Otwórz menu główne

Wojna polsko-czechosłowacka (w literaturze czeskiej Sedmidenní válka, w tłumaczeniu wojna siedmiodniowa) – konflikt zbrojny o teren Śląska Cieszyńskiego pomiędzy Czechosłowacją a II Rzeczpospolitą, który miał miejsce na początku 1919. Bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny było rozpisanie wyborów do Sejmu na 26 stycznia 1919 na spornym obszarze Śląska Cieszyńskiego, którego przynależność miała zostać uzgodniona między rządami Polski i Czechosłowacji. W wyniku zbrojnej interwencji Czechosłowacji problem rozgraniczenia regionu pomiędzy oba państwa został umiędzynarodowiony a obszar kontroli czechosłowackiej zwiększył się do nowej linii demarkacyjnej, z tzw. umowy paryskiej z dnia 3 lutego 1919. Ponad rok później granica ta została jeszcze bardziej przesunięta na korzyść Czechosłowacji, a powstałe w ten sposób tzw. Zaolzie, zamieszkane w większości przez Polaków, zostało wcielone do Czechosłowacji.

Wojna polsko-czechosłowacka
Ilustracja
Czas 23 stycznia 1919 – 25 lutego 1919
Miejsce Europa Środkowa
Terytorium Śląsk Cieszyński
Przyczyna czeskosłowackie roszczenia terytorialne
Wynik wygrana Czechosłowacji
Strony konfliktu
 II Rzeczpospolita  Czechosłowacja
Dowódcy
Franciszek Latinik Josef Šnejdárek
Siły
4 tys. ochotników, Milicja Polska Śląska Cie­szyńskiego 16 tys. żołnierzy
brak współrzędnych

Spis treści

Przyczyny i przygotowania do konfliktuEdytuj

 
Pomnik i mogiła Polaków poległych podczas starć polsko-czeskich w 1919 roku na cmentarzu w Zebrzydowicach
 
Pomnik poległych Czechów i Słowaków w Orłowej

Po zakończeniu I wojny światowej zarówno Polska, jak i Czechy oraz Słowacja rozpoczęły proces kształtowania swoich państwowości. 5 listopada 1918 roku w wyniku uzgodnień lokalnych rad: polskiej Rady Narodowej Księstwa Cieszyńskiego (w skład weszli m.in. Józef Londzin, Tadeusz Reger, Jan Michejda) i czeskiej Narodowej Rady Ziemi Śląskiej (Zemský národní výbor pro Slezsko) teren Śląska Cieszyńskiego został tymczasowo podzielony według kryterium etnicznego z zastrzeżeniem, że ostateczne rozgraniczenie terytorialne pozostawia się do rozstrzygnięcia przez rządy Polski i Czech[1][a]. Umowa ta wydzielała polskiej administracji powiaty, które zamieszkałe były w większości przez ludność polskojęzyczną: bielski, cieszyński oraz część powiatu frysztackiego, a czechosłowackiej powiat frydecki i pozostałą częścią powiatu frysztackiego. Etniczne kryterium podziału nie zostało zaakceptowane przez rząd w Pradze, który przedstawiał pretensje historyczne wobec terenów zamieszkałych przez Polaków. Podnoszone wcześniej przez przywódców czeskich argumenty o potrzebie zbrojnej interwencji na Śląsku Cieszyńskim z powodu bolszewizacji były jedynie przykrywką. Jedną z głównych przyczyn tego sporu była strategiczna dla Czechosłowacji linia kolejowa z Bogumina do Koszyc – tzw. Kolej Koszycko-Bogumińska, główne połączenie czeskiej sieci kolejowej ze Słowacją[2]. Dalszym powodem były złoża węgla kamiennego w zagłębiu karwińskim i przemysł ciężki Śląska Cieszyńskiego (huta w Trzyńcu, zakłady przemysłowe w Boguminie). Nie bez znaczenia były także mocarstwowe ambicje Czechów. Przedwojennymi celami politycznymi postawionymi Czechosłowacji przez Karla Kramářa, pierwszego czeskiego premiera, było dążenie do utworzenia silnego i rozległego państwa czeskiego w granicach historycznych, połączonego wspólną granicą z Rosją (jego ambicje obejmowały zajęcie południowej Polski, zachodniej Ukrainy, Śląska, Słowacji, Łużyc i północnej Austrii)[3].

