Otwórz menu główne

Województwo nowogródzkie (II Rzeczpospolita)

województwo w II Rzeczypospolitej
Ten artykuł dotyczy województwa w II Rzeczypospolitej. Zobacz też: województwo nowogródzkie.

Województwo nowogródzkie – jedno z 16 województw II Rzeczypospolitej w latach 1921-1939. Siedzibą władz województwa był Nowogródek[2]. Zostało zlikwidowane przez okupacyjne władze radzieckie we wrześniu 1939 roku.

województwo nowogródzkie
województwo
1921-1939
Herb
Herb województwa nowogródzkiego
Państwo  II Rzeczpospolita
Data powstania 19 lutego 1921 / 1 marca 1921[1]
Siedziba wojewody i sejmiku Nowogródek
Wojewoda Adam Korwin-Sokołowski
Powierzchnia 22 966 km²
Populacja (1931)
• liczba ludności

1 057 000
• gęstość 46 os./km²
Adres Urzędu Wojewódzkiego:
ul. Mickiewicza
Nowogródek
Podział administracyjny
Plan województwa nowogródzkiego
Liczba powiatów ziemskich 8
Liczba gmin miejskich 10
Liczba gmin wiejskich 87
Położenie na mapie II Rzeczypospolitej
Poland Voivodeships adminstrative division 1930 Nowogródek Voivodeship.svg
Portal Portal Polska
Woj. nowogródzkie przed przyłączeniem do Polski Litwy Środkowej
Województwo nowogródzkie w szczegółowych danych statystycznych spisu powszechnego z 30.IX.1921 i spisu powszechnego z 9. XII. 1931 r.
Województwo nowogródzkie - oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1921
Skorowidz miejscowości 1921 – szczegółowe dane GUS spisu powszechnego 1921 – województwo nowogródzkie
Województwo nowogródzkie - oficjalne dane GUS spisu powszechnego 1931
Urząd Wojewódzki Nowogródzki w Nowogródku - widok współczesny

Spis treści

Podział administracyjnyEdytuj

Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.

Powiat Pow. (km²) Mieszk. Miasto powiatowe Mieszk.
Województwo nowogródzkie
baranowicki 3298 161 100   Baranowicze 22 893
duniłowicki (lub duniłowiczowski) (do 1922) ¹ 3687 112 717   Duniłowicze 1386
dziśnieński (od Dzisna) (do 1922) ¹ 5156 170 342   Głębokie 4514
lidzki ² 4258 183 500   Lida 19 490
nieświeski 1968 114 500   Nieśwież 7357
nowogródzki 2930 149 500   Nowogródek 9567
słonimski 3069 126 500   Słonim 16 284
stołpecki 2371 99 400   Stołpce 6569
szczuczyński (od 1929) ² 2273 107 200   Szczuczyn (1921) 1539
wilejski (do 1922) ¹ 3421 103 914   Wilejka 3417
wołożyński 2799 115 500   Wołożyn 6269
¹ 13 kwietnia 1922 r. wyłączono powiaty duniłowicki, dziśnieński oraz wilejski i przyłączono do Ziemi Wileńskiej (Dz.U. z 1922 r. nr 26, poz. 213).
² 21 maja 1929 r. utworzono szczuczyński z części powiatu lidzkiego i grodzieńskiego (Dz.U. z 1929 r. nr 33, poz. 307).

Wojewodowie nowogródzcyEdytuj

Wicewojewodowie

LudnośćEdytuj

Ludność województwa w 1921 roku wynosiła 822 106 osób[6].

Według narodowości[6]:

Według wyznań[6]:

W roku 1931 stosunki narodowościowe przedstawiały się następująco[8]:

  • Polacy − 553 859 (52,39%)
  • Białorusini − 413 466 (39,11%)
  • Żydzi − 77 025 (7,29%)
  • inni − 12 797 (1,21%)

Główne miasta: Lida, Baranowicze, Słonim, Nieśwież, Nowogródek i Kleck.

Miasta i miasteczkaEdytuj

SyntezaEdytuj

W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim miasto, miasteczko i osada miejska. Na terenie woj. nowogródzkiego występowały dwie formy (miasta i miasteczka).

Określenie miasto miało w latach międzywojennych trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że „miasto administracyjne” faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka a niektóre miasta (Nisko, Borysław, Tustanowice) były wręcz wsiami[9].

Odwrotnie wiele miasteczek, a nawet miast – a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka bądź prawa miejskie – były wsiami w gminach wiejskich[9]. Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka/praw miejskich (poniższa tabela je uwzględnia z zachowaną dystynkcją).

Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. Pruchnik Miasto, Waręż Miasto, Tartaków Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) aby odróżnić ją od innej (topograficznie wiejskiej) miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Pruchnik-Wieś, Waręż-Wieś, Tartaków-Wieś)[9].

Za II Rzeczypospolitej do poczetu miast (gmin miejskich) zaliczano różne grupy miejscowości zależnie od obszaru dawnego zaboru, w których się znajdowały. W województwach wschodnich byłego zaboru rosyjskiego (m.in. w woj. poleskim) po odzyskaniu niepodległości panowało zamieszanie co do charakteru prawnego miejscowości posiadających prawa miejskie/miasteczka. Sprawa ta została częściowo uregulowana różnymi rozporządzeniami[10][11][12][13], lecz przepisy były tylko częściowo wykonywane[14]. Ostatecznie w woj. nowogródzkim za miasta uznano wszystkie miejscowości posiadające w 1924 roku prawa miejskie bądź te miejscowości o prawach miasteczka, które liczyły ponad 2000 mieszkańców. Jednakże Główny Urząd Statystyczny (na którego danych poniższa tabela jest utworzona) oparł wykaz nie na stanie faktycznym, lecz na obowiązujących przepisach prawno-administracyjnych. Stąd:

  • Za miasta (prawne) uznano wszelkie miejscowości, które za czasów rosyjskich posiadały ustrój miejski, o ile liczą (w 1923 roku) więcej niż 4000 mieszkańców
  • Za miasteczka (prawne) uznano wszelkie miejscowości o charakterze miasteczkowym z liczbą mieszkańców (w 1923 roku) od 2000 do 4000 mieszkańców
  • Za miasta/miasteczka (prawne) uznano także wszelkie inne miejscowości, na które ustawa miejska (względnie tymczasowa ustawa miejska) została rozciągnięta indywidualnymi rozporządzeniami Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich[6]

W poniższej sortowalnej tabeli umieszczono wszystkie miasta i miasteczka[15] województwa nowogródzkiego obu typów (stan na 1923 rok) z podziałem na charakter prawny (rodzaj jednostki administracyjnej) i przywileje (prawa miejskie/miasteczka). W późniejszych latach część najmniejszych miast status miejski utraciła; w wykazie oznaczono znakiem (►) miasta, które w 1937 roku były już wsiami[16].

Uwaga: Lista nie obejmuje miast i miasteczek powiatów brasławskiego[17], duniłowickiego, dziśnieńskiego i wilejskigo, które w latach 1921-22 wchodziły w skład województwa nowogródzkiego, po czym na mocy ustawy z 6 kwietnia 1922[18] zostały 13 kwietnia 1922 włączone do Ziemi Wileńskiej (przekształconej 20 stycznia 1926 w województwo wileńskie[19]).

WykazEdytuj

Stan ludności: na 30 czerwca 1921 roku (niezależnie od statusu jednostki w 1921 roku)
Główne źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom VII, Część I - Województwo Nowogródzkie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923
Źródła uzupełniające: Dzienniki Ustaw, przedstawione w przypisach
► = status miejski utracony przed 1937 rokiem

