Otwórz menu główne

Wełnianka wąskolistna

gatunek rośliny

Wełnianka wąskolistna (Eriophorum angustifolium) – gatunek rośliny z rodziny ciborowatych (Cyparaceae). Rośnie na różnego rodzaju mokradłach w strefie arktycznej i umiarkowanej półkuli północnej. Roślina opisywana była jako dość pospolita na terenie Polski, ale w ostatnich dziesięcioleciach obserwuje się spadek liczby stanowisk i wyraźny ubytek liczebności osobników na stanowiskach. Roślina wymaga wysokiej wilgotności i zanika z powodu odwodnień mokradeł. Efektowny i charakterystyczny puch na owocach ułatwia ich rozsiewanie. Roślina ma ograniczone znaczenie użytkowe – spożywana jest jako jadalna w Arktyce, lokalnie bywała wykorzystywana w ziołolecznictwie. Puch stosowano m.in. do wyrobu knotów do świec i napełniania poduszek – jest jednak zbyt kruchy by roślina mogła być wykorzystana jako włóknodajna.

Wełnianka wąskolistna
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina ciborowate
Rodzaj wełnianka
Gatunek wełnianka wąskolistna
Nazwa systematyczna
Eriophorum angustifolium Honck.
Verzeichn. Gewachse Teutschl. I. 153 (1782); Becherer in Candollea, IV. 63(1929)
Mapa zasięgu
Wełnianka wąskolistna: zasięg występowania na mapie
Wełnianki w czasie owocowania

Rozmieszczenie geograficzneEdytuj

Wełnianka wąskolistna występuje na półkuli północnej – jest szeroko rozpowszechniona w Eurazji i Ameryce Północnej. Rośnie w Arktyce – na Alasce, Archipelagu Arktycznym, w południowo-zachodniej i wschodniej Grenlandii, na Islandii[2], sięgając na północ do 83° szerokości północnej[3]. Na południu zasięg sięga do środkowej Azji, od Korei, poprzez Kazachstan po Kaukaz. Gatunek rośnie także na izolowanym obszarze w północnym Syczuanie[4]. W Europie sięga na południu do północnej części Półwyspu Iberyjskiego, środkowej Apenińskiego i gór w północnej Grecji[2]. W Ameryce Północnej rośnie na północy sięgając po środkową część Stanów Zjednoczonych, najdalej na południe schodząc wzdłuż pasma Gór Skalistych. Jako wątpliwy podawany był też z Jamajki i Kuby[2]. Brytyjski botanik William Turner Thiselton-Dyer miał odnaleźć ten gatunek w 1898 także w Republice Południowej Afryki[5].

W Polsce wełnianka wąskolistna jest rozpowszechniona niemal w całym kraju. Brak jej lokalnie lub jest rzadka na obszarach, gdzie brak odpowiednich siedlisk – np. na Żuławach Wiślanych, północnym Mazowszu i Pogórzu Środkowobeskidzkim[6].

MorfologiaEdytuj

Pokrój i organy podziemne
Roślina wieloletnia rozrastająca się klonalnie za pomocą cienkich rozłogów, tworząca luźne darnie[4][7]. Kłącze skośne, zwykle krótkie[7], ale czasem osiągające też i ponad 40 cm długości, z wydłużonymi międzywęźlami w części środkowej. Kłącza młode są białawe, starsze – fioletowe do brązowych[5]. Z węzłów wyrastają łuskowate liście, ale korzenie obecne są tylko w węzłach końcowego odcinka kłącza, cechującego się skróconymi międzywęźlami[5]. Korzenie są przejrzyste, różowe, nierozgałęzione[3].
Łodyga 
Wzniesiona, walcowata (rzadko na szczycie nieco trójkanciasta)[4], o średnicy ok. 1 mm[8], gładka, pełna, o wysokości zazwyczaj 30-60 cm[7], rzadziej do ponad 100 cm[4].
Liście 
Łodygowe w liczbie od 1 do 3[4]. Blaszka liściowa skórzasta, wąska (2-4, rzadko do 8 mm szerokości), rynienkowata lub płaska, ostrogrzbiecista, zakończona ostrym, trójkanciastym końcem, na brzegach szorstka[4][7][8]. Liście otulają pochwiasto łodygę, na połączeniu blaszki i ciemnoczerwonej do czarnej pochwy znajduje się języczek liściowy[5]. Blaszka liści jest krótsza od łodygi (do 40 cm długości)[8].
Kwiaty 
Zebrane w 3–5 kłosków[7] (rzadziej mniej lub więcej – od 1 do 10[4]). Kłoski jajowate do wydłużonych (10-15 × 5-7 mm[4]) zebrane są w luźną rozrzutkę wyrastającą w kątach 1-3 liściowatych podsadek. Podsadki osiągają do 12 cm długości, ich pochwy są czarniawe[8]. Szypuły kłosów są nierównej długości (5–60 mm[8]), spłaszczone, gładkie, rzadziej nieco szorstkie[8], początkowo wzniesione, a po przekwitnięciu zwisające[4]. Kwiaty wyrastają w kątach przysadek lancetowatych lub jajowatych o długości ok. 5 mm[4] (rzadziej do 10 mm[8]), jasnobrązowych do brunatnych, z wyraźnym nerwem, na szczycie zaostrzonych[8][7] (według niektórych źródeł tępych[4]). Kwiaty obupłciowe (rzadko też słupkowe[5]) z okwiatem składającym się z 10 lub więcej[8] gładkich i prostych włosków[7], w początkowym okresie kwitnienia o długości tylko ok. 4 mm[4], z czasem wydłużające się do 15–30 mm podczas owocowania[8]. Pręciki trzy, o długości 2–5 mm, z równowąskimi pylnikami[4][8]. Słupek smukły, zakończony trzema znamionami[4].
Owoce
Drobne orzeszki, odwrotnie jajowate, zaostrzone, nieco trójkanciaste, jasnobrunatne[7] lub czarne[4][8]. Osiągają 2–3 mm długości i 1 mm średnicy[4]. Otoczone są trwałym okwiatem tworzącym pęk długich, białych włosków[9].
Gatunki podobne
W Europie Środkowej kilka kłosków na szczycie pędu mają także wełnianka szerokolistna E. latifolium i delikatna E. gracile. Obie różnią się tępo trójkanciastą łodygą (u wąskolistnej jest obła, choć nieco kanciasta może być w części szczytowej) i pokrytymi szczecinkami, w efekcie szorstkimi szypułkami kłosów. Wełnianka szerokolistna ma poza tym liście od dołu płaskie (pozostałe wymienione gatunki mają liście ostrogrzbieciste od dołu) i tworzy zbite darnie i kępy (pozostałe są roślinami kłączowymi). Wełnianka delikatna wyróżnia się także bardzo wąskimi (do 2 mm szerokości) rynienkowatymi liśćmi[10].

EkologiaEdytuj

 
Wełnianka wąskolistna na brzegu pła mszarnego zarastającego zbiornik

Wełnianka wąskolistna występuje na różnych siedliskach mokradłowych, zwykle na obszarach o opadach rocznych od poniżej 1000 mm do ponad 2500 mm. Jednak to nie wielkość opadów, a duża wilgotność gleby jest czynnikiem limitującym występowanie gatunku. Zwykle też na siedliskach tego gatunku występuje znaczna wilgotność powietrza i silne nasłonecznienie. Przy wilgotności podłoża spadającej poniżej 50% rośliny te zaczynają więdnąć. Na silniej uwodnionym podłożu kłącza są dłuższe (do ponad 40 cm), podczas gdy na przesuszonych osiągają do kilku centymetrów (podobnie silnie są skrócone w przypadku wyeksponowania na światło słoneczne). Silne uwodnienie jest też skorelowane z większą liczbą kłosków w kwiatostanie (średnio ponad 6 na silnie podmokłych i zasobnych w węglan wapnia torfowiskach oraz średnio około 3 na glebie przynajmniej okresowo przesychającej). Rosnące w cieniu pędy ulegają etiolacji. Gleba na stanowiskach tego gatunku zwykle jest torfiasta i kwaśna (pH od 3,5 do 7), ale rośliny te rosną także na torfowiskach węglanowych, z dużą zawartością węglanu wapnia[5]. Nie jest to gatunek przywiązany do siedlisk o określonym odczynie, a poza silnym uwodnieniem podłoża czynnikiem limitującym jego występowanie jest to by siedlisko było skąpożywne[11]. Adaptacją do typowego w takim podłożu deficytu przyswajalnego azotu jest silnie rozbudowany system korzeniowy[12].