28 listopada 1918 roku Naczelnik Państwa Polskiego Józef Piłsudski wydał dekret o wyborach do Sejmu Ustawodawczego na dzień 26 stycznia 1919 roku (Dz.U. z 1918 nr 18, poz. 47). Ustanowiony dekretem okręg wyborczy nr 35 obejmował na Śląsku Cieszyńskim obszar zgodny z granicą z porozumienia z 5 listopada: miasto Bielsko, powiat bielski, cieszyński i frysztacki bez gmin: Orłowa, Dziećmorowice, Pietwałd, Łazy, Sucha Średnia i Dolna. W połowie grudnia 1918 Józef Piłsudski wysłał do prezydenta Czech Tomáša Masaryka oficjalny list z prośbą o rozwiązanie konfliktu drogą negocjacji, ale Czesi w odpowiedzi zajęli zbrojnie Spisz i Orawę. 17 grudnia Polska obsadziła wojskiem tymczasową granicę z 5 listopada, dzień później armia czechosłowacka zajęła dawną stolicę Śląska Austriackiego, Opawę, po czym czeska Rada Narodowa została zredukowana do roli doradczej[4]. Władze czeskie w Pradze rozpoczęły przygotowania do konfliktu zbrojnego, m.in. koncentrację wojsk nad Ostrawicą, złożonych z żołnierzy rekrutujących się z legionów czechosłowackich walczących w czasie I wojny światowej na terenie Włoch i Francji, którzy powracali do kraju. 30 grudnia na naradzie w Orłowej przygotowywano urzędników do przejęcia kontroli w pozostałej części regionu. 7 stycznia członkowie ZNV i Rządu Krajowego otrzymali informację o zbliżającym się ataku. Starano się uzyskać akceptację interwencji przez Francję, najlepiej jej przywództwo, jednak bez odpowiedzi. 17 stycznia rząd Republiki jednomyślnie zaakceptował plan siłowego obsadzenia regionu, po czym odesłał do rządu w Warszawie skargę o niedotrzymywaniu umowy z 5 listopada. W tym czasie jednak odbywała się rekonstrukcja polskiego rządu, więc Czesi tymczasowo wstrzymali swoje plany. W sporządzonej 21 stycznia dla Polski nocie zażądali wycofania się polskiej administracji oraz oddziałów polskich z tego terenu. Nie została jednak Polsce przekazana[5].

Konflikt zbrojnyEdytuj

 
Czescy legioniści podczas walk o Cieszyn
 
Czescy legioniści podczas walk w 1919

Wykorzystując chaos panujący w Polsce w związku z organizowaniem się struktur państwowo-wojskowych, wojną polsko-ukraińską i powstaniem wielkopolskim, 23 stycznia 1919 roku, 3 dni przed polskimi wyborami parlamentarnymi, na rozkaz premiera Karla Kramářa i prezydenta Tomáša Masaryka, wojska czeskie w liczbie 16 tys. żołnierzy, z pociągiem pancernym i artylerią (pod dowództwem płk. Josefa Šnejdarka), wkroczyły na Śląsk Cieszyński[6]. W pierwszym dniu ofensywy Czesi zdobyli Bogumin oraz kopalnie w polskiej części Zagłębia Karwińskiego. Naprzeciw regularnej armii czechosłowackiej stanęły improwizowane oddziały ochotnicze złożone z miejscowych górników i polskiej młodzieży szkolnej, dowodzonej przez pułkownika Franciszka Latinika. Pomimo oporu, wobec ogromnej przewagi przeciwnika te nieliczne oddziały polskiej samoobrony liczące ok. 1,5 tys. Czesi zaczęli spychać w kierunku Cieszyna. Pomimo uzupełnień przez ochotników nadchodzących z terenów Polski oraz wzroście liczby obrońców do ok. 3 tys. oddziały polskie sukcesywnie spychane były w stronę Wisły.