Herb Miejscowość Charakter prawny Przywileje Powiat Gmina Liczba mieszk.
  Baranowicze[20] Miasto Miasto baranowicki 11471
  Bielica Wieś Miasteczko lidzki Bielica 1506
  Bieniakonie Wieś Miasteczko lidzki Bieniakonie 180
  Byteń Wieś Miasteczko słonimski Byteń 1278
  Cyryn Wieś Miasteczko nowogródzki Cyryn 274
  Delatycze Wieś Miasteczko nowogródzki Lubcz 630
  Dereczyn Wieś Miasteczko słonimski Dereczyn 2180
  Derewna[21] Wieś Miasteczko wołożyński[22] Derewna[21] 892
  Dokudowo Wieś Miasteczko lidzki Dokudowo 502
  Dworzec Wieś Miasteczko słonimski[23] Dworzec 944
  Dziembrów Wieś Miasteczko lidzki[24] Dziembrów[25] 199
  Ejszyszki Miasto Miasteczko[26] lidzki (► Ejszyszki) 2382
  Gieranony[27] Wieś Miasteczko wołożyński[28] Siedlisko[29][30] 277
  Hermaniszki Wieś Miasteczko wołożyński[28] Siedlisko[29][31] 175
  Hołynka Wieś Miasteczko słonimski Stara Wieś 432
  Horodyszcze Wieś Miasteczko nowogródzki[32] Horodyszcze 1021
  Horodziej Wieś Miasteczko nieświeski Horodziej 1120
  Howiezna Wieś Miasteczko nieświeski Howiezna 257
  Iszkołdź Wieś Miasteczko baranowicki Połoneczka[33] 691
  Iwieniec Miasto Miasteczko stołpecki[34] (► Iwieniec) 2226
  Iwje[35] Miasto Miasteczko wołożyński[28] (► Iwje) 2731
  Jeremicze Wieś Miasteczko nowogródzki[22] Jeremicze[36] 613
  Jeziernica Wieś Miasteczko słonimski Czemery 528
  Juraciszki Wieś Miasteczko wołożyński Juraciszki 203
  Kamień Wieś Miasteczko stołpecki[34] Iwieniec 844
  Kamionka Wieś Miasteczko szczuczyński[37] Kamionka 569
  Kleck Miasto Miasto nieświeski 5671
  Korelicze Wieś Miasteczko nowogródzki Korelicze 799
  Kozłowszczyzna Wieś Miasteczko słonimski Kozłowszczyzna 467
  Kroszyn Wieś Miasteczko baranowicki Stołowicze 411
  Lachowicze Miasto Miasteczko[15][38] baranowicki 2819
  Lida Miasto Miasto lidzki 13401
  Lipniszki Wieś Miasteczko wołożyński[28] Lipniszki 1061
  Lubcz Wieś Miasteczko nowogródzki Lubcz 937
  Mikołajów Wieś Miasteczko wołożyński Ługomowicze 215
  Mir Miasto Miasteczko[15] nieświeski[22] (► Mir) 3741
  Mołczadź Wieś Miasteczko słonimski[32] Mołczadź[39] 1483
  Nacza Wieś Miasteczko lidzki Koniawa[40] 400
  Naliboki Wieś Miasteczko wołożyński[41] Naliboki 515
  Niedźwiedzica[42] Wieś Miasteczko baranowicki Niedźwiedzica 949
  Niehniewicze Wieś Miasteczko nowogródzki Niehniewicze 406
  Nieśwież Miasto Miasto nieświeski 6840
  Nowa Mysz Wieś Miasteczko baranowicki Nowa Mysz 1815
  Nowogródek Miasto Miasto nowogródzki 6367
  Nowojelnia Wieś Miasteczko słonimski[23] Dworzec 373
  Nowy Dwór Wieś Miasteczko lidzki[24] Nowy Dwór 655
  Orla Wieś Miasteczko lidzki[24] Orla 579
  Ostryna Wieś Miasteczko lidzki[24] Ostryna 1574
  Połoneczka Wieś Miasteczko baranowicki Połoneczka[33] 523
  Połonka Wieś Miasteczko baranowicki Nowa Mysz 440
  Raduń Wieś Miasteczko lidzki Raduń 1254
  Raków Miasto Miasto stołpecki[43] 3323
  Różanka Wieś Miasteczko lidzki[24] Różanka 734
  Rubieżewicze Wieś Miasteczko stołpecki Rubieżewicze 1509
  Siniawka Wieś Miasteczko nieświeski Siniawka 514
  Słonim Miasto Miasto słonimski 9643
  Snów Wieś Miasteczko nieświeski Snów 631
  Sobakińce Wieś Miasteczko lidzki[24] Sobakińce 276
  Stołowicze Wieś Miasteczko baranowicki Stołowicze 678
  Stołpce Miasto Miasteczko[15][44] stołpecki 2956
  Subotniki[45] Wieś Miasteczko wołożyński[28] Subotniki[45] 542
  Surwiliszki Wieś Miasteczko wołożyński Traby 87
  Swojatycze Wieś Miasteczko baranowicki Darewo 715
  Szczuczyn Wieś Miasteczko lidzki[24] Szczuczyn 1539
  Świerżeń Nowy Wieś Miasteczko stołpecki Świerżeń[46] 1246
  Traby Wieś Miasteczko wołożyński Traby 981
  Trokiele Wieś Miasteczko wołożyński[28] Siedlisko[29][47] 106
  Turzec Wieś Miasteczko nowogródzki[22] Jeremicze[36] 1290
  Wasiliszki Wieś Miasteczko lidzki[24] Wasiliszki 1874
  Wawiórka Wieś Miasteczko lidzki Myto[48] 174
  Wiszniew Wieś Miasteczko wołożyński Wiszniew 957
  Wołma Wieś Miasteczko stołpecki[34] Wołma 298
  Wołożyn Miasto Miasteczko[49] wołożyński 2630
  Woronów Wieś Miasteczko lidzki Bieniakonie[50] 1232
  Wsielub Wieś Miasteczko nowogródzki Wsielub 736
  Zabłoć Wieś Miasteczko lidzki Zabłoć 258
  Zabrzeź[51] Wieś Miasteczko wołożyński Zabrzeź[51] 306
  Zdzięcioł Miasto Miasto słonimski[23] 3080
  Żołudek Wieś Miasteczko lidzki[24] Żołudek 1552
  Żyrmuny Wieś Miasteczko lidzki Żyrmuny 373
  Żyrowice Wieś Miasteczko słonimski Żyrowice 508

