Wołyń (film)

film w reżyserii Wojciecha Smarzowskiego

Wołyńpolski dramat wojenny z 2016 w reżyserii i według scenariusza Wojciecha Smarzowskiego, opracowany na kanwie opowiadań Stanisława Srokowskiego oraz wspomnień świadków rzezi wołyńskiej w latach 1943–1944. Główny temat filmu, którym jest wspomniane ludobójstwo Polaków na Wołyniu podczas II wojny światowej, obraca się wokół postaci Polki Zosi Głowackiej (Michalina Łabacz), próbującej za wszelką cenę przetrwać mord Ukraińców na Polakach.

Wołyń
Gatunek dramat wojenny
Rok produkcji 2016
Data premiery 23 września 2016
Kraj produkcji  Polska
Język polski, ukraiński, jidysz, rosyjski, niemiecki
Czas trwania 150 minut
Reżyseria Wojciech Smarzowski
Scenariusz Wojciech Smarzowski
Główne role Michalina Łabacz,
Wasyl Wasyłyk,
Arkadiusz Jakubik,
Adrian Zaremba
Muzyka Mikołaj Trzaska
Zdjęcia Piotr Sobociński jr.
Scenografia Marek Zawierucha
Kostiumy Paweł Grabarczyk,
Magdalena
Rutkiewicz-Luterek
,
Wanda Kowalska,
Agata Drozdowska
Montaż Paweł Laskowski
Produkcja Dariusz Pietrykowski

Andrzej Połeć

Wytwórnia Film It[1]
Dystrybucja Polska Forum Film Poland
Budżet 15 mln zł[2]
Nagrody
41. FFG
  • profesjonalny debiut aktorski
  • zdjęcia
  • charakteryzacja
Strona internetowa

Wołyń został przeważnie pozytywnie przyjęty przez polskich krytyków. Część recenzentów podkreślała uniwersalność przesłania oraz wysokie walory artystyczne, a z entuzjazmem film przyjęły zwłaszcza środowiska prawicowo-nacjonalistyczne, zwłaszcza że premiera filmu korelowała z rewizją dotychczasowej polityki zagranicznej wobec Ukrainy. Sam reżyser – choć deklarował bezstronność w ukazywaniu konfliktu polsko-ukraińskiego – mierzył się z zarzutami podsycania wzajemnych narodowych animozji. Na Ukrainie film nie został dopuszczony do dystrybucji kinowej, natomiast w Polsce okazał się wielkim sukcesem frekwencyjnym i otrzymał szereg nagród, w tym dziewięć Polskich Nagród Filmowych (także za najlepszy film) oraz trzy wyróżnienia na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych.

FabułaEdytuj

Film ukazuje historię 17-letniej Zosi Głowackiej z wołyńskiej wioski, zamieszkanej przez Ukraińców, Polaków i Żydów. Główna bohaterka zakochuje się w Ukraińcu Petrze, lecz ojciec wydaje ją za mąż za dużo starszego od niej sołtysa, Macieja Skibę. W miarę pokojowe współżycie trzech narodowości zostaje zakłócone przez wtargnięcie we wrześniu 1939 wojsk Armii Czerwonej, początkowo radośnie powitanej przez Żydów[3]. Skiba, uznany za kułaka, zostaje zesłany w głąb ZSRR, a bohaterka sama zajmuje się wychowaniem dzieci w wojennych warunkach[4]. Gdy w 1941 Zachodnią Ukrainę zajmują Niemcy, entuzjastycznie witają ich z kolei Ukraińcy. Obecność wojsk hitlerowskich mordujących Żydów powoduje, że Ukraińska Powstańcza Armia – motywowana żądzą zemsty na Polakach – w 1943 wszczyna rzeź wołyńską. Szerzy się okrucieństwo wobec Polaków, choć film ukazuje szereg różnorodnych postaw wobec rzezi wołyńskiej: akcje odwetowe polskiego podziemia na Ukraińcach, obecność nielicznych ukraińskich „sprawiedliwych” ratujących Polaków, obojętność żołnierzy niemieckich[3]. Zosia, której udaje się uciec przed rzezią, w wyniku doświadczonej traumy oraz wyczerpania fizycznego umiera jednak na furmance, która wywozi ją z Wołynia[5].