24 stycznia Czesi zajęli Karwinę, Suchą i Jabłonków, a o świcie 26 stycznia natarli na znajdujący się między Zebrzydowicami i Kończycami Małymi 60-osobowy oddział kpt. Cezarego Hallera (brata gen. Józefa Hallera). Około godz. 8 czeskie natarcie powstrzymała dopiero polska kompania piechoty z Wadowic pod dowództwem por. Kowalskiego. Około południa wojska czeskie natarły na Stonawę, z której Polacy musieli się wycofać na skutek braku amunicji. Po uzupełnieniu jej podjęli nieskuteczną próbę odbicia miasta. W natarciu na czeskie pozycje zginęło ok. 75% polskiej kompanii. Pozostałych kilkunastu żołnierzy wziętych do niewoli Czesi wymordowali, zakłuwając ich bagnetami[7]. Z odsieczą w rejon walk przybyły polskie posiłki pchor. Królikowskiego, którzy kontratakiem spieszonych szwoleżerów odzyskali utracony teren i zatrzymali czeskie natarcie na tym odcinku frontu[8]. W związku z ponawianymi atakami czeskimi od strony lewej flanki w rejonie Suchej Górnej i Olbrachcic, bronionej przez 30 miejscowych milicjantów ppor. Pawlasa, pułkownik Latinik ok. godz. 17.00 wydał rozkaz wycofania wojsk na linię Wisły i opuszczenia oskrzydlonego Cieszyna. 27 stycznia Czesi posuwali się na wschód ostrożnie, po zajęciu Cieszyna wysłali patrole do Ogrodzonej[9].

 
Natychmiast po wejściu do miasta wywiesili Czesi na wieży ratuszowej chorągiew o czeskich kolorach narodowych. Zaraz też pozdzierano wszystkie orły polskie przyczem żołnierze czescy orły te deptali, pluli na nie i rzucali do Olzy”. – redaktor „Dziennika Cieszyńskiego”, Władysław Zabawski[10][11]
Osobny artykuł: bitwa pod Skoczowem.

W dniach 28–30 stycznia nierozstrzygnięta bitwa pod Skoczowem zatrzymała dalszy postęp wojska czeskiego. W tym czasie z powodu nacisku Ententy, nastąpiło zawieszenie broni. Ostatecznie maksymalny zasięg ofensywy czeskiej sięgał mniej więcej linii Wisły począwszy od Strumienia na północy, nieudanie forsując Wisłę w rejonie Drogomyśla i Ochab. Po zajęciu Nierodzimia wkroczyli do Ustronia i zdołali krótkotrwale przekroczyć Wisłę w Lipowcu[12], z których to miejscowości zostali przed końcem bitwy wyparci. Do rzeki nie dotarli jedynie w niezdobytym Skoczowie. Ofensywa czeska została zatrzymana, co nie oznaczało że Czechosłowacja zrezygnowała z włączenia całego Śląska Cieszyńskiego. Po bardzo silnych naciskach mocarstw zachodnich Czesi zgodzili się przystąpić do negocjacji. 3 lutego podpisano polsko-czeski układ o tymczasowej granicy na Śląsku Cieszyńskim, w myśl którego ustalono nową linię demarkacyjną mniej więcej wzdłuż linii kolei koszycko-bogumińskiej, w ten sposób że kontrolę nad jej odcinkiem na północ od Cieszyna kontrolowała Czechosłowacja, a na południe Polska. Strona czeska uzyskała w ten sposób południowo-zachodnie części powiatów Frysztat i Cieszyn, kontrolowanych przed inwazją przez Polskę)[13]. Zmuszenie strony czeskiej do realizacji postanowień tej umowy okazało się bardzo trudne. Przeciągające się negocjacje w sprawie wycofania się wojsk czeskich były kilkakrotnie przerywane ponownymi atakami żołnierzy czeskich, którzy próbowali pokonać słabsze oddziały polskie (ostatnie walki zostały podjęte przez wojsko czeskie pomiędzy 21–24 lutego)[14]. Po wielokrotnych interwencjach mocarstw zachodnich Czesi wycofali się w końcu na nową (korzystniejszą dla nich od linii z 5 listopada) linię demarkacyjną. 25 lutego wojsko polskie ponownie wkroczyło do, jedynie wschodniego, Cieszyna. W następujących po tym rokowaniach do ich końcowej fazy strona czeska nigdy nie zrezygnowała z granicy co najmniej na linii Wisły.

Walki żołnierza polskiego o Cieszyn i Skoczów zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic po 1990 r. „CIESZYN – SKOCZÓW 23 – 26 I – 1919”.