Charakterystyka ogólnaEdytuj

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Jednym z problemów województwa był fatalny dostęp do fachowej opieki medycznej. Jak wskazywał prof. Antoni Cieszkowski, na 1 lekarza przypadało 17 900 mieszkańców (średnia dla kraju - 5400).[52]

PrzypisyEdytuj

  1. M.P. z 1921 r. nr 55, poz. 97
  2. Do 15 marca 1921 r. siedzibą była Warszawa (M.P. z 1921 r. nr 55, poz. 97)
  3. M.P. z 1933 r. nr 110, poz. 139.
  4. Nowy wicewojewoda stanisławowski. „Gazeta Lwowska”, s. 3, Nr 31 z 10 lutego 1937. 
  5. Pożegnanie wicewojewody Kaczmarczyka. „Gazeta Lwowska”, s. 3, Nr 44 z 25 lutego 1937. 
  6. a b c d Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom VII, Część I - Województwo Nowogródzkie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923
  7. Głównie w miastach
  8. Drugi Powszechny Spis Ludności z dn. 9.XII.1931 r. mieszkania i gospodarstwa domowe, ludność, stosunki zawodowe : województwo nowogródzkie
  9. a b c Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom XIII - Województwo Lwowskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924
  10. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 27 czerwca 1919, Nr. 7, poz. 460
  11. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 14 sierpnia 1919, Nr. 12, poz. 99
  12. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 16 sierpnia 1919, Nr. 13, poz. 112
  13. Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z dnia 7 listopada 1919, Nr. 32, poz. 345
  14. Dane z 1924 roku
  15. a b c d Publikacja źródłowa podaje błędnie w tabeli jednostek administracyjnych liczbę miasteczek jako 65 (w przypadku powiatu słonimskiego – 9), w sprostowaniach poprawiono tę liczbę na 64 na (w powiecie słonimskim – 8)
  16. M.P. z 1937 r. nr 69, poz. 104
  17. Istnieje rozbieżność w określaniu początkowej przynależności wojewódzkiej północno-zachodnich gmin powiatu brasławskiego (gminy Brasław, Dryświaty, Dukszty, Opsa, Plusy, Rymszany, Słobódka, Smołwy i Widze). Dz.U. z 1922 r. nr 26, poz. 213 podaje powiat brasławski jako jeden z 5 powiatów (obok wileńskiego, oszmiańskiego, święciańskiego i trockiego) Ziemi Wileńskiej, nad którą objęto władzę państwową w 1922 roku. Natomiast Skorowidz miejscowości RP wydany przez GUS w 1923 roku wylicza powiat brasławski jako jeden z 4 powiatów (obok duniłowickiego, dziśnieńskiego i wilejskiego), które w 1922 roku wydzielono z woj. nowogródzkiego i wcielono do Ziemi Wileńskiej, podając równocześnie szczegółową statystykę dla omawianych gmin według danych z 30 września 1921 roku
  18. Ustawy z dnia 6 kwietnia 1922 roku o objęciu władzy państwowej nad Ziemią Wileńską (Dz.U. z 1922 r. nr 26, poz. 213)
  19. Dz.U. z 1926 r. nr 6, poz. 29 - Ustawa z dnia 22 grudnia 1925 r. w sprawie utworzenia województwa wileńskiego
  20. Liczba mieszkańców Baranowicz dotyczy mieszkańców miasta właściwego (11.471), natomiast w skład jednostki administracyjnej Baranowicze wchodziły także baraki Urzędu Reemigracyjnego z liczbą mieszkańców 16.630 (większą niż liczba mieszkańców miasta). Tak więc totalna liczba mieszkańców Baranowicz wynosiła 28.101, czyniąc je statystycznie największym miastem woj. nowogródzkiego
  21. a b Nazwa zmieniona później na Derewno
  22. a b c d Od 22 stycznia 1926 w powiecie stołpeckim (Dz.U. z 1926 r. nr 7, poz. 43)
