Witold Zglenicki

polski geolog, nafciarz, filantrop, ''Polski Nobel''

Witold Leon Julian Zglenicki, ros. Витольд Згленицкий, herbu Prus II (ur. 6 stycznia 1850 w Starej Wargawie koło Kutna, zm. 6 lipca 1904 w Baku) – polski wynalazca, geolog, hutnik, nafciarz i filantrop, uczeń Dmitrija Mendelejewa. Określany mianem „ojca nafty bakijskiej” czy „polskiego Nobla”.

Witold Leon Julian Zglenicki
Витольд Згленицкий
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

6 stycznia 1850
Wargawa, Królestwo Polskie

Data i miejsce śmierci

6 lipca 1904
Baku, gubernia bakijska, Imperium Rosyjskie

Zawód, zajęcie

geolog, hutnik, nafciarz

Odznaczenia
Order Lwa i Słońca (Persja) dla obcokrajowców
Herb Prus II Wilczekosy
Pomnik Witolda Zglenickiego przy rafinerii PKN Orlen w Płocku
Współsfinansowany przez Zglenickiego Kościół św. Marii w Baku; zniszczony w 1931

Główny filantrop nauki polskiej – darczyńca ówczesnej Kasy im. Mianowskiego (zlikwidowanej w 1951, reaktywowanej w 1991) oraz Uniwersytetu Warszawskiego.

Życiorys

edytuj

Pobierał nauki w Gimnazjum Gubernialnym w Płocku (1859–1866), następnie w latach 1866–1870 studiował na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Szkoły Głównej Warszawskiej (obecnie Uniwersytet Warszawski) i w latach 1870–1875 w Instytucie Górniczym (ros. Горный институт) w Petersburgu[1].

W czasie studiów postanowił poświęcić się górnictwu, widząc w wydobyciu ropy naftowej ważny czynnik rozwoju. Początkowo (1875 r.) pracował w Zakładach Górniczych Królestwa Polskiego w Suchedniowie oraz w Zakładach Hutniczych w Mroczkowie (1876–1884), gdzie zajmował się eksploatacją i modernizacją wielkich pieców do wytopu żelaza. W latach 1884–1890 prowadził prywatne kuźnice.

Łączenie funkcji państwowej z prowadzeniem własnego, udanego biznesu spowodowało złożenie na niego donosu do Ministerstwa Skarbu. Zglenicki został oskarżony o przywłaszczenie dóbr państwowych i odwołany z Mroczkowa oraz zawieszony w pełnieniu obowiązków urzędnika. W następnych latach walczył o przywrócenie do służby. W roku 1890 został zatrudniony w Urzędzie Probierczym w Rydze; natomiast rok później, w 1891 r., przeniesiono go do podobnego urzędu w Baku, gdzie pracował do końca życia. Początkowo proponowano mu pracę w prestiżowym Zagłębiu Donieckim, ale po jego odmowie przeniesiono go do podrzędnego ówcześnie Baku[2].

Ponieważ pasjonował się geologią, wolny czas i fundusze inwestował w tę działalność, poszukując złóż ropy naftowej i nowych metod jej wydobycia. Zaprojektował też urządzenie do podmorskich wierceń i wydobycia ropy naftowej (platformę wiertniczą), stając się w tej dziedzinie absolutnym światowym pionierem. Opracował i podarował nafciarzom urządzenie do pomiaru krzywizn szybów[2] oraz przyrząd do pomiarów prostopadłości wiercenia otworów górniczych. Wyznaczył podmorskie działki naftowe, określając ich zasobność oraz ustalił złoża naturalne na tym terenie. Świetnie oceniła jego dokonania jedna z gazet: „Człowiek, który uczynił z Baku naftowe Eldorado”. Szach Persji Mozaffar ad-Din Szah Kadżar za odkrycia geologiczne na terenie tego kraju wyróżnił go około roku 1900 Orderem Lwa i Słońca. Dostrzegły go również władze rosyjskie, awansując go w roku 1901 do stopnia radcy kolegialnego (odpowiednik wojskowego stopnia pułkownika).

Dzięki inżynierowi Zglenickiemu powstały w Baku wodociągi; wspierał naukę, pomagając Bibliotece Bakińskiego Oddziału Imperatorskiego Rosyjskiego Towarzystwa Technicznego, oraz pośmiertnie (w latach 1909–1912) współfinansował wraz z rodziną Rylskich budowę kościoła rzymskokatolickiego (pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny), notabene zniszczonego w 1938 roku[3].

W swoich poczynaniach partner braci Nobel (Alfreda, Ludwiga i Roberta) oraz rodziny Rothschild.

Zmarł w Baku, przewieziony wagonem salonką do Warszawy, pochowany w Woli Kiełpińskiej koło Zegrza pod Warszawą[4]. Jego prace kontynuował w okolicach Baku inny Polak – Paweł Potocki[5].

Testament

edytuj

Dowiedziawszy się niespodziewanie o swojej śmiertelnej chorobie – cukrzycy, która w tamtym czasie była nieuleczalna – sporządził testament, zapisując na naukę polską (częściowo też rosyjską) i inne cele charytatywne dochody ze swoich pól naftowych.

Paragraf 8 testamentu przewidywał utworzenie fundacji – „Kasie imienia Mianowskiego w Warszawie, w celu utworzenia kapitału żelaznego, z zastrzeżeniem, by procenty od tego kapitału były przeznaczone na wydawanie nagród, według uznania Zarządu Kasy, za najlepsze dzieła dotyczące ogólnoeuropejskiej literatury, sztuki i nauki, w rodzaju noblowskich nagród”. Z funduszy wydano m.in.

Z zapomóg korzystała również Maria Konopnicka. Przez krótki okres Kasa dysponowała dzięki Zglenickiemu kwotami, które przewyższały potrzeby ówczesnej nauki i kultury polskiej.

Niestety, testament został wykonany tylko po części z wolą zmarłego. Po przewrocie bolszewickim w Rosji pola naftowe należące do fundacji Kasy im. Mianowskiego zostały przez bolszewików wywłaszczone bez odszkodowania. W ten sposób przestał istnieć kapitał „Polskiego Nobla”.

Życie prywatne

edytuj

Syn: Anatol (1896–1960).

Upamiętnienie

edytuj
  • 1963: Nadano imię Zglenickiego ulicy prowadzącej z kombinatu rafineryjno-petrochemicznego w Płocku w kierunku centrum miasta[6].
  • 1973: film „Kaukaski życiorys” reż. Ryszard Badowski[7]
  • 1988: film „Witold Zglenicki i inni” reż. Władysław Wasilewski[8]
  • 2008: film „Polski Nobel” reż. Adam Rogala[9]

Zobacz też

edytuj

Przypisy

edytuj
  1. Andrzej Jan Chodubski, Górnik, geolog..., s. 8.
  2. a b Witold Zglenicki – wynalazca platformy wiertniczej – Histmag.org [online] [dostęp 2017-07-10].
  3. Polonia Baku [online], polonia-baku.org [dostęp 2024-04-26].
  4. Piotr Franaszek, Paweł Grata, Anna Kozicka-Kołaczkowska, Mariusz Ruszel, Grzegorz Zamoyski: Ignacy Łukasiewicz: Prometeusz na ludzką miarę. Warszawa: PIW, 2021, s. 190. ISBN 978-83-8196-351-0.
  5. Piotr Franaszek, Paweł Grata, Anna Kozicka-Kołaczkowska, Mariusz Ruszel, Grzegorz Zamoyski: Ignacy Łukasiewicz: Prometeusz na ludzką miarę. Warszawa: PIW, 2021, s. 194. ISBN 978-83-8196-351-0.
  6. 130 lat temu zaczęła się kariera Witolda Zglenickiego - "polskiego Nobla" [online], Nauka w Polsce [dostęp 2022-01-18] (pol.).
  7. Kaukaski życiorys. [dostęp 2022-01-18].
  8. WITOLD ZGLENICKI I INNI [online], FilmPolski [dostęp 2022-01-18] (pol.).
  9. Polski Nobel. [dostęp 2022-01-18].

Bibliografia

edytuj
  • Chodubski, Andrzej: Witold Zglenicki „Polski Nobel” 1850–1904, Płock 1984
  • Chodubski J. A. Górnik, geolog. Witold Zglenicki (1850-1904) „Polski Nobel” Płock 2011

Linki zewnętrzne

edytuj