Więcbork

miasto w województwie kujawsko-pomorskim
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Więcbork (ujednoznacznienie).

Więcbork (niem. Vandsburg) – miasto w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie sępoleńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Więcbork.

Więcbork
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Więcbork z lotu ptaka
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat sępoleński
Gmina Więcbork
Data założenia VII w.
Prawa miejskie 1087
Burmistrz Waldemar Kuszewski
Powierzchnia 4,31 km²
Wysokość 180 m n.p.m.
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności
• gęstość

5965[1]
1384 os./km²
Strefa numeracyjna 52
Kod pocztowy 89–410
Tablice rejestracyjne CSE
Położenie na mapie gminy Więcbork
Mapa lokalizacyjna gminy Więcbork
Więcbork
Więcbork
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Więcbork
Więcbork
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Więcbork
Więcbork
Położenie na mapie powiatu sępoleńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu sępoleńskiego
Więcbork
Więcbork
Ziemia53°21′N 17°29′E/53,350000 17,483333
TERC (TERYT) 0413044
SIMC 0929820
Hasło promocyjne: Dobry kierunek
Urząd miejski
ul. Mickiewicza 22
89-410 Więcbork
Strona internetowa
BIP

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Więcbork liczył 5965 mieszkańców[1].

Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1383 położone było w XVI wieku w województwie kaliskim[2].

PołożenieEdytuj

Miasto położone jest nad Jeziorem Więcborskim oraz nad rzeką Orlą, która znajduje się w dorzeczu Noteci. W środkowo-wschodniej części Krajny, w pasie Pojezierza Południowopomorskiego (w tym Pojezierza Krajeńskiego), na obszarze Krajeńskiego Parku Krajobrazowego (siedziba tegoż Parku), w odległości 59 km na północny zachód od Bydgoszczy. Historycznie od początków państwa Polan, Więcbork był związany z Wielkopolską[3].

DemografiaEdytuj

 
Panorama rynku
  • Piramida wieku mieszkańców Więcborka w 2014[4].


 

HistoriaEdytuj

Źródło: Historia Więcborka[3]

  • We wczesnym średniowieczu istniał jako umocniony gród.
  • Prawdopodobnie po 960 gród znalazł się w obrębie państwa Polan.
  • 1087 – Nadanie praw miejskich wg. dzieła Otto Georkie „Der Kreis Flatof” z 1867r.
  • 1383 – Pierwsza wzmianka w źródłach o mieście nazywanym wówczas Wanszowna w kronice Janka z Czarnkowa. Informuje ona, iż miasto będące własnością Markusza z Pamperzyna zostało najechane i spalone przez Grzymalitę Domarata z Pierzchna, kasztelana poznańskiego i starostę generalnego wielkopolski. Był to jeden z epizodów wojny Grzymalitów z Nałęczami.
  • 1405 – pierwszy dotychczas znany zapis obecnej nazwy.
  • Od średniowiecza miasto było własnością szlachecką w posiadaniu, kolejno, rodu Grzymalitów, Peperzyńskich, Więcborskich, Zebrzydowskich, Garczyńskich, Smoczewskich i Potulickich.
  • W latach 1558–1560 w więcborskim zamku przebywał biskup krakowski Andrzej Zebrzydowski.
  • Przed 1772 Więcbork należał administracyjnie do województwa kaliskiego, powiatu nakielskiego.
  • 1772 w wyniku I rozbioru Rzeczypospolitej miasto przeszło pod władzę Prus, wchodząc w skład obwodu nadnoteckiego w powiecie kamieńskim.
  • 1807 – Więcbork został włączony przez Napoleona Bonaparte do Wielkiego Księstwa Warszawskiego. Po upadku Księstwa Warszawskiego Więcbork wraca do Prus, do powiatu złotowskiego regencji bydgoskiej.
 