Czeskie zbrodnie wojenneEdytuj

Podczas konfliktu wojsko czeskie dopuściło się szeregu zbrodni na polskich jeńcach wojennych oraz na ludności cywilnej[15]. Najgłośniejszą z nich był tzw. „mord w Stonawie” dokonany 26 stycznia 1919 r., gdzie według wspomnień polskich żołnierzy Czesi zakłuli bagnetami kilkunastu wziętych do niewoli jeńców z 12 pułku piechoty[7][16]. Wojsko czeskie zamordowało też wziętych do niewoli jeńców w Bystrzycy oraz cywilów w Karwinie. Bojówki uzbrojonych Czechów oraz czeskiej żandarmerii zamordowały również kilkudziesięciu polskich działaczy narodowych, a kilka tysięcy Polaków zostało zmuszonych do opuszczenia domów i ucieczki do Polski[17].

Dalszy rozwój konfliktu granicznegoEdytuj

 
Pomnik ku czci poległych w obronie Śląska Cieszyńskiego 1918-1920 w Skoczowie autorstwa Jana Raszki

Czechosłowacji powiódł się plan umiędzynarodowiena konfliktu, który stał się przedmiotem rozpoczętej 18 stycznia konferencji paryskiej. Potępiono jednak Czechosłowację za atak i złamanie umowy z 5 listopada. 3 lutego 1919 podpisano tam umowę, na którą władze czeskie zgodziły się pod naciskiem przedstawicieli Ententy. Ustanowiła ona nową, korzystniejszą dla Czechosłowacji, linię demarkacyjną. W Paryżu podjęto później również decyzję o przeprowadzeniu plebiscytu. Nigdy się on jednak nie odbył a granicę przeprowadzono arbitrażowym wyrokiem Rady Ambasadorów w lipcu 1920 roku.

Skutkiem konfliktu o Śląsk Cieszyński pomiędzy Polską a Czechosłowacją w latach 1919–1920 było dalsze i trwałe pogorszenie stosunków między krajami. Gdy tylko nadarzyła się do tego okazja Polska zaanektowała w 1938 Zaolzie, jednak w towarzystwie III Rzeszy, co bardzo źle odbiło się na reputacji międzynarodowej Polski. Powracający w 1938 wygnani wcześniej Polacy dokonywali również aktów zemsty za wydarzenia sprzed blisko dwudziestu lat[18].

Cenzura komunistyczna w PRLEdytuj

Tematyka związana z konfliktami polsko-czeskimi podlegała cenzurze komunistycznej w PRL, która usuwała wszelkie informacje na ten temat. Tomasz Strzyżewski w swojej książce o peerelowskiej cenzurze publikuje informacje na ten temat. W biuletynie przeznaczonym dla cenzorów z lipca 1974 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk informowano o ingerencji we wspomnieniowej książce P. Bobki Wspomnienia i zapiski wydanej przez lubelskie wydawnictwo LWS. Cenzura komunistyczna usunęła z książki wszelkie treści dotyczące tej tematyki: „Usunięto z niej fragmenty traktujące o dawnych antagonizmach między ludnością polską i czeską na Śląsku Cieszyńskim.”[19].

UczestnicyEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Uczestnicy wojny polsko-czechosłowackiej.

UwagiEdytuj

  1. Umowa ta nie uwzględniała politycznych dążeń miejscowych Niemców, w dużej mierze popieranych przez około 20% ludności polskojęzycznej, tzw. ślązakowców, głoszących odrębność kulturową, jeśli nie językową, Ślązaków od Polaków.

PrzypisyEdytuj

  1. Zbigniew Gluza, Zaolzie 1918–1920, Karta 55, Fundacja Ośrodka Karta, 2008.
  2. Mapa kolei na Węgrzech około 1900.
  3. Marek Kazimierz Kamiński, Konflikt polsko-czeski 1918–1921, Neriton 2001.
  4. Śląsk Cieszyński w latach 1918-1945, 2015, s. 35
  5. Śląsk Cieszyński w latach 1918-1945, 2015, s. 36
  6. Tomasz Janowicz, Czesi. Studium historyczno-polityczne. Wojna o Śląsk Cieszyński, Wydawnictwo Antyk, 2010, ​ISBN 978-83-89920-56-5​.
  7. a b Tomasz Maćkowiak, Dalekie Zaolzie, „Polityka”, 1 marca 2010.
  8. ZAOLZIE Polski Biuletyn Informacyjny dokumenty, artykuły, komentarze, aktualności Numer 1/2006 (25) CIESZYN, 23 stycznia 2006 dostęp 2009-12-27.
  9. Śląsk Cieszyński w latach 1918-1945, 2015, s. 42
  10. Dziennik Cieszyński” 28.01.1919, art. „Czesi w Cieszynie”.
  11. Jarosław jot-Drużycki, „Zapomniana wojna. Czesi w Cieszynie 1919”, 26 stycznia 2010, www.polskiekresy.info.
  12. Śląsk Cieszyński..., 2015, s. 44
  13. Grzegorz Gąsior, Zaolzie. Polsko-czeski spór o Śląsk Cieszyński 1918–2008, Ośrodek KARTA 2008, ​ISBN 978-83-612-8311-9​.
  14. Janik Wojciech, Bitwa pod Skoczowem 28–30 stycznia 1919 roku, Cieszyn 1999, s. 108.
  15. „Czeskie zbrodnie na Zaolziu”, Polski Biuletyn Informacyjny.
  16. Michał Wołłejko, Jak Czesi zrabowali Zaolzie. Zbrojna napaść na Śląsk Cieszyński 1919, „Uważam Rze”, 9 grudnia 2012, s. 36–38.
  17. Michał Wołłejko, Jak Czesi zrabowali Zaolzie. Zbrojna napaść na Śląsk Cieszyński 1919, „Uważam Rze” 9 grudnia 2012, s. 38.
  18. Śląsk Cieszyński..., 2015, s. 122
  19. Tomasz Strzyżewski 2015 ↓, s. 367.

BibliografiaEdytuj

  • Grzegorz Gąsior, Zaolzie. Polsko-czeski spór o Śląsk Cieszyński 1918–2008, Ośrodek KARTA 2008, ​ISBN 978-83-612-8311-9​.
  • Grzegorz Wnętrzak: Stosunku polityczne i narodowościowe na pograniczu Śląska Cieszyńskiego i Galicji zachodniej w latach 1897-1920. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2014. ISBN 978-83-7780-882-5.
  • Śląsk Cieszyński w latach 1918-1945. Idzi Panic (redakcja). Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2015. ISBN 978-83-935147-5-5.
  • Andrzej Leszek Szcześniak, Historia 1918–1939, Innowacja, Warszawa 1993.
  • Tomasz Janowicz, Czesi. Studium historyczno-polityczne. Wojna o Śląsk Cieszyński, Wydawnictwo Antyk, 2010, ​ISBN 978-83-89920-56-5​.
  • J. Wiechowski, Spór o Zaolzie 1918–1920 i 1938, Warszawa 1990.
  • Jelínek Petr, Zahraničně-politické vztahy Československa a Polska 1918–1924, Opava: Matice Slezská, 2009, ​ISBN 978-80-86887-12-8​.
  • Dan Gawrecki, Politické a národnostní poměry v Těšínském Slezsku 1918–1938, Český Těšín: Muzeum Těšínska, 1999, ISBN 80-902355-4-9, OCLC 44148387.
  • Stonawa pamięta: 1919–1999, Cieszyn: Interfon, 1999, ​ISBN 83-87308-18-8​.
  • Marek Kazimierz Kamiński, Konflikt polsko-czeski 1918–1921, Neriton 2001, ​ISBN 83-88973-05-3​.
  • Janik Wojciech, Bitwa pod Skoczowem 28–30 stycznia 1919 roku, Cieszyn 1999, ​ISBN 83-911784-0-4​.
  • Jerzy Szczurek, Z wielkich dni Śląska Cieszyńskiego V., O milicjach ludowych w latach 1918–1920, Cieszyn 1933.
  • Edward Buława, Robert Danel, Świt nad Olzą, Cieszyn 1988.
  • Janusz Gruchała, Droga Cieszyniaków do Polski odrodzonej 1914–1920, Katowice 1988.
  • Tomasz Strzyżewski: Wielka księga cenzury PRL w dokumentach. Warszawa: Prohibita, 2015, s. 367. ISBN 978-83-61344-70-4.

Linki zewnętrzneEdytuj