  23. a b c Od 22 stycznia 1926 w powiecie nowogródzkim (Dz.U. z 1926 r. nr 7, poz. 43)
  24. a b c d e f g h i Od 29 maja 1929 w nowo utworzonym powiecie szczuczyńskim (Dz.U. z 1929 r. nr 33, poz. 307)
  25. Gmina Dziembrów zniesiona 21 czerwca 1929; miasteczko Dziembrów włączono do gminy Kamionka (Dz.U. z 1929 r. nr 43, poz. 359)
  26. Publikacja źródłowa podaje błędnie w wykazie prawa miejskie, w sprostowaniach poprawiono na przywileje miasteczka
  27. Później jako Gieraniony
  28. a b c d e f Od 22 stycznia 1926 w powiecie lidzkim (Dz.U. z 1926 r. nr 7, poz. 43)
  29. a b c Nazwa zmieniona później na gmina Siedliszcze
  30. Gmina Siedliszcze zniesiona 11 kwietnia 1929; miasteczko Gieranony włączono do gminy Lipniszki (Dz.U. z 1929 r. nr 22, poz. 225)
  31. Gmina Siedliszcze zniesiona 11 kwietnia 1929; Hermaniszki włączono do Woronowo (Dz.U. z 1929 r. nr 22, poz. 225)
  32. a b Od 22 stycznia 1926 w powiecie baranowickim (Dz.U. z 1926 r. nr 7, poz. 43)
  33. a b Gminę Połoneczka zniesiono 22 stycznia 1926, a jej obszar wszedł w skład nowo utworzonej gminy Wolna (Dz.U. z 1926 r. nr 7, poz. 44)
  34. a b c Od 22 stycznia 1926 w powiecie wołożyńskim (Dz.U. z 1926 r. nr 7, poz. 43)
  35. Po reformie ortografii w 1936 jako Iwie
  36. a b 25 października 1930 gminę Jeremicze przemianowano na gmina Turzec (M.P. z 1930 r. nr 248, poz. 336)
  37. 29 maja 1929 miejscowość wraz z całą gminą Kamionka przyłączono z powiatu grodzieńskiego w woj. białostockim (Dz.U. z 1929 r. nr 33, poz. 307)
  38. Prawa miejskie Lachowicze otrzymały 27 czerwca 1931 (Dz.U. z 1931 r. nr 56, poz. 448)
  39. Do 8 września 1921 gmina Mołczadź nosiła nazwę gmina Łuszniewo (M.P. z 1921 r. nr 204, poz. 271)
  40. Gminę Koniawa przyłączono 1 lipca 1926 do powiatu wileńsko-trockiego w woj. wileńskim (Dz.U. z 1926 r. nr 45, poz. 277). Gmina została zniesiona 3 czerwca 1930, a jej obszar włączono do gminę Orany (Dz.U. z 1930 r. nr 42, poz. 365)
  41. Od 1 października 1930 w powiecie stołpeckim (Dz.U. z 1930 r. nr 45, poz. 381)
  42. Obecna nazwa Niedźwiedzice
  43. Od 1 lipca 1927 w powiecie mołodeczańskim w woj. wileńskim (Dz.U. z 1926 r. nr 45, poz. 277)
  44. Prawa miejskie Stołpce otrzymały 13 lutego 1926 (Dz.U. z 1926 r. nr 16, poz. 92)
  45. a b Nazwa zmieniona później na Sobotniki
  46. Miasteczko Świerżeń stanowiło anomalię ponieważ należało administracyjnie do dwóch gmin; jej główna część (1195 mieszk.) należała do gminy Świerżeń, natomiast niewielka część (51 mieszk.) leżała w gminie Stołpce
  47. Gmina Siedliszcze zniesiona 11 kwietnia 1929; miasteczko Trokiele włączono do gminy Lipniszki (Dz.U. z 1929 r. nr 22, poz. 225)
  48. 20 sierpnia 1927 gminę Myto przemianowano na gmina Wawiórka (M.P. z 1927 r. nr 171, poz. 439)
  49. Prawa miejskie Wołożyn otrzymał 21 maja 1929 (Dz.U. z 1929 r. nr 33, poz. 309)
  50. Od 11 kwietnia 1929 w nowo utworzonej gminie Woronowo (Dz.U. z 1929 r. nr 22, poz. 225), przemianowanej 11 czerwca 1929 na Werenów (M.P. z 1929 r. nr 132, poz. 326)
  51. a b Nazwa zmieniona później na Zabrzezie
  52. Sławomir Koper: Na służbie i w pracy. Bellona / Edipresse, 2013, s. 25, 33, seria: Dwudziestolecie międzywojenne. ISBN 978-83-7769-545-6.

Zobacz teżEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj