Wikunia andyjska

gatunek ssaka

Wikunia andyjska[5], wikunia, wigoń[6] (Vicugna vicugna) – gatunek południowoamerykańskiego, roślinożernego ssaka parzystokopytnego, najmniejszego przedstawiciela rodziny wielbłądowatych (Camelidae), protoplasta alpaki, blisko spokrewniony z gwanako andyjskim i lamą, zwierzętami określanymi w języku polskim wspólną nazwą lamy. Żyje w małych grupach rodzinnych, na stokach Andów.

Wikunia andyjska
Vicugna vicugna[1]
(Molina, 1782)
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

Cetartiodactyla

Rodzina

wielbłądowate

Rodzaj

wikunia

Gatunek

wikunia andyjska

Synonimy
  • Camellus Vicugna Molina, 1782[2]
  • Lama vicugna mensalis O. Thomas, 1917[3]
Podgatunki
  • V. v. vicugna (Molina, 1782)
  • V. v. mensalis (O. Thomas, 1917)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Rysunek wikunii andyjskiej znajduje się na herbie Peru[7].

TaksonomiaEdytuj

Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1782 roku hiszpańsko-chilijski przyrodnik Juan Ignacio Molina nadając mu nazwę Camellus Vicugna[2]. Holotyp pochodził z Chile[8]. Okaz typowy nie został określony[9]. Jedyny dziko żyjący przedstawiciel rodzaju wikunia (Vicugna)[8][10][11]. Podgatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1917 roku brytyjski zoolog Oldfield Thomas nadając mu nazwę Lama vicugna mensalis[3]. Okaz typowy pochodził z Incapirra, na wysokości 17 700 ft (5395 m), w Junín, w Peru[3]. Okazem typowym był samiec znajdujący się w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie zebrany przez Jana Kalinowskiego[3].

Oddzielenie V. vicugna i Lama guanicoe nastąpiło 2–3 miliony lat temu, co sugeruje, że te dwa rodzaje mogą należeć do jednego taksonu, chociaż powszechnie rozpoznawane są jako odrębne[10][11]. Podgatunki są rozróżniane na podstawie genetyki, siedliska i morfologii[11]. Północny podgatunek mensalis jest blisko spokrewniony z udomowionym V. pacos[11]. Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają dwa podgatunki[11].

EtymologiaEdytuj

Zasięg występowaniaEdytuj

Wikunia andyjska występuje w stanie naturalnym w Ameryce Południowej zamieszkując w zależności od podgatunku[11]:

  • V. vicugna vicugna – zachodnia Boliwia, północno-zachodnia Argentyna i północno-wschodnie Chile (18°–29° szerokości geograficznej południowej).
  • V. vicugna mensalis – południowo-wschodni Peru, zachodnia Boliwia i północno-wschodnie Chile (9°–19° szerokości geograficznej południowej).

W Ekwadorze występuje niewielka populacja (około 3000 osobników) sprowadzoną z Peru, Chile i Boliwii w latach 80. XX wieku[11].

W zapisie kopalnym znane są od późnego plejstocenu[13][14].

MorfologiaEdytuj

Długość ciała (bez ogona) 125–190 cm, długość ogona 15–25 cm, wysokość w kłębie 85–90 cm; masa ciała 38–45 kg[10]. Ciało smukłe, o delikatnej budowie. Nogi długie i cienkie. Głowa zaokrąglona, krótka część twarzowa. Sierść gęsta, puszysta i miękka, o zmiennym ubarwieniu – od żółtawego do czerwonobrązowego na grzbiecie i bokach, jasna na brzuchu. Włosy puchowe różnią się od pokrywowych tylko nieznacznie, dzięki czemu sierść robi wrażenie jednolitej. Jednym z przystosowań do przebywania na dużych wysokościach jest duże serce wikunii – jego masa jest o połowę większa od serca innych gatunków tej wielkości[15].

EkologiaEdytuj

ŚrodowiskoEdytuj

Żyje na stokach Andów, w suchym i zimnym klimacie, na dużych wysokościach (3 500–5 750 m n.p.m.[16]), na stepowych płaskowyżach, powyżej granicy lasów, a poniżej strefy śniegu, głównie na obszarach suchych, pokrytych niską roślinnością. Ze względu na codzienne zapotrzebowanie na wodę przebywa blisko wodopoju, zwykle nie więcej niż 2 km[4].

Tryb życiaEdytuj

 
Wigoń

Wikunie andyjskie tworzą haremowe grupy rodzinne złożone z 6–19 osobników – samca, kilku do kilkunastu samic i młodych. Liczebność stad jest zależna od obfitości pokarmu, dostępu do wodopoju i legowisk. W skrajnych warunkach stada są mniejsze. Samce wykazują silnie rozwinięty terytorializm. Zajmują terytoria o powierzchni około 18 ha[15]. Granice zajmowanych terenów znakowane są przez członków stada kałem i moczem. Wyschnięte łajno jest wykorzystywane przez miejscową ludność jako opał. Spotykane są również luźne grupy samców pozbawionych terytorium.

Są aktywne w ciągu dnia. Na noc przenoszą się do legowisk położonych na większych wysokościach. Żywią się roślinami trawiastymi.

