiązuje osobiście łączność Dowództwa Zgrupowania Radosław z Komendą Główną i gen. Borem (Tadeuszem Komorowskim), odciętym w fabryce na Dzikiej [Dzielnej 72], torując drogę przez Niemców...[12].
  2. Po zranieniu [24 września 1944] ppłk. Waligóry [Remigiusza Grocholskiego] dowodzi osobiście pododcinkiem w rejonie Skarpy Wiślanej i Królikarni, przykładem pobudza żołnierzy do zaciętego oporu, uniemożliwiając Niemcom wdarcie się w ten odcinek, co przedłuża trwanie oporu na Mokotowie od 24.09 do 28.09 [27.09] 1944.[12]

Na podstawie Notatki z działań powstańczych Zgrupowania „Radosław”:[13]:

  • 1.08. Pod dowództwem Ppłk Radosława bierze udział w akcji zdobycia autobusu z amunicja na Okopowej 41 o godz. 16.40, tym samym rozpoczynając Powstanie przed godz. W (17.00).
  • 3.09. Układa kod porozumiewawczy, który następnie był przekazywany przez łączniczki przy pomocy systemu tarcz sygnalizacyjnych (znaki kodu: 5 kropek, 5 kresek oraz ich kombinacja, w sumie 15-20 słów, znak wywoławczy zataczanie kol dwoma tarczami).
  • 5.09. Zostaje dowódcą baonu zapasowego (na Czerniakowie)
  • 23.09 Zostaje szefem sztabu Komendanta 5 Rejonu Obwodu Mokotów Okręgu Warszawa
  • 24.09 Zostaje dowódcą pododcinka w Obwodzie Mokotów i jako jeden z ostatnich obrońców Mokotowa dostaje się do niewoli 27.09.

Po zakończeniu powstania przebywał w obozach jenieckich Sandbostel i Murnau, a po uwolnieniu z niewoli niemieckiej przez oddziały amerykańskie (29 kwietnia 1945) został w lipcu tego roku, przydzielony do 2 Karpackiego pułku artylerii lekkiej we Włoszech. Następnie został przetransportowany z 2 Korpusem do Wielkiej Brytanii, gdzie przebywał do 1947[1]. Po nieudanych próbach ściągnięcia rodziny do Wielkiej Brytanii podjął decyzję powrotu do kraju, gdy w polskim radiu podano, że zmarł jego teść Andrzej Dzikiewicz, malarz w Inowrocławiu. Został repatriowany z Glasgow do kraju 8 maja 1947.

Trzy miesiące po powrocie do Polski aresztowany przez UB, przewożony wielokrotnie do Warszawy na przesłuchania. Na Rakowieckiej przesłuchiwany m.in. przez Józefa Różańskiego (Goldberga). Żona Maria, mgr filozofii i historii, wykładająca historię w Liceum im. M. Konopnickiej, poddana była ciągłej inwigilacji ze strony kuratorium, ostatecznie zwolniona. Jeszcze w 1945, po powrocie z Krakowa do Inowrocławia (gdzie przebywała podczas okupacji, pracując w kawiarni „Pani” na ul. św. Jana 17) została wyrzucona z willi, do której wprowadził się funkcjonariusz UB, rekwirując całe mienie. Zamieszkała z rodzicami, gdzie także dokwaterowano funkcjonariusza UB z rodziną, który z kolei terroryzował Chojnów i Dzikiewiczów. Wacław Chojna nie mógł nigdzie podjąć stałej pracy. Uniemożliwiono mu studiowanie matematyki na Uniwersytecie w Toruniu. Dzięki pomocy Jana Mazurkiewicza „Radosława” ostatecznie dostał pracę w spółdzielni rzemieślniczej w Inowrocławiu, której został prezesem. Był członkiem ZBoWiD (wówczas wiceprezesem tej organizacji był „Radosław”). W czasie Poznańskiego Czerwca podczas Targów Poznańskich w 1956. uruchomił demonstrującym robotnikom zdobyty przez nich jeden z czołgów [potrzebny przypis]. Zmarł 2 grudnia 1976 w Warszawie. Do końca życia był w bliskim kontakcie z Janem Mazurkiewiczem. Pochowany na Powązkach Wojskowych. Jego „pierwszy” grób jest także na Powązkach Wojskowych – spoczywa w nim żołnierz, któremu może Chojna przekazał dokumenty, a który zginął na Bielanach w 1939 (kwatera A25-1-44)[14].

Ordery i odznaczeniaEdytuj

RodzinaEdytuj

Wacław Chojna był żonaty z Marią z Dzikiewiczów, magistrem filozofii historii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, z którą miał dwie córki. Krystyna Danuta była absolwentką Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie i aktorką. Anna Zofia: lekarz med. okulista, Akademia Med. Poznań.

