Otwórz menu główne

Wielki Młynśredniowieczny zabytkowy młyn wodny na Starym Mieście w Gdańsku. Napędzany był wodami Kanału Raduni.

Wielki Młyn
Obiekt zabytkowy nr rej. 270 z 14.06.1968[1]
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość POL Gdańsk COA.svg Gdańsk
Adres ul. Wielkie Młyny 16
Typ budynku młyn wodny
Ukończenie budowy 1350
Zniszczono II wojna światowa
Odbudowano po 1962
Właściciel miasto Gdańsk[2]
Położenie na mapie Gdańska
Mapa lokalizacyjna Gdańska
Wielki Młyn
Wielki Młyn
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wielki Młyn
Wielki Młyn
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Wielki Młyn
Wielki Młyn
Ziemia54°21′14,8″N 18°39′00,4″E/54,354100 18,650100

Spis treści

HistoriaEdytuj

Wielki Młyn został wzniesiony przez krzyżaków w 1350 roku[3]. W 1391 roku częściowo spłonął. 4 lutego 1454 roku opanowali go gdańszczanie należący do antykrzyżackiego sprzysiężenia (Związek Pruski), co zapoczątkowało powstanie przeciwko zwierzchnictwu Zakonu. W przywileju wydanym w Elblągu, król Polski Kazimierz Jagiellończyk przekazał młyn gdańszczanom[4]. Młyn był napędzany przez 18 kół wodnych. W 1836 młyn wydzierżawił radca Jakub Witt, który zmodernizował jedną stronę młyna do produkcji mąki na wzór amerykański, poprzez m.in. zamontowanie w nim taśmociągu. W 1880 młyn otrzymał nowoczesny napęd turbinowy (turbiny wodne). Ten napęd zachował się aż do zniszczenia w 1945[5]. W 1937 dokonano wymiany dachu, a ponadto wymurowano na nowo komin. Młyn pozostawał w użyciu aż do końca II wojny światowej, gdy został częściowo zniszczony[6]; jeszcze w 1939 produkował 200 t mąki dziennie. Po 1945 roku został odbudowany w latach 60. (obiekt jest w 80% autentyczny[7]), z przeznaczeniem na dom kultury Stoczni Gdańskiej, której to funkcji jednak nie pełnił. Następnie organizowano w nim wystawy, wykorzystywano na cele magazynowe, dyskotekę, miejsce spektakli teatralnych i targów branży stoczniowej. Do 1992 działały w nim Pewex i salon gier[8]. W 1991 roku przeprowadzono w nim badania archeologiczne. W 1993 roku zakończono adaptację młyna na dom handlowy.

Młyn został zbudowany na sztucznej wysepce (obecna nazwa Wyspa Młyńska) utworzonej przez rozwidlenie Kanału Raduni. Obiekt o wysokości 26 m, szerokości 26 m i długości 41 m posiadał 18 kół wodnych o średnicy 5 metrów, po 9 na dłuższej ścianie młyna[6] (rozmieszczono je na przemian bliżej i dalej od ściany, ponieważ było zbyt mało miejsca na ustawienie wszystkich w jednym szeregu[7]) i pełnił funkcję młyna, spichlerza i piekarni. Nad ustawionymi w dwóch kondygnacjach żarnami mieściło się sześć kondygnacji spichrzowych[9]. Co szesnasty worek mielonego w młynie zboża przypadał miastu jako danina[6]. W przypadku oblężenia miasta i odcięcia dopływu wody, używano zapasowych żaren napędzanych końmi[4].

Od lat 90. XX wieku do września 2016 w Wielkim Młynie znajdowało się centrum handlowe[10], które z biegiem lat traciło popularność. Czynnych było coraz mniej stoisk, a obiekt wymagał kapitalnego remontu[8]. W grudniu 2016 młyn został przekazany na potrzeby pobliskiego Muzeum Bursztynu w Gdańsku, z trudem mieszczącego się w swojej siedzibie[11] w Zespole Przedbramia.

21 listopada 2018 Muzeum Gdańska podpisało umowę na wykonanie kosztem 4,3 mln zł pierwszego etapu prac adaptacyjnych Wielkiego Młyna na Muzeum Bursztynu, które ma zostać tu przeniesione w ciągu ok. 3 lat. Do końca 2020 przewidziana jest wymiana położonego w l. 60. dachu, wyburzenie ścian działowych, usunięcie przepierzeń po dawnych boksach handlowych, wyburzenie bocznej klatki schodowej i szybu windowego, usunięcie starych instalacji i wymianę współczesnej stolarki w oknach i drzwiach (nie ma ona zabytkowego charakteru). W 2019 ogłoszony zostanie przetarg na wykonanie instalacji energetycznej i teletechnicznej[12].

W l. 70. XX wieku naprzeciwko młyna – po drugiej stronie ul. Rajskiej – eksponowano śrubę okrętową[13]. 8 sierpnia 2014 przy Wielkim Młynie uruchomiona została fontanna z wielobarwną iluminacją nocną. Formą nawiązuje ona do kaskad wodnych tworzonych przy Wielkim Młynie przez Kanał Raduni. Jako pierwsza w Polsce wykorzystuje system cienkiego lustra wody, w którym odbija się otoczenie[14]. Koszt jej realizacji wyniósł 2 mln zł[15].

PrzypisyEdytuj

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo pomorskie. 2018-09-30. [dostęp 25.06.2013].
  2. Powolny upadek Wielkiego Młyna. trojmiasto.pl, 9 lutego 2015.
  3. Samp s. 33.
  4. a b Samp s. 35.
  5. Trójmiasto. Wyborcza, 19 maja 2017, str. 7, prof. Andrzej Januszajtis, Jeszcze o Wielkim Młynie
  6. a b c Samp s. 36.
  7. a b Tego na pewno nie wiecie. Dookoła Wielkiego Młyna. trojmiasto.wyborcza.pl, 18 czerwca 2019. [dostęp 23 czerwca 2019].
  8. a b Po ponad 20 latach skończył się handel w Wielkim Młynie. trojmiasto.pl, 7 września 2016. [dostęp 7 września 2016].
  9. Czy Gdańsk ma oddać Krzyżakom Wielki Młyn?, Dziennik Bałtycki 25.11.2016
  10. To już koniec handlu w Wielkim Młynie. "Kupcy potrafią przecież liczyć..."
  11. Muzeum Historyczne Miasta Gdańska przejmuje Wielki Młyn. trojmiasto.pl, 19 grudnia 2016. [dostęp 19 grudnia 2016].
  12. Dorota Karaś: Kosztowny remont Wielkiego Młyna. Tam przeniosą Muzeum Bursztynu. 2018-11-21. [dostęp 2018-11-23].
  13. Gdańsk dawniej i obecnie, te same miejsca. Obejrzyj, porównaj.... I co - jak zmieniło się miasto?
  14. Wszystkie kolory wody, czyli nowa gdańska fontanna
  15. To ma być najpiękniejsza fontanna w Gdańsku. Już działa! [ZDJĘCIA]. [dostęp 2014-08-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-22)].
  16. WIELKI MŁYN. gedanopedia.pl.

BibliografiaEdytuj

  • „Z problematyki odkryć archeologicznych w obrębie Wlk. Młyna w Gdańsku”, [w:] Gdańsk Średniowieczny w świetle najnowszych badań archeologicznych i historycznych” Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, Instytut Historii UG, 1998
  • Jerzy Samp: Miasto czterdziestu bram. Gdańsk: marpress, 2000, s. 33-36. ISBN 83-85349-71-5.

Linki zewnętrzneEdytuj