Wachlarzowiec (roślina)

rodzaj roślin

Wachlarzowiec[3], niebochronka[4] (Corypha L.) – rodzaj roślin z rodziny arekowatych czyli palm (Arecaceae). Obejmuje 5[5]–6[6][7] gatunków. Ich pierwotny zasięg nie jest pewny, ponieważ rośliny te rozprzestrzeniane są przez ludzi. Współcześnie występują w południowo-wschodniej Azji i północnej Australii (od Indii i Sri Lanki na zachodzie, poprzez Półwysep Indochiński, Indonezję, po Nową Gwineę i Queensland)[5][8].

Wachlarzowiec
Ilustracja
Wachlarzowiec właściwy
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd arekowce
Rodzina arekowate
Rodzaj wachlarzowiec
Nazwa systematyczna
Corypha Linnaeus
Sp. Pl. 1187. 1 Mai 1753[2]
Typ nomenklatoryczny
C. umbraculifera Linnaeus[2]
Synonimy

Codda-Pana Adanson[2]

Obumierający po owocowaniu wachlarzowiec wzniesiony
Wachlarzowce wzniesione na wyspie Timor
Jeden z nielicznych okazów wymarłego w naturze gatunku C. taliera

Rośliny te są wszechstronnie użytkowane – uprawiane są jako ozdobne, jadalne, włóknodajne, stosowane były do wyrobu materiału piśmiennego, do wyrobu różnych mat, kapeluszy i mebli[6][3].

Nazwa rodzajowa utworzona została z greckiego słowa koryphe znaczącego „szczyt, wierzchołek” i pochodzi od umiejscowienia kwiatostanu na szczycie pędu[9][7].

MorfologiaEdytuj

Pokrój
Palmy osiągające różne rozmiary od kilku metrów (C. lecomtei) do ok. 25 m (C. umbraculifera) i 30 m (C. utan)[7]. Niezależnie od osiąganej wysokości kłodzina (wyrastająca pojedynczo) jest masywna i może osiągać do 90–100 cm średnicy[7]. Pień okryty jest przynajmniej za młodu pochwami liściowymi, a starsze, oczyszczone z nich odcinki wyróżniają się wyraźnym, spiralnym wzorem blizn liściowych[7].
Liście
Okazałe, wachlarzowate (dłoniastozłożone), zebrane na szczycie pędu w liczbie 15–35. Należą do największych liści dłoniastozłożonych wśród palm[7]. W obrębie rodzaju największe są u C. umbraculifera – osiągają do 8 m średnicy i osadzone są na ogonku do 5 m długości[6]. Ogonek liściowy na krawędziach z tęgimi, czarnymi ząbkami, czasem także z białawymi włoskami. Nad pochwiastą nasadą ogonka znajdują się czasem dwa uszkowate wyrostki. Na końcu ogonka i u nasady blaszki liściowej znajduje się okazały wyrostek – hastula[7]. Blaszka liściowa podzielona jest do około połowy swojej długości na bardzo liczne, sztywne listki[7][8], rozwidlające się na końcach[8][10].
Kwiaty
Zebrane w liczbie do 15 milionów u C. utan i nawet 60 milionów u C. umbraculifera w okazałe kwiatostany wyrastające na szczycie drzewa. Osiągają one do 6[11]–8 m[6] wysokości (największe u C. umbraculifera)[6], będąc jednymi z największych w świecie roślin (patrz też puja Puya)[6]. Kwiatostany rozwijają się w kątach liści, tyle że w tym wypadku zredukowanych[7]. Rozgałęziają się na odcinki czwartego rzędu zakończone jednoramiennymi wierzchotkami składającymi się z kilku do 10 gęsto skupionych kwiatów. Okwiat z listkami w dwóch okółkach. Trzy zewnętrzne listki tworzą rurkę w dolnej części z trzema ząbkami u szczytu. Trzy wewnętrzne są zachodzące na siebie. Pręcików jest 6. Zalążnia rozwija się z trzech owocolistków[8].
Owoce
Zielone[10][12] lub brązowe[7] elipsoidalne[10] lub kuliste[7][9] pestkowce[10]. Mają mięsisty mezokarp[10] i pojedyncze nasiono[7]. Nasiona są kuliste[9]. Na jednym drzewie dojrzewa do 250 tysięcy owoców (C. utan) stanowiąc 22% biomasy rośliny[6]. U C. umbraculifera plon owoców z jednego drzewa wynieść może dwie tony[12].

Biologia i ekologiaEdytuj

Drzewa monokarpiczne – zakwitają raz w życiu i po wydaniu nasion zamierają. Kwitną zwykle po 20–30 latach wzrostu, ale czasem też po niemal 80 latach[6]. Owoce dojrzewają w ciągu ok. 8 miesięcy po kwitnieniu, a w ciągu kolejnych 4 miesięcy drzewo obumiera[6]. Kiełkowanie jest epigeiczne, a pojedynczy liścień jest niepodzielony[7].

Palmy te rosną zwykle sadzone w obrębie i w sąsiedztwie miejscowości[7][9]. W naturze związane były najprawdopodobniej z nieklimaksowymi stadiami sukcesyjnymi lasów równikowych[9] i lasów monsunowych[4], zaburzanymi wpływem wezbrań na terenach aluwialnych w dolinach rzek i niszczonymi przez sztormy w rejonie wybrzeży. Nie rosną w każdym razie w litych zbiorowiskach leśnych[9]. Poza tym spotykane są także na sawannach i w suchych lasach. Niektóre gatunki jednak znane są już tylko z upraw[7]. Do wymarłych w naturze należy także Corypha taliera. Gatunek ten zachował się tylko jako pojedyncze okazy w kolekcjach botanicznych, poza tym w jednej z wiosek w Bengalu i przy rezydencji prorektora uniwersytetu w Dhace zbudowanej na terenie dawnej dżungli[11].

SystematykaEdytuj

Rodzaj w obrębie arekowatych Arecaceae klasyfikowany jest jako jeden z kilku do podplemienia Coryphinae J. Dransf. & N.W. Uhl (1986) z plemienia Corypheae Mart (1837) i podrodziny Coryphoideae Griff. (1844)[8]. W innych ujęciach (Dransfield i in. 2005) plemię Corypheae bywa wąsko definiowane jako monotypowe tylko z rodzajem Coryphe[7][1].

Wykaz gatunków[5]

ZastosowanieEdytuj

Palmy uważane za jedne z najbardziej dekoracyjnych, przy czym te najczęściej uprawiane (wachlarzowiec właściwy i wzniesiony) ze względu na okazałe rozmiary nie nadają się do uprawy w mniejszych ogrodach[11]. Sadzone są najczęściej w krajobrazie wiejskim[10], czasem jako drzewa alejowe (w Indiach i na Sri Lance głównie wachlarzowiec właściwy, w pozostałej części Azji południowo-wschodniej nieco mniejszy wachlarzowiec wzniesiony)[12]. Ze względu na to, że po owocowaniu drzewo zamiera waląc się na otoczenie i powodując w nim szkody – rośliny te sadzone są poza tym tylko na odpowiednio rozległych terenach zielonych i w kolekcjach botanicznych[10].

Wachlarzowce są jadalne. Z kłodziny pozyskuje się sago[12] (z okazałych pni – w wielkiej ilości[10]). Pędy rozwijającego się kwiatostanu po przecięciu wydzielają słodki sok wykorzystywany do wyrobu sfermentowanego napoju orzeźwiającego, ale też cukru, syropu, octu i wina. Smaczne nasiona dodawane są do deserów i słodyczy[10].

Z pochew liściowych wyrabiano odpowiednik papieru. Zapisano na tym materiale m.in. historię Sri Lanki w starożytności[12] i sutry buddyjskie[6]. Liście używane są do wyplatania różnych mat i koszy[7][10]. Wykonuje się z nich także wachlarze i parasole, w tym tzw. „talpaty”, którymi służba wachlowała osoby wyżej sytuowane w hierarchii[4]. Z delikatnych włókien z ogonków liściowych wachlarzowca wzniesionego wykonuje się kapelusze (produkowane głównie w Filipinach)[6][10] i sznury[6].

Z twardych nasion wyrabia się koraliki do sznurów modlitewnych i guziki[6] (podobne do wyrobów z kości słoniowej)[4].

Do wyrobu mebli wykorzystuje się drewno z kłodziny[10], ale też tęgie ogonki liściowe[6].

Korzenie wachlarzowca wzniesionego wykorzystywane są także w medycynie ludowej. Sporządzane z nich nalewki mają działać antyseptycznie i uspokajająco. Na rozmaite dolegliwości (np. przeziębienie, ból głowy, problemy trawienne) żuje się kawałki korzenia tego gatunku[10].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2020-01-02].
  2. a b c Corypha. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-01-02].
  3. a b Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 505. ISBN 83-7079-779-2.
  4. a b c d Maria Witkowska: Palmy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 32-33, 67, 70. ISBN 83-09-00595-4.
  5. a b c Corypha L.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-01-02].
  6. a b c d e f g h i j k l m n David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 239. ISBN 978-1-107-11502-6.
  7. a b c d e f g h i j k l m n o p q Andrew Henderson: Palms of Southern Asia. Princeton, Oxford: The New York Botanical Garden, Princeton University Press, 2009, s. 99-101. ISBN 978-0-691-13449-9.
  8. a b c d e K.Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. IV. Flowering Plants. Monocotyledons. Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Berlin, Heidelberg: Springer, 1998, s. 332. ISBN 978-3-642-08378-5.
  9. a b c d e f Corypha L.. W: PALMweb: Palms of the World Online [on-line]. [dostęp 2020-01-02].
  10. a b c d e f g h i j k l m n Jolanta i Karol Węglarscy: Użyteczne rośliny tropików. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2008, s. 40, 116-117. ISBN 978-83-61320-17-3.
  11. a b c Janet Marinelli (red.): Wielka encyklopedia roślin. Warszawa: Świat Książki, 2006, s. 365. ISBN 83-7391-888-4.
  12. a b c d e f Jolanta i Karol Węglarscy: Rośliny dalekiej Azji. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 163. ISBN 83-60247-27-7.