  • Teść: Andrzej Dzikiewicz – malarz, rzeźbiarz, nauczyciel liceum ogólnokształcącego im. Kasprowicza w Inowrocławiu. Uczestnik Bitwy Warszawskiej. Jego brat Władysław Dzikiewicz, był ostatnim jezuickim przełożonym gimnazjum o.o. jezuitów w Chyrowie. Podczas Powstania Warszawskiego pomagał mjr. Chojnie w dostarczaniu żywności powstańcom.
  • Krewni: Stanisław Colonna-Walewski, członek ZWZ, więzień Pawiaka i Oświęcimia, mąż siostry ciotecznej Zofii Kęstowicz;
  • Płk Włodzimierz Dettloff, dowódca 71 dywizjonu artylerii lekkiej 8 pal, wszedł w skład 8 DP, był w rejonie Kazunia Polskiego; więzień obozu Woldenberg (Zach) 1939–1945. W 1945 w II Korpusie został mianowany „Military Town Major” w Wenecji, Ravennie, Anconie; mąż siostry stryjecznej Marii Jakubowicz (która od 1943 r. do powstania warszawskiego na Żoliborzu ukrywała trójkę Żydów);
  • Mjr Jan Bryda dowódca I batalionu w 72 pułku piechoty, zamordowany przez Sowietów w 1940 w Charkowie, mąż siostry stryjecznej Janiny Jakubowicz;
  • Mjr Michał Bryda, 2 Korpus, 3 Dywizja Strzelców Karpackich, walczył pod Monte Cassino, kuzyn mjr. Jana Brydy;
  • Zygmunt Jakubowicz, pilot, więzień obozu Woldenberg (Wsch) 1939–1945, brat stryjeczny, mąż Ireny Kępińskiej, prawniczki w MSZ, która z Beckiem przedostała się do Londynu;
  • Romuald Kęstowicz, „Roman”, AK – Zgrupowanie „Żyrafa” – kompania por. „Kmicica”, powstanie warszawskie: Zgr Sienkiewicz-Grupa Północ, brat cioteczny

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Powstańcze Biogramy - Wacław Chojna, www.1944.pl [dostęp 2019-07-10] (ang.).
  2. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 13 z 15 sierpnia 1930 r., s. 276.
  3. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 5 z 23 lutego 1934 r., s. 79.
  4. a b c Z dziejów Walk o Niepodległość”, dr. Andrzej Kunert, Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, IPN.
  5. a b ‘POZ-Polska Organizacja Zbrojna, Siew-Racławice- POZ-AK’, Stanisław Pietras, s. 69,92,93,109,110,132,149.
  6. Biografie powstańców podpułkownik Wacław Janaszek ps. „Bolek” (pol.). Stowarzyszenie Pamięci Powstania Warszawskiego 1944. [dostęp 2014-04-14].
  7. „Archiwum Konspiracyjne ppłk. W. Janaszka. Wnioski odznaczeniowe”.
  8. http://www.dws-xip.pl/PW/formacje/pw2043.htm; 'Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1944', Tomasz Strzembosz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  9. a b „Raport Stanisława Huskowskiego ps. Ali z akcji na Kutscherę”.
  10. Komenda Główna Armii Krajowej 1939-1945, Marek Ney-Krwawicz, s. 127; Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1944, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, str 122.
  11. „Saga o Bohaterach”, ‘Wachlarz’ IX 1941 III 1943, Cezary Chlebowski.
  12. a b Główna Komisja Weryfikacyjna AK. Studium Polski Podziemniej, Instytut Sikorskiego, 11 Leopold Rd, London W53PB oraz Army Record Centre, Ministry of Defense, Polish Section, Bourne Avenue, Hayes, Middx. UB6 1RT.
  13. „Notatka z przebiegu działań powstańczych zgrupowania „Radosław”, „Notatka z przebiegu działań powstańczych zgrupowania «Radosław»” mjr. Wacław Chojna, por. Stanisław Wierzyński, Komisja Historyczna b. Sztabu Głównego Warszawa-Londyn 2004, Problematyka i Historia Wojskowości, Mars 16/2004.
  14. Wyszukiwarka cmentarna - Warszawskie cmentarze
  15. a b c d e f Zdjęcia odznaczeń oraz zaświadczeń do wglądu na stronie: http://www.sppw1944.org.
  16. a b Legitymacja Krzyża Armii Krajowej, Londyn, 3 marca 1969 oraz „Tymczasowe Zaświadczenie” potwierdzające nadane medalu The War Medal, 10.02.1947 r. w 2. Karp. Pułku Art. Lekkiej do wglądu na stronie http://www.sppw1944.org.