 
Michalia Łabacz, odtwórczyni roli Zosi Głowackiej

ObsadaEdytuj

ProdukcjaEdytuj

 
Cerkiew z Grąziowej, w której w 2014 były realizowane sceny do filmu Wołyń

Wojciech Smarzowski, reżyser filmu, jego ideę obmyślił już na przełomie 2011 i 2012 roku[8]. Scenariusz filmu powstał z inspiracji opowiadaniami Stanisława Srokowskiego ze zbioru pt. Nienawiść, z których zostało zaczerpniętych kilka wątków[9]. W filmie zaplanowano około 130 ról aktorskich, w których mówi się pięcioma językami: po ukraińsku, polsku, niemiecku, rosyjsku i w jidysz[10]. Prace przygotowawcze rozpoczęły się na przełomie 2013 i 2014, a produkcja filmu – po przyznaniu dotacji przez Polski Instytut Sztuki Filmowej w pierwszym kwartale 2014 roku[8].

Intencją Smarzowskiego było przepracowanie na nowo traumy rzezi wołyńskiej oraz zbudowanie nici porozumienia między Polakami a Ukraińcami: „Chciałbym, żeby ten film był mostem, a nie murem […] Może to naiwne podejście […], ale uważam, że film wzbudzi emocje, a gdy emocje opadną, historycy polscy i ukraińscy powinni na nowo podjąć temat”[11]. Smarzowski nie miał na celu rozbudzania nienawiści wobec Ukraińców, gdyż jego zdaniem Wołyń wymierzony był w skrajny nacjonalizm. Co więcej, Smarzowski snuł aluzje do nastrojów nacjonalistycznych towarzyszących współczesności: „Ważne jest żeby ludzie pomyśleli, że Wołyń – i to, co się dzieje nie tylko na Ukrainie, ale w Polsce, gdy na ulice wychodzą narodowcy i biją człowieka za to, że mówi w innym języku – to wcale nie są takie obce światy”[12].

Główną rolę Zosi Głowackiej Smarzowski powierzył Michalinie Łabacz, filmowej debiutantce wyłonionej spośród 250 aktorek biorących udział w castingu[13]. Łabacz przed castingiem poczyniła staranne przygotowania do roli, czytając książki o rzezi wołyńskiej i ucząc się tamtejszej gwary[13]. Rolę ekranowego męża Zosi Smarzowski przeznaczył dla Arkadiusza Jakubika, swojego wieloletniego filmowego współpracownika. Jakubik przyznawał w jednym z wywiadów, że miał bardzo osobisty stosunek do filmu, ponieważ jego rodzina pochodziła z okolic Lwowa: „Dziadek i babcia w 1945 roku boso uciekali przerażeni tym, co się działo. Wylądowali w Krośnie i tak zaczęła się ich długa tułaczka”[14].

Muzykę do filmu Wołyń opracował Mikołaj Trzaska, który starał się zawrzeć w swojej kompozycji wpływy kultury polskiej, ukraińskiej i żydowskiej[15]. Za zdjęcia filmu odpowiadał natomiast operator Piotr Sobociński jr., który współpracował wcześniej ze Smarzowskim przy produkcji filmu Drogówka (2013)[16]. Za plenery przy kręceniu filmu posłużyły Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej, Trzęsówka (kościół), Lipnica (Brzycholina), Jeziorzany, Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie[17][18], gmina Wizna[19]. Zaplanowano także ujęcia w Sanoku (Muzeum Budownictwa Ludowego)[20], w okolicach Rawy Mazowieckiej, Skierniewic[21].

W trakcie prac nad filmem w lutym 2016 Smarzowski zaapelował publicznie o wsparcie finansowe potrzebne do ukończenia produkcji, ze względu na wyczerpanie budżetu[22]. Wówczas proces powstawania filmu wsparli w oświadczeniach Stanisław Srokowski[23], Ewa i Władysław Siemaszkowie[24]. Na potrzeby dofinansowania produkcji powstała Fundacja na Rzecz Filmu Wołyń[25]. Następnie wsparcia finansowego udzieliły m.in. Telewizja Polska[26] i Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych[27].

