Wieża Sjujumbike

wieża w Rosji

Wieża Sjujumbike[1], baszta Siumbeki[2][3] (ros. башня Сююмбике; tatar. Сөембикә манарасы) – jedna z baszt Kremla kazańskiego, wzniesiona najprawdopodobniej w XVIII w., która w XIX w. stała się przedmiotem romantycznych legend związanych ze zdobyciem Kazania przez Iwana Groźnego i z osobą ostatniej regentki chanatu kazańskiego, Sjujumbike. Wieża jest jednym z nieoficjalnych symboli Kazania.

Wieża Sjujumbike
Башня Сююмбике
Сөембикә манарасы
Symbol zabytku nr rej. 161811313150026
ilustracja
Państwo

 Rosja

Republika

 Tatarstan

Miejscowość

Kazań

Wysokość całkowita

58 m

Położenie na mapie Kazania
Mapa konturowa Kazania, w centrum znajduje się punkt z opisem „Wieża Sjujumbike”
Położenie na mapie Rosji
Mapa konturowa Rosji, po lewej znajduje się punkt z opisem „Wieża Sjujumbike”
Położenie na mapie Tatarstanu
Mapa konturowa Tatarstanu, po lewej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Wieża Sjujumbike”
55°48′01,89″N 49°06′18,70″E/55,800525 49,105194

ArchitekturaEdytuj

Jest to ceglana wieża, o łącznej wysokości 58 metrów. Trzy pierwsze kondygnacje budowli wzniesiono na planie kwadratu, wyższe (liczone jako cztery[4][5] lub jako dwie z dachem hełmowym i położoną nad nim strażnicą[6]) – na planie ośmioboku[4][6][5]. Całość zwieńczono dachem wieżowym z iglicą, zakończoną złoconym półksiężycem[6]. Pomieszczenia drugiej i trzeciej kondygnacji kryte są sklepieniami, w pierwszej – sklepieniem kolebkowym[6].

HistoriaEdytuj

W I poł. XIX w. wokół wieży powstały romantyczne opowieści łączące budowlę z postacią Sjujumbike, małżonki chana kazańskiego Safy Gireja i matki jego syna Utemysza, sprawującej w ostatnich latach istnienia chanatu kazańskiego regencję w imieniu małoletniego potomka. W opowieściach tych wieża została wzniesiona w 1552 r. po zdobyciu Kazania przez Iwana Groźnego, w ciągu siedmiu dni, po tym, gdy rosyjski władca postanowił pojąć tatarską królową za żonę. Sjujumbike siódmego dnia miała rzucić się z wieży, by uniknąć małżeństwa[6]. Inna opowieść głosiła, iż Sjujumbike zbudowała wieżę po śmierci Safy Gireja dla uczczenia jego pamięci. Żadna z tych wersji nie ma oparcia w faktach: Sjujumbike po zdobyciu Kazania i likwidacji Chanatu Kazańskiego została wydana przez Iwana Groźnego za mąż za chana kasymowskiego Szejcha Alego (1505–1567) i zmuszona do osiedlenia się w Moskwie[6].

Wiek wieży jest przedmiotem kontrowersji i dyskusji. Według jednej z wersji wieża powstała na długo po przyłączeniu Chanatu Kazańskiego do Rosji. W XVI w. na jej miejscu znajdował się główny meczet chanów kazańskich z ich mauzoleum i z minaretem; budynki te zostały zniszczone podczas bitwy i po zajęciu miasta[6]. Wieżę wzniesiono prawdopodobnie dopiero na początku XVIII w., gdy na miejscu po zniszczonym pałacu chanów kazańskich powstawał kompleks domu oberkomendanta Kremla kazańskiego, a w mieście prowadzono prace nad modernizacją starych umocnień, wznoszono nowe bastiony, a mury Kremla remontowano. Wysoka wieża w najwyższym punkcie zabudowy Kazania mogła pełnić funkcje strażnicze, umożliwiając obserwację Wołgi i jej brzegów nawet na odległość 50 km[6]. Równocześnie wieża pełniła funkcję bramy wjazdowej na teren domu oberkomendanta i jeszcze na planach miasta z XVIII w. była oznaczana po prostu jako wieża-brama wjazdowa. Nazwa nawiązująca do Sjujumbike przylgnęła do niej dopiero później i powstała najpierw wśród Rosjan[6]. Inna wersja zakłada, że wieża istniała już w XVI w.[7] lub że w obecnym kształcie została skonstruowana w XVIII w., ale z wykorzystaniem starszych, wywodzących się jeszcze z okresu tatarskiego kondygnacji dolnych[8]. Brak jej jednak na XVII-wiecznych planach i rycinach przedstawiających Kazań, co sugeruje wzniesienie obiektu później[6].

W latach 1914–1916 r. przeprowadzono prace mające na celu umocnienie wieży i uratowanie jej przed zawaleniem się. Wykonane wówczas prace nie rozwiązały całkowicie problemu i wieża Sjujumbike nadal odchyla się od pionu – na wysokości iglicy wieńczącej budynek odchylenie to wynosi 1,98 m[6].

Po rewolucji październikowej i zaprowadzeniu rządów bolszewików w Kazaniu w 1918 r. Rada Komisarzy Ludowych ogłosiła przekazanie budynku "na wieczny użytek pracującym muzułmanom", na znak tej decyzji na iglicy budynku zamontowano posrebrzany półksiężyc. W 1934 r., w okresie nasilonej walki władz radzieckich z religią, religijny symbol został strącony z wieży. W latach 1958–1959, 1970 oraz pod koniec lat 80. wieża, wpisana w 1960 r. do rejestru zabytków Rosyjskiej FSRR, była remontowana, jednak renowacje ograniczały się do usuwania pęknięć i rozwiązywania innych doraźnych problemów[6].

Po upadku ZSRR wieża Sjujumbike zaczęła pełnić funkcje sakralne – od 1991 r. brzmi z niej wezwanie na modlitwę upamiętniającą ofiary oblężenia Kazania w 1552 r. Dlatego w 1993 r. obiekt ponownie zwieńczono półksiężycem[6].

PrzypisyEdytuj

  1. Aleksander Kaczorowski, Szkoci Rosji, www.polityka.pl, 2005 [dostęp 2021-04-23].
  2. Kazań, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-04-23].
  3. Wiktoria Śliwowska, René Śliwowski, Rosja. Nasza miłość, Warszawa: Iskry, 2008, s. 433, ISBN 978-83-244-0055-3, OCLC 272380385 [dostęp 2021-04-23].
  4. a b Basznia Siujumbikie w Kazanskom Kriemle, Muziej zapowiednik «Kazanskij Krieml» [zarchiwizowane z adresu 2006-05-05] (ros.).
  5. a b Basznia Siujumbikie, kazantravel.ru [dostęp 2021-04-23] (ros.).
  6. a b c d e f g h i j k l m N. Chalitow, Basznia Siujumbikie w Kazanskom Kriemle, rusarch.ru [dostęp 2021-04-19] (ros.).
  7. C. Sanaczin, Ikonografija i płany Kazanskogo Kriemla o wozrastie Siujumbiekinoj baszni, „Kazań”, 9, 2002, s. 37-47 (ros.).
  8. N. Spasski, Oczerki po rodinowiedieniju, Kazań 1912, s. 244 (ros.).