Wojsko kwarcianeelitarne[potrzebny przypis], zaciężne oddziały wojskowe autoramentu narodowego istniejące tylko w Koronie od ustanowienia w 1563 roku kwarty przez Zygmunta II Augusta. Wywodziło się ono z formacji obrony potocznej powstałej w końcu XV wieku, będącej systemem obrony kresów południowo-wschodnich przed najazdami wojsk państw bezpośrednio z nimi sąsiadującymi, głównie Tatarami. Stanowiły one stałe siły zbrojne w odróżnieniu od pospolitego ruszenia czy oddziałów powoływanych doraźnie. Podlegali oni całkowicie władzy hetmana[1].

Przez całą historię swojego istnienia wojsko kwarciane działało na trzech głównych teatrach wojennych:

  • południe, okolice Kamieńca Podolskiego
  • wschód (walki z Moskwą)
  • północ (wojny ze Szwecją)

Odebranie nieprawnie zagarniętych królewszczyzn zwiększyło dochody skarbu królewskiego, co z kolei umożliwiło m.in. stałe finansowanie armii. Wymuszone przez ruch egzekucyjny uporządkowanie zarządu królewszczyznami, umożliwiło uchwalenie na sejmie w 1564 roku specjalnego funduszu, pochodzącego z ćwierci dochodów uzyskiwanych w dobrach królewskich. Była to tzw. kwarta (łac. quarta pars – czwarta część). W roku 1632 wprowadzono nową kwartę (duplę), która została przeznaczona na utworzenie artylerii królewskiej.

Fundusze zebrane na utrzymanie wojska kwarcianego były przechowywane od 1569 na zamku w Rawie Mazowieckiej jako tzw. skarb rawski. Od 1616r. do skarbu w Rawie wpływały również dochody ze składów winnych oraz tzw. trzeci grosz od sprzedaży ołowiu. Oficjalnie, z płacenia kwarty były zwolnione starostwa: łuckie, włodzimierskie, krzemienieckie (województwo wołyńskie) oraz bracławskie i winnickie (województwo bracławskie). Taki stan prawny obowiązywał od 1569r. natomiast ich starostowie zgodzili się od 1590r. płacić je dobrowolnie.

Wojsko to liczyło zwykle od tysiąca do sześciu tysięcy ludzi. W czasie pokoju ich liczba była ograniczana. Kwarciani, chociaż nieliczni, stanowili kręgosłup obrony organizowanej w razie agresji nieprzyjaciela. W krótkim czasie, po dołączeniu do nich oddziałów prywatnych oraz Kozaków rejestrowych, potrafiono stworzyć armię liczącą nawet kilkanaście tysięcy żołnierzy, zdolną odeprzeć niemal każdy najazd. Uzupełnieniem dla nich było wojsko suplementowe – zawodowi żołnierze powoływani w momentach poważniejszego zagrożenia[2].

Wojsko kwarciane złożone było głównie z jazdy, oraz niewielkich ilości piechoty i artylerii. W jej oddziałach można było znaleźć formacje:

Skład wojskaEdytuj

W roku 1648 roku stan wojsk kwarcianych wynosił ("Historyja jazdy polskiej"- K.Górski)Edytuj

  1. Husarzy 1040
  2. Pancernych 1170
  3. Dragonów 900
  4. Piechoty polskiej 300

Jan Wimmer w 'Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku' podaje nieco inne daneEdytuj

  • stan z maja 1648 roku:
  1. 14 chorągwi husarii - 1051 koni
  2. 22 chorągwie jazdy kozackiej - 1110 koni - z tego 7 małych chorągwi (po 50 koni) było przydzielonych do pułkow Kozakow rejestrowych
  3. 2 chorągwie wołoskie - 110 koni
  4. 2 regimenty i 9 chorągwi dragonow - 1315 porcji - z tego 7 małych choragwie (po 25 porcji) przydzielonych do pułkow Kozakow rejestrowych, jedna chorągiew dragonii (40 porcji) stała w Pucku i Kazimierzowie, jeden regiment stał jako garnizon w Kudaku, drugi regiment i jedna chorągiew stacjonowały jako garnizony innych zamkow ukraińskich
  5. piechota polska - 450 porcji - chorągwie hetmanow (po 150 porcji) stały (jako straż przyboczna) w ich rezydencjach, oprocz tego chorągiew 150 porcji stała w Pucku i Kazimierzowie