OdbiórEdytuj

Frekwencja kinowaEdytuj

W ciągu siedmiu tygodni wyświetlania filmu w Polsce (7 października–27 listopada 2016)[28] Wołyń obejrzało w kinach blisko 1 400 000 widzów[29]. Film Smarzowskiego w box offisie za rok 2016 zajął wysokie trzecie miejsce na liście najczęściej oglądanych polskich filmów[30].

Odbiór w PolsceEdytuj

Recenzje Wołynia w Polsce były przeważnie pozytywne. Część recenzentów akcentowała uniwersalność produkcji Smarzowskiego. Przykładowo recenzent „Gazety WyborczejTadeusz Sobolewski podkreślał, że Wołyń to „film bez precedensu w polskim kinie po 1989 roku”, dający „całościowy obraz świata, w którym zło szuka sobie ujścia i je znajduje”[31]. Marek Kozubal z „Rzeczpospolitej” pisał, że przedstawione w filmie sceny z powodzeniem „można przenieść do Jedwabnego, Nemmersdorf, Włodzimierza Wołyńskiego czy – bliższym nam – do Bośni lub Rwandy[32]. Barbara Hollender na łamach tego samego dziennika argumentowała, iż reżyser „zrobił film uniwersalny. Przeciw nacjonalizmowi. Pokazał mechanizmy wzniecania nienawiści”[33]. Marcin Sałański z portalu Histmag.org nazwał Wołyń „najepszą produkcją historyczną od lat”, dowodząc też, że „film ten jest przestrogą dla wszystkich, którzy chcą uwierzyć, że nacjonalizm jest lekiem na każdy spór, narodowe smutki i kompleksy”[34]. Grażyna Torbicka i Tomasz Raczek uznali, że film nie jest jednostronny, po czym nazwali go „znakomicie zrealizowanym filmem, wielkim dziełem filmowym, ogromną produkcją”[35].

Część recenzentów wyrażała jednak obawy, że Wołyń stanie się punktem odniesienia dla środowisk prawicowo-nacjonalistycznych przeciwnych dialogowi z Ukrainą. Jarosław Kuisz i Karolina Wigura z „Kultury Liberalnej” ostro krytykowali film Smarzowskiego, twierdząc że: „Nie jest to film służący pojednaniu, lecz odwrotnie: podgrzewa najgorsze stereotypy, firmuje resentyment i lubowanie się we własnej krzywdzie[36]. Historyk Kazimierz Wóycicki obawiał się, że film dodatkowo zaszkodzi relacjom polsko-ukraińskim: „[Smarzowski] z czasem będzie bardzo tego żałował, że ten film zrobił. Ten film, przede wszystkim, jest zrozumiany w Polsce jako nienawiść do Ukraińców. Historycznie to jest pozór, że jest prawdziwy”[37]. Jakub Majmurek w artykule dla „Krytyki Politycznej” z większym optymizmem patrzył na odbiór filmu:

Wołyń jest cenny dla prawicy jako anty-Pokłosie i realizacja innej niż Giedroyciowska polityki wobec Ukrainy. Spełnia też marzenie prawicy o »wielkim kinie historycznym«. [...] W krótkim okresie wojna prawicy o zawłaszczenie znaczenia Wołynia może się powieść. Miejmy nadzieję, że w dłuższej – głęboko uniwersalistyczny, przeciwstawiający się wszelkim partykularyzmom cierpienia i pamięci sens tego filmu, wyjdzie na wierzch[38].