RozródEdytuj

Okres godowy rozpoczyna się w marcu i kwietniu. Jak wszystkie wielbłądowate, wigonie kopulują w pozycji siedzącej. Kopulacja trwa 10–20 minut. Po ciąży trwającej od 330 do 350 dni, w lutym lub marcu następnego roku rodzi się jedno młode o masie urodzeniowej około 5 kg. Samica rodzi w pozycji stojącej. Po kwadransie od urodzenia młody wigoń jest zdolny do podążania za matką. Krótko po porodzie samica ponownie przystępuje do kopulacji. Młode samce przebywają blisko matki przez 4–9 miesięcy, młode samice około 10 miesięcy, następnie wszystkie młode są przeganiane ze stada przez dominującego samca, a w stadzie rodzą się kolejne młode. Samce wikunii osiągają dojrzałość płciową w drugim roku życia, a samice po ukończeniu 2 lat. Zdolność rozrodczą zachowują do 19. roku życia[16].

Zagrożenia i ochronaEdytuj

Naturalnymi wrogami wigoni są pumy i dzikie psowate. Ich wpływ na stan populacji jest znikomy. Najpoważniejszym zagrożeniem dla tego gatunku jest człowiek. Od czasów konkwistadorów ludzie polowali na te zwierzęta masowo i bez ograniczeń. W niektórych latach w wyniku polowań padało ponad 80 tys. osobników[15]. Na skutek zmasowanych polowań zwierzę to całkowicie zniknęło z wielu obszarów. W 1925 rząd Peru wydał ustawę o ochronie wikunii, jednak z różnych powodów rzeczywista ochrona gatunku nie była skutecznie realizowana. Dopiero utworzenie parków narodowych na terenie Peru i Boliwii zahamowało spadek liczebności populacji, a dalsze działania władz i organizacji międzynarodowych przyczyniły się do jej powolnego wzrostu. W 1981 było ich 62 tys.[4]} Według danych podanych w sierpniu 2008 na łamach miesięcznika National Geographic, populacja wigoni liczyła około 150 tys. osobników[17], a według szacunków IUCN w 2009 prawie 350 tys. osobników[4]. Gatunek jest objęty konwencją CITES (załączniki I i II)[18]

Wikunie andyjskie są chowane w wielu ogrodach zoologicznych świata, w tym w kilku polskich.

PrzypisyEdytuj

  1. Vicugna vicugna, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b J.I. Molina: Saggio sulla storia naturale del Chili. Bolonia: Nella Stamperia de S. Tommaso d’ Aquino, 1782, s. 313. (wł.).
  3. a b c d O. Thomas. Preliminary diagnoses of new mammals obtained by the Yale-National Geographic Society Peruvian expedition. „Smithsonian Miscellaneous Collections”. 68 (4), s. 3, 1917. (ang.). 
  4. a b c d P. Acebes i inni, Vicugna vicugna, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2018 [online], wersja 2022-1 [dostęp 2022-09-12] (ang.).
  5. Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 169. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  6. K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 414, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
  7. Symbols of Peru, Strona WWW ambasady Peru w Singapurze
  8. a b D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Species Vicugna vicugna. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2022-09-11].
  9. C.S. Scherer, Os Camelidae Lamini (Mammalia, Artiodactyla) do Pleistoceno da América do Sul: aspectos taxonômicos e filogenéticos, [w:] Praca doktorska [online], Porto Alegre: Universidade Federal do Rio Grande do Sul, 2006, s. 232 (port.).
  10. a b c W. Franklin: Family Camelidae (Camels). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 2: Hoofed Mammals. Barcelona: Lynx Edicions, 2011, s. 238–240. ISBN 978-84-96553-77-4. (ang.).
  11. a b c d e f g C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 384. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.).
  12. T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 707, 1904. (ang.). 
  13. Marin i inni. Mitochondrial phylogeography and demographic history of the Vicun˜a: implications for conservation. „Heredity”. 99, s. 70–80, 2007. DOI: 10.1038/sj.hdy.6800966. (ang.). 
  14. Weinstock i inni. The Late Pleistocene distribution of vicuñas (Vicugna vicugna) and the “extinction” of the gracile llama (“Lama gracilis”): New molecular data. „Quaternary Science Reviews”. 28 (15–16), s. 1369–1373, 2009. DOI: 10.1016/j.quascirev.2009.03.008. (ang.). 
  15. a b c Komosińska, Podsiadło (2002)
  16. a b Kim, D. (1999)
  17. Od futerka do sweterka. „National Geographic”. Sierpień 2008. nr 107. s. 32. 
  18. CITES: Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora, Appendices I, II and III. 2008. [dostęp 2010-01-03]. (ang.). Załączniki I, II i III w formacie pdf (pl)

BibliografiaEdytuj

  • Mały słownik zoologiczny. Ssaki. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978.
  • Kim, D.: Vicugna vicugna. (On-line), Animal Diversity Web, 1999. [dostęp 2009-12-31]. (ang.).
  • Halina Komosińska, Elżbieta Podsiadło: Ssaki kopytne : przewodnik. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002. ISBN 83-01-13806-8.