Rynek w Więcborku sto lat temu
  • 1830 – miasto spłonęło w wyniku wielkiego pożaru.
  • 28 lutego 1835 – powstał powiat więcborski.
  • 1 października 1894 oddano do użytku przechodzącą przez Więcbork linię kolejową z Nakła nad Notecią do Chojnic, będącą fragmentem linii kolejowej nr 281 Oleśnica - Chojnice (- Gdynia).
  • 1910 – miasto liczyło 3118 mieszkańców, w tym 74,9% Niemców.
  • 1920 – Więcbork powrócił do Polski na mocy traktatu wersalskiego z 1919. Administracyjnie został włączony do województwa pomorskiego.
 
Uroczystość z okazji 100 lat Niepodległości Polski na rynku w Więcborku, 3 maja 2018 r.
  • W okresie międzywojennym Więcbork był największym miastem powiatu 4456 mieszkańców z największą 50% ilością ludności narodowości polskiej w powiecie sępoleńskim, dane z 1938 – źródło ABP, Wydział Powiatowy sygn. 6.508.571.
  • W trakcie II wojny światowej w pałacu w Runowie k. Więcborka rezydował Hermann Göring.
  • W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego..
  • W latach 1980–1989 Więcbork stanowił silny ośrodek Solidarności z Henrykiem Napieralskim członkiem KK NSZZ „Solidarność” na czele.
  • W 1998 decyzją wojewody bydgoskiego powołano Krajeński Park Krajobrazowy z siedzibą w Więcborku.
  • W latach 1993, 1998, 2001 Sejm RP i Sejmowa Komisja Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej powołała w uchwale STR-181-13/2001 Powiat Więcborsko – Sępoleński, który zablokowała Rada Ministrów RP.
  • 2002 – Jan Paweł II przyjmuje honorowe obywatelstwo miasta i gminy Więcbork.

ZabytkiEdytuj

 
Kamienice w centrum miasteczka
 
Pomnik pamięci poległych za wolność ojczyzny i ziemi więcborskiej
 
Promenada
 
Rynek z promenadą w Więcborku
  • rokokowy kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza zbudowany przez Aleksandra Hilarego Potulickiego w latach 1772–1778. Kościół jest murowany, jednonawowy, sklepiony, 24 m. długi, bez wieży, z elipsowatą zakrystią; posiada stylowo jednolite urządzenie wewnętrzne z czasów budowy kościoła. W kościele znajdują się epitafia i groby Potulickich.
  • kaplica cmentarna z 1787 na Górze św. Katarzyny zbudowana przez A. H. Potulickiego oraz zabytkowy 700-letni cmentarz katolicko-ewangelicki
  • średniowieczny układ urbanistyczny i domy w rynku z XVIII-XX w.
  • Kościół ewangelicki z XIX przy ul. Rybackiej
  • Budynek drewniany z 1732, siedziba Kurkowego Bractwa Strzeleckiego w Więcborku.
  • Fundamenty i fragmenty więcborskiego zamku Zebrzydowskich z 1556 przy ul. Potulickich i Powstańców Wlkp.
  • Pozostałości po byłej synagodze żydowskiej z XVIII przy ul. Hallera – do dziś zachowało się biuro i dom rabina.
  • Klasztor z kaplicą ewangelickich sióstr Diakonistek, obiekt z XIX w. zlokalizowany przy ul. Pocztowej, obecnie zajmowany przez szkoły średnie.
  • Kościół ewangelicki, z XVIII w. wraz z infrastrukturą przy ul. Pocztowej, przerobiony w 1983 na dom kultury. Do dziś zachowały się obiekty przy kościelne z zabytkową plebanią zajmowaną obecnie przez opiekę społeczną i Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie.
  • Pozostałości po dworku Potulickich przerobionym w latach 70. na szpital miejski w Więcborku, do dziś zachowały się przyległe obiekty, zajmowane obecnie przez szpital powiatowy w Więcborku.
  • Klasztor sióstr franciszkanek z XIX w.
  • Sąd i areszt z XIX w. przy ul. Pocztowej.
  • Teren grodu więcborskiego przy plaży miejskiej.
  • Tereny i pozostałości ziemskie po zamku Grzymalitów za plażą miejską w Więcborku w okolicach byłej strzelnicy sto metrów za wczesnośredniowiecznym grodem więcborskim.
  • Wzgórze Świętej Katarzyny w Więcborku miejsce prastarego grodu więcborskiego, oraz miejsce drewnianego zamku Pałuków, a następnie teren miasta Więcbork. źródła kroniki kościoła katolickiego w Więcborku i Monografia Więcborka z 1993

Nazwy Więcborka na przestrzeni wiekówEdytuj

Na przestrzeni wieków występowało ponad dziesięć różnych nazw Więcborka. Pierwsza nazwa miasta to Wansowno kolejne to Wanszowno, Wiązowno, Wicbork, Wienzburg, Wiecborg, Wiecborg, Więcburg, Wiecborg, Więcburg, Wicburg, Wyądzburg, Vandsburg i obecna nazwa Więcbork. Pierwszymi znanymi właścicielami miasta byli Grzymalici herbu Grzymała, którzy posiadali swój zamek na terenach plaży miejskiej.

Zamek Zebrzydowskich i Potulickich w WięcborkuEdytuj

  • Więcborski zamek Zebrzydowskich z 1496 został rozbudowany i odrestaurowany z plenipotencji Królowej Bony, której kapelanem był biskup krakowski rodem z Więcborka Książę Andrzej Zebrzydowski; w latach 1558–1560 przeniósł on siedzibę biskupa krakowskiego z Wawelu do zamku w Więcborku.
  • Mieściła się tam kaplica zamkowa bp Andrzeja Zebrzydowskiego. Kaplica ta była związana z rozbudowanym zamkiem przez Zebrzydowskich w 1556 Zamek stał po drugiej stronie jeziora w znacznej odległości od miejsca, w którym znajdował się poprzedni zamek. Było to po wschodniej stronie miasta, według jego dzisiejszego położenia: źródło Tamże i Otto Goerke, Der Kreis Flatow, Złotów 1918, s. 640. Była to budowla z groblami, fosami, mostami zwodzonymi i wszystkimi przynależnościami rycerskiego zamku. źródło: Tamże.

Rezydencja Ignacego MościckiegoEdytuj

Pochodzący jeszcze z XIX wieku myśliwski pałacyk, położony na terenie parku leśnego w miejscowości Runowo-Młyn, stał się miejscem częstych wizyt Ignacego Mościckiego. W tej rezydencji prezydent gościł przedstawicieli najwyższych władz państwowych II RP. Gmina Więcbork kończyła wówczas granicznie terytorium Polski co być może przyczyniło się do utworzenia rezydencji prezydenta w Runowie. Ostatnie Boże Narodzenie z udziałem Prezydenta Mościckiego w podwięcborskiej rezydencji odbyło się w grudniu 1938. Poprzedziło je reprezentacyjne polowanie z udziałem Ignacego Mościckiego i Edwarda Śmigłego-Rydza.

Więcborska Gmina ŻydowskaEdytuj

  • Więcborska gmina żydowska zaistniała w Więcborku już w XV w. Natomiast więcborska synagoga została wybudowana w 1811 i mieściła się przy obecnej ul. gen. J. Hallera 11. Synagoga powstała z inicjatywy miejscowej gminy żydowskiej i darczyńcy materiałów budowlanych dla synagogi Pana Nagla z Sypniewa k/Więcborka.
  • źródło Monografia Więcbork z 1993

Ewangelicy w WięcborkuEdytuj

  • Więcbork stanowił ważny ośrodek kościoła ewangelickiego w Polsce. To tu ustanowiono 350 osobowy dom sióstr diakonis z oddziałami w Warszawie, Lwowie, Wilnie, Bydgoszczy, Gnieźnie, Poznaniu itd. W Więcborku mieściły się liczne zakłady pomocnicze więcborskich sióstr diakonis, w tym szpital, drukarnie, domy wypoczynkowe, sierocińce, przedszkola, a nawet odwykówka dla upadłych dziewcząt, bo i wtedy prostytucja była doskonale rozwinięta.
  • W mieście działały dwa zbory ewangelickie jeden na ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego obecnie ul.Pocztowa, a kolejny na ul. Rybackiej. W przyległej do miasta Wituni działał Zakon Misjonarzy Ewangelickich, do dziś zachowały się wszystkie opisywane budynki ewangelików. Trzeba przypomnieć, że kolejne kościoły ewangelickie były w Zabartowie, Pęperzynie, Runowie i Sypniewie gmina Więcbork.
  • źródło Monografia Więcborka z 1993

ReligiaEdytuj

 
Wnętrze kościoła w Więcborku wybudowanego przez Potulickich z Więcborka

Kościół katolickiEdytuj

Organizacje pozarządowe, stowarzyszenia i klubyEdytuj

 
Przemarsz orkiestry i pocztów sztandarowych ul. Hallera w Więcborku w 2018 roku
  • Stowarzyszenie Kurkowe Bractwo Strzeleckie w Więcborku – założone w 1732
  • KS Grom Więcbork – założony w 1957
  • TKKF Wodnik
  • Stowarzyszenie Tarcza i Miecz
  • Krajeńskie Stowarzyszenie Kulturalne
  • Stowarzyszenie Rodzin Katolickich
  • Liga Obrony Kraju
  • Polski Związek Wędkarski
  • Caritas oddział przy parafii Więcborskiej
  • Ludowe Zespoły Sportowe
  • Polski Związek Wędkarski
  • 34 Wodna Drużyna Związku Harcerstwa Polskiego
  • Stowarzyszenie Ochotnicza Straż Pożarna w Więcborku
  • Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe w Więcborku
  • Towarzystwo Gimnastyczne SOKÓŁ w Więcborku
  • Stowarzyszenie „Szpital Wspólnym Dobrem”
  • Więcborski Klub Motorowy – WKM Więcbork

Osiedla WięcborkaEdytuj

  • Osiedle BOWiD
  • Osiedle Na Skarpie
  • Plebanka
  • Osiedle Piastowskie
  • Osiedle Słoneczne
  • Lupinek
  • Osiedle Tartaczne
  • Stare miasto
  • Centrum
  • Suszynkowo
  • Kempingi
  • Korea
  • Ogrody

Warunki naturalneEdytuj

 
Plaża miejska
 
Jezioro Więcborskie i Więcbork z lotu ptaka

Więcbork to miejscowość turystyczna położona przy Jeziorze Więcborskim otoczonym w znacznej części lasami z kilkunastoma ośrodkami wypoczynkowymi, hotelami, motelami i pensjonatami. W 1998 Więcbork stał się siedzibą Krajeńskiego Parku Krajobrazowego. Otoczony jest wzgórzami morenowymi, jeziorami i lasami. Najwyższym punktem miasta jest Góra Świętej Ka­ta­rzy­ny (180 m n.p.m.). Jest to drugie co do wysokości wzniesienie w województwie Kujawsko-Pomorskim (najwyższe Czarna Góra 189 m n.p.m.), a najwyższe położone na terenie zamieszkałym, co czyni z Więcborka najwyżej położone miasto w województwie.

 
Więcbork z lotu ptaka

GospodarkaEdytuj

W Więcborku działa przemysł metalowy (Więcborskie Zakłady Metalowe WIZAMOR i firma BEMIX) oraz meblowy (firma GABI BIS). Na dzień 31 grudnia 2010 r. w Mieście i Gminie Więcbork działały 834 podmioty gospodarcze (źródło – Biuletyn Informacyjny Gminy Więcbork).

TransportEdytuj

Transport drogowyEdytuj

Więcbork leży nieco ponad 30 kilometrów od Złotowa przy drodze wojewódzkiej nr 189. Przez miasto przebiegają także drogi wojewódzkie nr 241 i 242.

W Więcborku funkcjonuje lokalny oddział przedsiębiorstwa PKS Chojnice. Można spotkać tu również autobusy PKS Bydgoszcz, PKS Człuchów, PKS Koszalin, PKS Piła, PKS Bytów i PKS Polonus Warszawa. Autobusem można bez problemu dojechać do Bydgoszczy, Chojnic, Koszalina, Złotowa, Sośna, Człuchowa, Tucholi, Sępólna Krajeńskiego, Warszawy, Włocławka, Torunia, Piły, Poznania, a w sezonie letnim również do Łodzi, Krakowa, Mielna[5].

 
Stacja PKP Więcbork

Transport kolejowyEdytuj

Przez Więcbork przebiegają dwie linie kolejowe:

W mieście znajduje się nieczynna stacja kolejowa. Niegdyś węzeł łączący Piłę i Złotów z Laskowicami Pomorskimi, czy Grudziądzem. Od 2000 przez Więcbork jeżdżą lokalne pasażerskie pociągi turystyczne i pociągi towarowe.

OświataEdytuj

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. Kornela Makuszyńskiego
  • Liceum Ogólnokształcące im. Janusza Korczaka[6]
  • Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego[7]
  • Branżowa Szkoła I Stopnia
  • Zespół Szkół Policealnych
  • Centrum Edukacji w Więcborku
  • Ośrodek Zamiejscowy w Więcborku Wyższej Szkoły Gospodarki z Bydgoszczy

Opieka zdrowotnaEdytuj

  • Szpital Powiatowy w Więcborku
  • Pogotowie ratunkowe w Więcborku.
  • Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej PROVITA w Więcborku
  • Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej „Ars Medica” s.c. w Więcborku
  • Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Familia w Więcborku
  • Laboratorium ZOZ w Więcborku
  • Rehabilitacja Zdrowotna ZOZ w Więcborku

Pomoc społecznaEdytuj

  • Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Więcborku
  • Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Więcborku
  • Środowiskowy Dom Samopomocy w Więcborku
  • Placówka Opiekuńczo-Wychowawcza w Więcborku

SportEdytuj

 
Stadion miejski z lotu ptaka
  • KS Grom Więcbork I liga w podnoszeniu ciężarów
  • KS Grom Więcbork A-klasa piłka nożna
  • KS Grom Więcbork sekcja lekkoatletyczna
  • Więcborski Klub Motorowy Wizamor w Więcborku
  • Polski Związek Wędkarski
  • Więcborski Klub Szachistów Wieża
  • Kurkowe Bractwo Strzeleckie
  • Ludowe Zespoły Sportowe
  • Liga Obrony Kraju oddział w Więcborku
  • TKKF Wodnik w Więcborku
  • Towarzystwo Gimnastyczne Sokół w Więcborku
  • Więcborski Klub Motorowy – WKM Więcbork

Honorowe Obywatelstwo Miasta i Gminy WięcborkEdytuj

Wywodzący się z WięcborkaEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-16].
  2. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 180.
  3. a b Tomasz Roman Bracka: Historia Więcborka. tomaszbracka.eu. [dostęp 2019-10-27].
  4. http://www.polskawliczbach.pl/Wiecbork, w oparciu o dane GUS.
  5. PKS Chojnice.
  6. Liceum Ogólnokształcące im. Janusza Korczaka. oficjalna strona [dostęp 2019-10-27]
  7. Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Więcborku. oficjalna strona [dostęp 2019-10-27]

Linki zewnętrzneEdytuj