W istocie środowiska prawicowo-nacjonalistyczne odebrały film z entuzjazmem. Piotr Zychowicz z czasopisma „Do Rzeczy” uznał Wołyń za „najwybitniejszy film historyczny w dziejach polskiej kinematografii”, jak również wyraz przyzwoitości wobec „niewinnych ludzkich istot, które przeszły przez niewyobrażalną gehennę”[39]. Paweł Lisicki również przekonywał, że Smarzowskiemu udało się wyraziście ukazać zbrodnie Ukraińców wobec Polaków: „w zderzeniu z chłodną i przemysłową śmiercią od kul karabinowych niemieckich oprawców, śmierć kresowian z rąk ukraińskich chłopów, ze względu na swe przerażające pastwienie się […] jawi się jako forma bardziej jeszcze, jeśli to w ogóle możliwe, okrutna”[40]. Ewa Siemaszko stwierdzała, iż „film Smarzowskiego powstał dla nas, Polaków, dla tych, którzy stracili życie za polskość, dla ich rodzin, sąsiadów, potomków, dla nas wszystkich. Dla pamięci narodowej, bez której nie ma spoistości społeczeństwa”[41]. 7 października 2016, w dniu premiery filmu, politycy partii Kukiz’15 na konferencji prasowej w sejmie wystosowali apel do służb dyplomatycznych Ministerstwa Spraw Zagranicznych, aby dołożono starań i zaangażowano się w promowanie i rozpropagowanie filmu na terenie Ukrainy – to zadanie miało być nadrzędnym interesem narodowym i państwowym w relacji z Ukrainą[42].

Publicysta portalu Deon.pl, Adam Szczupak, wysunął zarzut wobec filmu, że rzeź Polaków ukazana została jako spontaniczny zryw wywołany wyłącznie wybuchem nienawiści między sąsiadami, podczas gdy w rzeczywistości mordy Polaków na Wołyniu miały charakter w pełni przemyślany i zorganizowany. Autor zwrócił też uwagę, że ukazane w filmie jako codzienność małżeństwa polsko-ukraińskie były na Wołyniu rzadkością, oraz na to, że scenariusz filmu pomija kluczową postać: Dmytro Klaczkiwskiego „Kłyma Sawura” – dowódcy UPA i głównego inicjatora rzezi[43].

Julita Makaro w socjologicznej analizie odbioru filmu dowodziła, że film nie wpłynął na relacje polsko-ukraińskie w większym stopniu niż „imigracja sąsiadów do Polski i ich coraz silniej doświadczana w naszej codzienności obecność”[44]. Makaro podsumowywała dyskusję na temat filmu słowami, iż „wciągnięcie Wołynia w wewnętrzną dyskusję o historii i polityce międzynarodowej III RP pokazuje, że większą rolę film może odegrać w budowaniu jednego z politycznych projektów tożsamościowych polskości niż w kształtowaniu relacji polsko-ukraińskich”[44].

Odbiór w NiemczechEdytuj

Według Gerharda Gnaucka z Deutsche Welle film Wołyń jest obrazem, na który społeczność polska czekała bardzo długo. Przy okazji premiery Wołynia Gnauck przypomniał historię regionu i stosunków polsko-ukraińskich. Uwagę Gnaucka zwróciły epizody z udziałem żołnierzy Wehrmachtu, u których polska Zosia z synem szuka schronienia. W opinii Gnaucka film jest bardzo dobry i wyważa polityczne racje dwóch skonfliktowanych stron, jednak w odbiorze filmu nie uniknie się wrażenia o sile starej pogardy Polaków wobec Ukraińców[45]. Z drugiej strony, Alexander Hertel z Der Mitteldeutsche Rundfunk (własności telewizji ARD) podkreślał wymiar propagandowy filmu, który wpisywał się w nową politykę zagraniczną rządzącego wówczas w Polsce Prawa i Sprawiedliwości: „To budulec nowej polityki historycznej, którą realizuje Warszawa. PiS chce namalować obraz historii, w którym Polacy są albo nieskazitelnymi bohaterami, albo ofiarami obcych mocarstw. Nawet jeśli ci – podobnie jak Ukraina – są rzeczywiście ważnymi partnerami strategicznymi”[46]. Również Jacek Sawicki w artykule dla czasopisma „Erinnerungskulturen” wyrażał wątpliwości, czy bezpośrednie przedstawienie rzezi „jest odpowiednim środkiem do promowania zrozumienia między dwoma narodami”[47].

Odbiór na UkrainieEdytuj

Jeszcze w trakcie realizacji przedsięwzięcia kilku ukraińskich aktorów, którzy dostali zaproszenie do zagrania Ukraińców w filmie, po przeczytaniu scenariusza odmówiło w nim swojego udziału ze względów ideologicznych[48]. Jak twierdziła Oksana Zabużko, wspomniani artyści mieli stwierdzić, że film jest „prawdziwą szkołą nienawiści”[49]. Andrij Lubka, poeta i prozaik młodego pokolenia, zauważał, że po premierze obrazu Smarzowskiego „w stosunkach polsko-ukraińskich cofniemy się o 10 lat”[50]. Jurij Andruchowycz w artykule na portalu Zbrucz przed obejrzeniem filmu napisał, że Smarzowski ze swoim filmem wpisuje się w ideologiczną kampanię obecnego rządu i partii, której przesłanie najcelniej oddawać mają słowa ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego – „film Wołyń zabije pojednanie, którego nigdy nie było”[51]. Pozytywnie na fakt powstania filmu Wołyń zareagowała natomiast Nadija Sawczenko[52][53].

17 października Instytut Polski w Kijowie odwołał zapowiedziany na wtorek pokaz filmu Wołyń. Na decyzję tę wpłynęły zalecenia ukraińskiego ministerstwa spraw zagranicznych[54]. 9 listopada portal Wschodnik.pl podał informację, że czworo ukraińskich aktorów z Tarnopolskiego Teatru Dramatycznego, którzy zagrali w filmie, zostało ukaranych finansowo. Kierownik roboczej komisji Tarnopolskiej Rady Obwodowej Ołeksandr Baszta oświadczył w trakcie rozmowy z portalem „Komsomolskaja Prawda w Ukrainie”, że ukraińscy aktorzy wystąpili w „polskim antyukraińskim filmie”[55].

Nagrody i nominacjeEdytuj

Rok Festiwal Nagroda Osoba nominowana Wynik[56]
2016 Festiwal Polskich Filmów Fabularnych Nagroda za debiut aktorski Michalina Łabacz Wygrana
Nagroda za zdjęcia Piotr Sobociński jr Wygrana
Nagroda za charakteryzację Ewa Drobiec Wygrana[57][58]
Nagroda festiwali i przeglądów filmu polskiego za granicą Wojciech Smarzowski Wygrana
Nagroda Prezesa Telewizji Polskiej Wojciech Smarzowski Wygrana[59]
Złote Lwy Wojciech Smarzowski Nominacja[60][61]
Tygodnik „Do Rzeczy Strażnik Pamięci Wojciech Smarzowski Wygrana
2017 Koło Piśmiennictwa Filmowego Stowarzyszenia Filmowców Polskich Złota Taśma za film polski Wojciech Smarzowski Wygrana[62]
Ogólnopolski Festiwal Sztuki Filmowej „Prowincjonalia” Jańcio Wodnik za zdjęcia Piotr Sobociński jr Wygrana
Jańcio Wodnik za największe odkrycie festiwalu Michalina Łabacz Wygrana
Polskie Nagrody Filmowe Orzeł za najlepszy film Wojciech Smarzowski Wygrana[63]
Orzeł za najlepszą reżyserię Wojciech Smarzowski Wygrana
Orzeł za najlepsze zdjęcia Piotr Sobociński jr Wygrana[57][58]
Orzeł za najlepszą scenografię Marek Zawierucha Wygrana
Orzeł za najlepsze kostiumy Wanda Kowalska
Paweł Grabarczyk
Magdalena Jadwiga Rutkiewicz-Luterek
Agata Drozdowska
Wygrana
Orzeł za najlepszą muzykę Mikołaj Trzaska Wygrana
Orzeł za najlepszy dźwięk Jacek Hamela
Katarzyna Dzida-Hamela
Wygrana
Orzeł za najlepszy montaż Paweł Laskowski Wygrana
Nagroda Publiczności Wojciech Smarzowski Wygrana
Orzeł za najlepszy scenariusz Wojciech Smarzowski Nominacja
Orzeł za najlepszą główną rolę kobiecą Michalina Łabacz Nominacja
Orzeł za najlepszą główną rolę męską Arkadiusz Jakubik Nominacja
Orzeł za najlepszą drugoplanową rolę kobiecą Izabela Kuna Nominacja
Orzeł za najlepszą drugoplanową rolę męską Jacek Braciak Nominacja
Odkrycie roku Michalina Łabacz Nominacja
Stowarzyszenie Autorów Zdjęć Filmowych Nagroda PSC Piotr Sobociński jr Wygrana
Gildia Reżyserów Polskich Nagroda im. Krzysztofa Krauzego Wojciech Smarzowski Wygrana
Międzynarodowy Festiwal Kina Niezależnego „Off Camera” Nagroda Główna w Konkursie Polskich Filmów Fabularnych Wojciech Smarzowski Wygrana
Nagroda dla najlepszego aktora w Konkursie Polskich Filmów Fabularnych Arkadiusz Jakubik Wygrana
Festiwal Reżyserii Filmowej w Głogowie Złoty Dzik Wojciech Smarzowski Wygrana
Festiwal Filmów Polskich „Wisła” w Moskwie Nagroda Główna Wojciech Smarzowski Wygrana
Festiwal Filmowy im. Krzysztofa Komedy Grand Prix Komeda Mikołaj Trzaska Wygrana
Kozzi Film Festiwal w Zielonej Górze Nagroda za najlepszą drugoplanową kreację aktorską Roman Skorowski Wygrana
Zamojski Festiwal Filmowy „Spotkania z Historią” Nagroda „Zamość – Perła Renesansu” dla najlepszego filmu fabularnego o tematyce historycznej Wojciech Smarzowski Wygrana
Międzynarodowy Festiwal Filmów Prawosławnych „Silni Duchem” Nagroda Dziennikarzy Wojciech Smarzowski Wygrana
Nagroda Jury Młodzieżowego Wojciech Smarzowski Wygrana
Festiwal Filmów Polskich w Los Angeles Hollywood Eagle Award Wojciech Smarzowski Wygrana
Międzynarodowy Festiwal Filmów Historycznych w Waterloo Nagroda za najlepszą rolę kobiecą Michalina Łabacz Wygrana
Nagroda za scenografię i kostiumy Marek Zawierucha
Wanda Kowalska
Paweł Grabarczyk
Magdalena Jadwiga Rutkiewicz-Luterek
Agata Drozdowska
Wygrana
Nagroda Jury Młodzieżowego Wojciech Smarzowski Wygrana
Tygodnik „Gala Róża Gali za najlepszy debiut Michalina Łabacz Wygrana
Seattle Polish Film Festival Nagroda Viewers Choice Award Wojciech Smarzowski II miejsce

PrzypisyEdytuj

  1. Film Wołyń – O producencie filmu [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  2. Wołyń, Stowarzyszenie Filmowców Polskich [dostęp 2021-11-08].
  3. a b Jurij Opoka, Wskrzeszenie. O filmie Wojciecha Smarzowskiego „Wołyń”, Kultura Liberalna, 20 października 2016 [dostęp 2021-09-03] (pol.).
  4. Marek Kozubal, Recenzja filmu „Wołyń” Wojciecha Smarzowskiego, www.rp.pl, 23 września 2016 [dostęp 2016-09-26] (pol.).
  5. Szpulak 2018 ↓, s. 225.
  6. a b c Wołyń, Filmpolski.pl [dostęp 2016-09-24].
  7. Film Wołyń – Obsada [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  8. a b Makaro 2018 ↓, s. 7.
  9. „Wołyń” Wojciecha Smarzowskiego w kinach w 2016 roku, canalplus.pl [dostęp 2016-10-04] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-05].
  10. ''Wołyń'' Wojciecha Smarzowskiego w kinach w 2016 roku, Wirtualna Polska, 16 września 2015 [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  11. Makaro 2018 ↓, s. 16.
  12. Makaro 2018 ↓, s. 13.
  13. a b Kim jest Michalina Łabacz, filmowe odkrycie sezonu z filmu „Wołyń”?, Gazeta Wyborcza, 4 października 2016 [dostęp 2021-09-03].
  14. Arkadiusz Jakubik o filmie „Wołyń”: na planie mogłem dotknąć zła, Polskie Radio, 16 października 2014 [dostęp 2021-09-03].
  15. Mikołaj Trzaska: - Moje ulubione filmy to takie, które nie mają muzyki [WYWIAD], Gdańsk – oficjalny portal miasta, 1 maja 2017 [dostęp 2021-09-03] (pol.).
  16. Piotr Sobociński jr: nie zamieniłbym mojej pracy na nic innego, Polskie Radio, 31 marca 2020 [dostęp 2021-09-03].
  17. Tomasz Maciuszczak, Smarzowski kręci Wołyń w skansenie. Byliśmy na planie, dziennikwschodni.pl, 14 lipca 2015 [dostęp 2016-10-04].
  18. W nocy w lubelskim skansenie płonęły chaty. Nagrywano sceny do filmu „Wołyń”, lublin112.pl, 28 lipca 2015 [dostęp 2016-10-04].
  19. Michał Banach, Niedaleko Łomży będą kręcone zdjęcia do filmu „Wołyń” Smarzowskiego, onet.pl, 19 maja 2016 [dostęp 2016-10-04] [zarchiwizowane z adresu 2016-10-05].
  20. Katarzyna Grzebyk, „Wołyń” Smarzowskiego w sanockim skansenie, Biznes i Styl – Podkarpacki portal opinii, 1 października 2014 [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  21. Paweł T. Felis, „Wołyń” ma być mostem. Na planie nowego filmu Smarzowskiego, Gazeta Wyborcza, 16 października 2014 [dostęp 2016-10-04].
  22. Makaro 2018 ↓, s. 8.
  23. Ratujmy wielki epos narodowy Smarzowskiego, Film Wołyń [dostęp 2016-10-04].
  24. Apel o dofinansowanie filmowej kresowej epopei narodowej, tj. filmu Wojciecha Smarzowskiego pt. „Wołyń”, Film Wołyń [dostęp 2016-10-04].
  25. Fundacja na Rzecz Filmu Wołyń, Film Wołyń [dostęp 2016-10-04].
  26. TVP przekazuje milion złotych na film „Wołyń”, kresy.pl, 28 maja 2016 [dostęp 2016-10-04].
  27. Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych, Film Wołyń [dostęp 2016-10-04].
  28. Wołyń, Stowarzyszenie Filmowców Polskich [dostęp 2016-11-28].
  29. Milion widzów obejrzało Wołyń!, moviesroom.pl [dostęp 2017-11-20] (pol.).
  30. PISF – Boxoffice [dostęp 2021-11-08] (pol.).
  31. Tadeusz Sobolewski, „Wołyń” to wielki film. Zło jak namalowane, Gazeta Wyborcza, 23 września 2016 [dostęp 2016-10-08] (pol.).
  32. Marek Kozubal, Recenzja filmu „Wołyń” Wojciecha Smarzowskiego, Rzeczpospolita, 23 września 2016 [dostęp 2021-11-08] (pol.).
  33. Barbara Hollender, „Wołyń”: Trauma historii i miłość, Rzeczpospolita, 4 października 2016 [dostęp 2021-11-08] (pol.).
  34. Marcin Sałański, Wołyń – reż. W. Smarzowski – recenzja i ocena filmu, Histmag.org, 9 października 2016 [dostęp 2021-11-08].