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej gatunek charakterystyczny dla Cl. Scheuzerio-Caricetea nigrae[13] oraz dla zespołu Eriophoro angustifolii-Sphagnetum recurvi[9]. Rośnie w bardzo różnych zbiorowiskach roślinnych na torfowiskach; na ubogich gatunkowo płach z torfowcami Sphagnum, poprzez mszary z wełnianką pochwowatą Eriophorum vaginatum i wrzosowiska atlantyckie, po bogate florystycznie mszary z wełnianeczką darniową Trichophorum cespitosum i inne typowe dla torfowisk przejściowych oraz różne zbiorowiska źródliskowe i łąk wilgotnych (często w towarzystwie takich gatunków jak: bobrek trójlistkowy Menyanthes trifoliata, siedmiopalecznik błotny Comarum palustre, turzyca dzióbkowata Carex rostrata). Wełnianka wąskolistna jest typowym gatunkiem dla wczesnych faz sukcesji roślinności na odsłoniętym z różnych przyczyn podłożu torfowym, ale ustępuje ze zbiorowisk, w których występuje silna konkurencja silniej rosnących bylin[5]. Jest jednym z kluczowych gatunków zagęszczających i wypiętrzających pła zarastające zbiorniki wodne[14].

Na obszarach górskich rośnie po piętro subalpejskie[9].

Rośliny tego gatunku dość dobrze znoszą pożary torfowisk, choć mogą wtórnie zanikać z powodu związanego z tym przesuszenia torfu i konkurencji gatunków zasiedlających zmienione siedlisko. Gatunek też utrzymuje się w miejscach wypasanych przez zwierzęta, a stały wypas może wręcz pozwalać na zachowanie wełnianki wąskolistnej także na torfowiskach zmienionych w pastwiska, poprzez ograniczanie rozwoju roślin o silniejszym wzroście i tworzenie optymalnych dla tego gatunku mikrosiedlisk przez bydło wydeptujące podmokły grunt. Zwierzęta rzadko zgryzają wełnianki, zwykle wiosną, gdy pędy są młode. Wełnianka wąskolistna nie utrzymuje się na torfowiskach odwadnianych, w takim przypadku rośliny ograniczają wzrost, przyrosty kłączy i wysokości pędów zmniejszają się i w końcu populacje tego gatunku znikają[5].

Brak danych o występowaniu mikoryzy u tego gatunku[5].

Do bezkręgowców związanych z tym gatunkiem należą: Ceruraphis eriophori (mszycowate) – letnie pokolenie żyje na wełniance, Elachista albidella i E. eleochariella (Elachistidae) – larwy minują łodygi i liście, Glyphipterix haworthana (Glyphipterigidae) – larwa żywi się nasionami, Celaena haworthii (sówkowate) – larwa żyje w nasadach pędów[5], Anthomyza gracilis (Anthomyzidae) – roślina pokarmowa dla larw[15].

Rośliny tego gatunku są zwykle wolne od patogenów grzybowych, rzadko bywają porażane przez mączniaka[16]. Na martwych pędach rozwija się natomiast liczna grupa grzybów, takich jak np: Mycocalia sphagneti (pieczarkowce), Mollisia pilosa, Cistella fugiens, Pezizella eriophori, Microscypha ellisii var. eriophori, Hyaloscypha paludosa, Dasyscyphus sydowii, Lachnum imbecille, Rutstroemia henningsiana, Myriosclerotinia dennisii (tocznikowce)[15].

BiologiaEdytuj

 
Puch na owocach ułatwia ich rozsiewanie przez wiatr

Wełnianka wąskolistna jest helofitem i geofitem rozprzestrzeniającym się głównie wegetatywnie za pomocą kłączy i rozłogów, w optymalnych warunkach nawet na długość 100 cm w ciągu jednego sezonu[5]. Wytwarzając co roku kolejne odcinki kłącza roślina uznawana jest za długowieczną[17]. Kwitnąć zaczynają rośliny trzyletnie, rzadziej dwuletnie, przy czym pędy kwiatonośne po wydaniu nasion obumierają. Mimo że u tego gatunku się zawiązują żywotne nasiona – ekstremalnie rzadko rejestrowana jest obecność siewek[5].

Po okresie spoczynku zimowego rozwój nowych pędów i organów podziemnych zaczyna się wraz z wiosennym ociepleniem, zwykle w marcu lub kwietniu, i trwa przez cały sezon wegetacyjny do października. W końcu tego miesiąca liście zaczynają czerwienieć (od końców począwszy) i do grudnia opadają. Kwitnienie zaczyna się w marcu wydłużeniem kłosków, a kwiaty rozwijają się w kwietniu i maju, czasem jeszcze w czerwcu. Kwiaty są wiatropylne i dichogamiczne – najpierw dojrzewają organy żeńskie, następnie pręciki. W środku lata dojrzewają owoce i rozsiewane są do września. W obrębie kłosków różna, nierzadko duża część owoców jest płonna (wyróżniają się one jaśniejszym kolorem). Owoce rozsiewane są przez wiatr podczas suchej pogody, a ich unoszenie przez prądy powietrza ułatwiają włosowato wydłużone listki okwiatu[5]. Aparat lotny powoduje, że owoce wełnianki wąskolistnej mają niewielką szybkość opadania wynoszącą 0,22 m/s[18]. Podczas mgły i deszczu włoski te sklejają się utrudniając rozsiewanie. Kiełkowanie w warunkach kontrolowanych następuje na wilgotnym podłożu w pierwszym roku, rzadziej w drugim. Występują duże różnice w żywotności i zdolności do kiełkowania nasion z różnych populacji. Siewki eksponowane przez kilka dni na temperaturę niższą niż 4 °C – obumierają. Dla skutecznego procesu kiełkowania konieczne jest osłonięte miejsce, ale bez konkurencji innych roślin, duża wilgotność, ale bez stagnującej wody na powierzchni, neutralne pH lub duża zawartość węglanu wapnia w podłożu, brak ochłodzeń[5].

Siewka w optymalnych warunkach stosunkowo szybko rozwija się osiągając 2 cm wysokości i rozwijając dwa, niewielkie, trójkątne na przekroju liście. W kolejnych miesiącach wzrost jest niemal niezauważalny, ew. rozwija się trzeci liść. Przez 18 kolejnych miesięcy nie obserwowano dalszego wzrostu siewki, ani wytwarzania kłącza[5]. Pęd kwiatonośny rozwija się najwcześniej u roślin dwuletnich, czasem dopiero po 5 latach[16].

Liczba chromosomów wynosi 2n = 58[5].

SystematykaEdytuj

 
E. angustifolium subsp. triste z Grenlandii – rośliny niższe od typowych i z krótszymi szypułkami kłosków

Poza podgatunkiem nominatywnym wyróżnia się jeszcze jeden podgatunek[8] lub dwa podgatunki[19]:

  • E. angustifolium subsp. angustifolium – pędy do 20–100 cm wysokości, większa podsadka osiąga 2–12 cm długości; szypuły długości 5–60 mm (kwiatostan w efekcie ± luźny), nagie lub szorstkie tylko na kantach.
  • E. angustifolium subsp. triste (Th. Fries) Hultén – pędy do 30 cm wysokości, większa podsadka od 1 do 3 cm długości, szypuły kwiatostanów 5–20 mm długości (kwiatostan w efekcie gęsty), na całej długości szorstkie. Występuje w tundrze w strefie okołobiegunowej Eurazji i Ameryki Północnej[8]. Czasem podnoszony jest do rangi osobnego gatunku E. triste (Th.Fr.) Hadac & Á.Löve[17].
  • E. angustifolium subsp. komarovii (V.N.Vassil.) Vorosch. (syn. E. angustifolium subsp. scabrisculum Hult.[20]), wyodrębniany także jako osobny gatunek – E. komarovii V.N.Vassil.[21] – szypułki kwiatostanów długie jak u typu, ale szorstkie. Liście wąskie[20].

Opisano następujące mieszańce tego gatunku:

  • E. × rousseauianum Raymond, Naturaliste Canad. 77: 67 1950[20] (syn. E. × sorensenii Raymond)[19] – mieszaniec z wełnianką Scheuchzera E. scheuchzeri – podobne do E. angustifolium subsp. triste, ale z jednym, większym kłoskiem na szypułce i jednym lub dwoma kłoskami mniejszymi, niemal siedzącymi, pylniki krótsze (1–1,5 mm) w porównaniu do E. angustifolium subsp. triste (ok. 2 mm), ma też silnie zredukowany, pozbawiony blaszki najwyższy liść łodygowy[17].
  • E. × churchillianum Lepage, Naturaliste Canad. 84: 39, f. 2 1957[20] (syn. E. × polystachiovaginatum Beauverd[22]) – mieszaniec z wełnianką pochwowatą E. vaginatum
  • E. × beringianum Raymond, Naturaliste Canad. 84: 184 1957[20] – mieszaniec z Eriophorum chamissonis

NazewnictwoEdytuj

Nazwę naukową dla gatunku – Eriophorum angustifolium opublikował jako pierwszy w 1782 niemiecki botanik – Gerhard August Honckeny[19][23]. Nazwy tej użył sześć lat później w swojej publikacji Albrecht Wilhelm Roth, powołując się zresztą na pracę Honckeny'ego[24]. Czasem jako autor nazwy podawany bywa w efekcie błędnie Roth[5]. Wcześniej, w 1753 w Species Plantarum gatunek został opisany przez Karola Linneusza jako Eriophorum polystachion L., jednak nazwa ta uznawana jest za synonim[19]. Przez Adriaana van Royena nazwany został Eriophorum spicis pendulis[25].

Naukowa nazwa rodzajowa Eriophorum wymyślona została przez Linneusza jako złożenie z dwóch greckich słów – εριων (érion, „wełna”) i -φόρος (-phoréo, „noszę”) ze względu na puch powstający z przekwitających kwiatów. Nazwa gatunkowa angustifolium powstała z dwóch łacińskich słów – angustus („wąski”) i folium („liść”)[26].

Polską nazwą zwyczajową dla tego gatunku (i innych z rodzaju, które najwyraźniej nie były rozróżniane) była „wełnianka”, „wełnica” i „kucutka”[27]. U Krzysztofa Kluka (1805) gatunek nazwany za nazwą naukową Linneusza „wełnianką wielokłosową”[25]. W pierwszym wydaniu „Roślin polskich” (1924) gatunek nazwany został „wełnianką wąskolistną”[28] i później w piśmiennictwie XX wieku nazwa ta została utrwalona[29][30].

Zagrożenie i ochronaEdytuj

Gatunek w skali globalnej nie jest uznawany za zagrożony – ze względu na rozległy zasięg i znaczne zasoby na Czerwonej liście IUCN ma status gatunku najmniejszej troski (LC)[11]. Przy południowej granicy zasięgu bywa jednak regionalnie rzadki i np. w Chorwacji ma status krytycznie zagrożonego[11]. Zagrożony jest także w stanach Indiana i New Hampshire w Ameryce Północnej[22]. W Polsce roślina opisywana była jako pospolita, ale w ostatnich dziesięcioleciach obserwuje się spadek liczby stanowisk i wyraźny ubytek liczebności osobników na stanowiskach[31]. Gatunek jest wrażliwy na osuszanie mokradeł i po ich odwodnieniu zanika[5].

Istotne siedliska gatunku stanowią przedmiot ochrony europejskiej sieci Natura 2000 (torfowiska przejściowe i trzęsawiska, przeważnie z roślinnością z Scheuchzerio-Caricetea; górskie i nizinne torfowiska zasadowe o charakterze młak, turzycowisk i mechowisk; bory i lasy bagienne; wilgotne wrzosowiska z wrzoścem bagiennym Ericion tetralix)[32].

Znaczenie użytkoweEdytuj

Czyniono próby wykorzystania puchu lotnego, ale ze względu na kruchość okazało się, że nie nadaje się do wyrobu nici[33][34]. Z powodzeniem wyrabiano z niego jednak papier, knoty do świec[35][36], kapelusze[25] i stosowano jako wypełnienie do poduszek[35][36], a także mebli tapicerowanych i materaców[25]. W czasie I wojny światowej puch ten w Szkocji wykorzystywany był także do wykonywania opatrunków na rany[37].

Nasiona, nasady łodyg i korzenie wełnianki wąskolistnej są jadalne i spożywane były przez mieszkańców północnej części Ameryki Północnej (Inuitów)[38][39]. Spożywano je surowe lub po ugotowaniu, przed spożyciem korzeni należy usunąć ciemną skórkę[38].

Napary z korzeni wełnianki wąskolistnej, mające działanie ściągające, stosowane były przez Inuitów na Alasce w leczeniu dolegliwości przewodu pokarmowego[40], w Europie stosowane były w leczeniu biegunki[33]. Rdzeń z łodygi przykładano na miejsca oparzone[25].

Na pastwiskach gatunek uznawany jest za raczej niepożądany – jak inne ciborowate rośliny te zawierają dużo kryształków krzemionki podrażniających błony śluzowe przewodu pokarmowego zwierząt. Puch na owocach tworzyć ma niemożliwe do strawienia kłębki w jelitach zwierząt[41]. Z drugiej jednak strony zwierzęta, głównie owce i bydło[35] oraz gęsi[42], zgryzają te rośliny, tylko gdy te są młode[5] lub w ogóle ich unikają[25]. Problem dla zwierząt stanowić może siano z dużą zawartością owoców z puchem[25].

Charakterystyczny wygląd wełnianek i przywiązanie ich do silnie uwodnionych siedlisk warto zapamiętać by unikać miejsc, w których rosną, ze względu na ryzyko wejścia na bardzo grząski grunt[36].

Charakterystyczny pokrój w czasie owocowania sprawia, że roślina uprawiana bywa jako ozdobna, przy czym ze względu na ekspansywność zaleca się sadzić ją tylko w większych ogrodach bagiennych[43].

UprawaEdytuj

Rośliny tego gatunku oceniane są jako trudne w uprawie[44]. Sadzi się je w miejscach nasłonecznionych, bagiennych lub na brzegach wód, na podłożu wilgotnym lub mokrym, ewentualnie w wodzie sięgającej 5 cm głębokości[43]. Podłoże może być ubogie do żyznego[45]. Gatunek jest mrozoodporny (znosi do -20 °C[46] lub nawet -40 °C[45]). Część źródeł rekomenduje pozostawianie roślin bez ingerencji i pozwalanie na obumieranie pędów kwiatonośnych[46], inne zalecają przycinanie ich po rozsianiu owoców[16] lub wiosną[45].

Rozmnaża się je przez podział kłączy[43], najlepiej wiosną[46]. Można też wysiewać wiosną nasiona na podłoże stale wilgotne, zasobne w materię organiczną z ziemią kompostową[46].

W uprawie poza roślinami typowymi znajduje się odmiana 'Heidelicht' o przysadkach białych, w efekcie kłoskach zdobnych także w czasie kwitnienia (u roślin typowych są one czerwono-brązowe)[43][47].

PrzypisyEdytuj

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-11-17].
  2. a b c Eriophorum angustifolium. W: Den virtuella floran (Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein) [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. [dostęp 2015-05-25].
  3. a b Harry Godwin: The Archives of Peat Bogs. Cambridge University Press, 2009, s. 81–82. ISBN 978-0-521-10712-9. (ang.)
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p Eriophorum angustifolium. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-05-25].
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Marie E. Phillips. Biological Flora of the British Isles: Eriophorum angustifolium Roth. (E. polystachion L.). „Journal of Ecology”. 42, 2, s. 612–622, 1954. DOI: 10.2307/2256893 (ang.). 
  6. Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 221. ISBN 83-915161-1-3.
  7. a b c d e f g h Jakub Mowszowicz: Pospolite rośliny naczyniowe Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 543-544.
  8. a b c d e f g h i j k l m n Eriophorum angustifolium. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-05-25].
  9. a b c Stanisław i Grzegorz Kłosowscy: Rośliny wodne i bagienne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2001, s. 297. ISBN 83-7073-248-8.
  10. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 615-616. ISBN 83-01-12218-8.
  11. a b c Lansdown, R.V.: Eriophorum angustifolium. W: The IUCN Red List of Threatened Species [on-line]. 2014. [dostęp 2019-02-28].
  12. Jacek Herbich, Maria Herbichowa: Szata roślinna torfowisk Polski. W: Piotr Ilnicki: Torfowiska i torf. Poznań: Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego, 2002, s. 182. ISBN 83-7160-243-X.
  13. Matuszkiewicz Władysław. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa, 2006. ​ISBN 83-01-14439-4​.
  14. Zbigniew Podbielkowski, Henryk Tomaszewicz: Zarys hydrobotaniki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, s. 472. ISBN 83-01-00566-1.
  15. a b Malcolm Storey: Eriophorum angustifolium Honck.. W: BioInfo - Wildlife Information (UK) [on-line]. [dostęp 2019-02-28].
  16. a b c Eriophorum angustifolium common cotton grass. W: rhs.org.uk [on-line]. The Royal Horticultural Society. [dostęp 2019-02-27].
  17. a b c Eriophorum triste (Th.Fr.) Hadac & Á.Löve. W: The Flora of Svalbard [on-line]. svalbardflora.net. [dostęp 2019-03-01].
  18. Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 491. ISBN 83-02-04299-4.
  19. a b c d Eriophorum angustifolium Honck.. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-03-01].
  20. a b c d e Eric Hultén: Flora of Alaska and Neighboring Territories: A Manual of the Vascular Plants. Stanford University Press, 1968, s. 198-200. ISBN 0-8047-0643-3.
  21. S. K. Czerepanov: Vascular Plants of Russia and Adjacent States (the Former USSR). Cambridge University Press, 2007, s. 211. ISBN 0-521-04483-9.
  22. a b Eriophorum angustifolium - Linaigrette a feuilles etroites. W: Jardin! L'Encyclopedie [on-line]. Societe des Gens de Lettres. [dostęp 2019-02-28].
  23. Gerhard August Honckeny: Vollständiges systematisches Verzeichniß aller Gewächse in Teutschland zur Beförderung ihrer physikalischen und ökonomischen Geschichte. Leipzig: Siegfried Lebrecht Crusius, 1782, s. 148.
  24. Albrecht Wilhelm Roth: Tentamen Florae Germanicae: Continens Enumerationem Plantarum in Germania Sponte Nascentium. Leipzig: I. G. Mülleriano, 1788, s. 24.
  25. a b c d e f g Krzysztof Kluk: Dykcyonarz roślinny. T. I. 1805, s. 206.
  26. Marian Rejewski: Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich. Warszawa: 1996, s. 67. ISBN 83-05-12868-7.
  27. Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. II. Warszawa: Nakładem autora, 1894, s. 312.
  28. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Lwów, Warszawa: Książnica Atlas, 1924, s. 65. ISBN 83-01-05287-2.
  29. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988. ISBN 83-01-05287-2.
  30. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  31. Zarzycki, K., Trzcińska-Tacik, H., Różański, W., Szeląg, Z., Wołek, J., Korzeniak, U., 2002 - Ecological indicator values of vascular plants of Poland (Ekologiczne liczby wskaźnikowe roślin naczyniowych Polski)
  32. Interpretation Manual of European Union Habitats. EUR 28. April 2013. European Commission DG Environment
  33. a b Mike Raine: Nature of Snowdonia. Pesda Press, 2009, s. 77. ISBN 978-1-906095-10-9.
  34. Richard Mabey: Flora Britannica. Chatto & Windus, 1996, s. 389. ISBN 978-1-85619-377-1.
  35. a b c George Graves: A Monograph on the British Grasses. London: 1822, s. 4-5.
  36. a b c Cottongrass, common (Eriophorum angustifolium). Devon Wildlife Trust Reg. Charity. [dostęp 2019-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  37. Chris Beardshaw: The Natural Gardener: Lessons from the Landscape. Trafalgar Square, 2003, s. 85. ISBN 978-0-563-48804-0.
  38. a b Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 236. ISBN 83-904633-6-9.
  39. Daniel E. Moerman: Native American Food Plants: An Ethnobotanical Dictionary. Timber Press, 2010, s. 296, 309–310. ISBN 978-1-60469-189-4.
  40. H. Selin (red.): Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. Springer, s. 820. ISBN 978-1-4020-4559-2.
  41. Maria Grynia: Trujące i szkodliwe rośliny łąk i pastwisk. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 37.
  42. A. D. Fox, D. A. Stroud, I. S. Francis. Up-rooted common cotton-grass Eriophorum angustifolium as evidence of goose feeding in Britain and Ireland. „Bird Study”. 37 (3), s. 210–212, 1990. DOI: 10.1080/00063659009477059. 
  43. a b c d Peter Hagen, Martin Haberer: Staw w ogrodzie. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2010, s. 292. ISBN 978-83-258-0272-1.
  44. Sylvan T. Runkel, Dean M. Roosa: Wildflowers and Other Plants of Iowa Wetlands. University of Iowa Press, 1999, s. 59. ISBN 978-1-60938-035-9.
  45. a b c Eriophorum angustifolium. W: Encyklopedia Traw [on-line]. trawy.eu. [dostęp 2019-03-01].
  46. a b c d Stefan Buczacki: Best water plants. London: Hamlyn, 1995, s. 110. ISBN 0-600-58337-6.
  47. Eriophorum angustifolium 'Heidelicht'. W: Encyklopedia Traw [on-line]. trawy.eu. [dostęp 2019-03-01].