ZarobkiEdytuj

W porównaniu z innymi wojskami, około 1648 rokuEdytuj

  • Żołd piechoty cudzoziemskiej (wojsko suplementowe) - 36zł. (291,6 gr. srebra)
  • Żołd piechoty polskiej (wojsko suplementowe) - 18zł. (145,8 gr. srebra)
  • Żołd husarzy (wojsko suplementowe) - 50zł. (405 gr. srebra)
  • Żołd rajtarów (wojsko suplementowe) - 50zł. (405 gr. srebra)
  • Żołd kozaków (wojsko suplementowe) - 40zł. (324 gr. srebra)
  • Żołd żołnierza wojska kwarcianego - 41zł. (332,1 gr. srebra)[3]

Stawki roczne dla wojska kwarcianego w 1648 roku (w oparciu o rozliczenia z wojskiem rozbitym pod Korsuniem)Edytuj

  • husaria - 164 zł
  • jazda typu kozackiego - 124 zł
  • jazda wołoska - 124 zł
  • dragonia - 132 zł
  • piechota polska - 120 zł[4]

Rotmistrzowie wojska kwarcianegoEdytuj

Wybrane bitwy wojska kwarcianegoEdytuj

  • Bitwa pod Oryninem (28 września 1618) - 3,3 tys. żołnierzy kwarcianych[5]
  • Bitwa pod Cecorą (18 września – 6 października 1620) - 3 tys. wojska kwarcianego[6]
  • 26 maja 1648 - Bitwa pod Korsuniem
  • Bitwa pod Kumejkami - Wojsko kwarciane w kilku chorągwiach składało się z 17 chorągwi husarskich, 16 kozackich (nie mylić z Kozakami Zaporoskimi) i 9 kompanii dragonów i liczyło szacunkowo ok. 4400 ludzi[7]

W 1652 r. kwarcianych połączono z wojskiem suplementowym i utworzono wojsko komputowe.

Zobacz teżEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Studia i Materiały do Historii Wojskowości, T. 7, cz. 1 (1961)
  • "Wypisy źródłowe do historii polskiej sztuki wojennej", Zdzisław Spieralski, Jan Wimmer, zeszyt 5 str. 141-143
  • Jan Wimmer: Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1965.
  • Wojsko - polityka - społeczeństwo. Studia z historii społecznej od antyku do współczesności", red. J. Jędrysiak, D. Koreś, G. Strauchold, K. Widzyński, Wrocław 2013

PrzypisyEdytuj

  1. Marek Plewczyński Żołnierz jazdy obrony potocznej za panowania Zygmunta Augusta, Warszawa, 1985, s. 9–10.
  2. Radosław Sikora Wojskowość polska w dobie wojny polsko-szwedzkiej 1626-1629. Kryzys mocarstwa, Poznań, 2005, s. 53–55.
  3. Gabinet Rycin Polskiej Akademii Umiejętności – karta z dziejów polskiej historii sztuki, „Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN”, LX, 2015, DOI10.4467/25440500rbn.15.017.6609, ISSN 0079-3140 [dostęp 2020-01-15].
  4. Andrij Zajac, Urzędnicy najemni i służba w miastach Wołynia w drugiej połowie XVI – pierwszej połowie XVII wieku, „Krakowskie Pismo Kresowe”, 10, 2018, s. 25–49, DOI10.12797/kpk.10.2018.10.02, ISSN 2081-9463 [dostęp 2020-01-15].
  5. Bitwa pod Oryninem (28 września 1618), TwojaHistoria.pl [dostęp 2020-01-15] (pol.).
  6. Bitwa pod Cecorą (18 września – 6 października 1620), TwojaHistoria.pl [dostęp 2020-01-15] (pol.).
  7. Bitwa pod Kumejkami 1637 - Inne Oblicza Historii, ioh.pl [dostęp 2020-01-15].