  35. Maria Skołożyńska, „Wołyń” niedoceniony w Gdyni. Raczek i Torbicka zdziwieni. „Film pokazuje okrucieństwo, ale jest doskonały, przemyślany, sprawiedliwy”, Tok FM, 29 września 2016 [dostęp 2016-10-08] (pol.).
  36. Karolina Wigura, Jarosław Kuisz, Kicz zła. Recenzja filmu „Wołyń”, Kultura Liberalna, 11 października 2016 [dostęp 2016-10-11].
  37. Paweł Kowal, Kazimierz Wóycicki, Film Smarzowskiego źle wpływa na polsko-ukraińskie relacje, Polskie Radio, 17 października 2016 [dostęp 2021-11-08].
  38. Jakub Majmurek, „Wołyń”: Kino w wojnie pamięci, krytykapolityczna.pl, 26 września 2016 [dostęp 2016-10-08] (pol.).
  39. Piotr Zychowicz, „Wołyń” – film prawdziwy, Do Rzeczy, 29 września 2016 [dostęp 2016-10-09].
  40. Paweł Lisicki, „Wołyń” – siła pamięci, Wirtualna Polska, 5 października 2016 [dostęp 2016-10-09] (pol.).
  41. Ewa Siemaszko: nie traktujmy Ukraińców protekcjonalnie ws. rzezi wołyńskiej, dzieje.pl, 6 października 2016 [dostęp 2021-11-08] (pol.).
  42. Kukiz'15: Apel do MSZ o promocję filmu „Wołyń” na Ukrainie, Dziennik Gazeta Prawna, 7 października 2016 [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  43. Adam Szczupak, „Wołyń” prawie prawdziwy, Deon.pl [dostęp 2017-11-20] (pol.).
  44. a b Makaro 2018 ↓, s. 21.
  45. Brutal und düster: „Wolhynien” erzählt vom Massaker an den Polen 1943, DW 2016-10-07.
  46. Alexander Hertel, Weltkriegsfilm reißt alte Wunden auf, Der Mitteldeutsche Rundfunk, 7 października 2016 [dostęp 2021-11-09] (niem.).
  47. Jakub Sawicki, Wolhynien im Zweiten Weltkrieg. Wie der Film „Wołyń” den polnisch-ukrainischen Erinnerungskonflikt in die breite Öffentlichkeit trug, Erinnerungskulturen, 12 października 2018 [dostęp 2021-11-09] (niem.).
  48. Edward Kabiesz, To była precyzyjnie zorganizowana akcja, Gośę Niedzielny, 29 września 2016 [dostęp 2018-10-12].
  49. „Po tym filmie w stosunkach polsko-ukraińskich cofniemy się o 10 lat”. Smarzowski kręci „Wołyń”, Ukraińcy protestują, naTemat.pl [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  50. Wołyń, film Wojciecha Smarzowskiego o rzezi na Ukrainie, Newsweek Polska, 9 października 2016 [dostęp 2021-11-09].
  51. Юрій Андрухович, Pojebane pojednanie чи «Нищівна дикість зла», Збруч, 30 września 2016 [dostęp 2021-11-09] (ukr.).
  52. „Wołyń” w kinach. Nadija Sawczenko: historia nie powinna prowadzić do pogorszenia stosunków, polskieradio.pl, 7 października 2016 [dostęp 2016-10-07].
  53. Nadija Sawczenko: Dobrze, że powstał film „Wołyń”, rp.pl, 7 października 2016 [dostęp 2016-10-07].
  54. Pokaz „Wołynia” w Kijowie odwołany. MSZ Ukrainy „usilnie zalecił”, TVN24 [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  55. Ukraińscy aktorzy ukarani za udział w „Wołyniu”, Onet Kultura, 11 listopada 2016 [dostęp 2021-11-09] (pol.).
  56. Wołyń w bazie filmpolski.pl
  57. a b Gala finałowa 41. Festiwalu Filmowego w Gdyni. Już wiemy, kto dostał „Złote Lwy”. Oto najlepszy film!, Radio Gdańsk [dostęp 2016-10-06].
  58. a b ZŁOTE LWY 41. FESTIWALU FILMOWEGO W GDYNI, ZASP [dostęp 2016-10-06].
  59. Nagroda prezesa Telewizji Polskiej dla filmu „Wołyń” wręczona. Odebrali ją producenci, Gazeta Wyborcza [dostęp 2016-10-05].
  60. „Wołyń” zawalczy o Złote Lwy na Festiwalu Filmowym w Gdyni, Kresy.pl [dostęp 2016-09-24].
  61. Od „Planety singli” do „Wołynia”. Konkursowe filmy Festiwalu Filmowego w Gdyni, Trójmiasto.pl [dostęp 2016-09-24].
  62. „Ostatnia rodzina” i „Wołyń” ze „Złotymi Taśmami”, filmpolski.pl, 5 stycznia 2017 [dostęp 2017-01-24].
  63. Wielki sukces filmu „Wołyń” na tegorocznych Orłach, Salon 24 [dostęp 2017-03-21].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj