Otwórz menu główne

Wyżyna Olkuska (341.32) – część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, leżąca pomiędzy obniżeniem Białej Przemszy i Szreniawy w Bramie Wolbromskiej na północy a Rowem Krzeszowickim na południu. Wschodnią granicę stanowi dolina Dłubni, natomiast zachodnia przebiega nieregularnie kuestą między Olkuszem i Trzebinią[1].

Wyżyna Olkuska
Brama Bolechowicka a1.jpg
Brama Bolechowicka od strony Bolechowic
341.32 Wyżyna Olkuska.png
Megaregion Pozaalpejska Europa Środkowa
Prowincja Wyżyny Polskie
Podprowincja Wyżyna Śląsko-Krakowska
Makroregion Wyżyna Krakowsko-Częstochowska
Mezoregion Wyżyna Olkuska
Skały w Dolinie Będkowskiej
Dolina Kobylańska
Łysa – jeden z ostańców

Spis treści

Podział i nazewnictwoEdytuj

Ma powierzchnię około 820 km2. W niektórych publikacjach nazywana jest Wyżyną Krakowską i stąd pochodzi nazwa jednostki wyższego rzędu – Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Jednak w oficjalnym nazewnictwie w 1991 r. przyjęto nazwę Wyżyna Olkuska[1].

Zdzisław Czeppe podzielił Wyżynę Olkuską na 3 mikroregiony: Grzędy Olkuskie, Płaskowyż Sułoszowej i Skały, Doliny Podkrakowskie[2]. Według J. Kondrackiego niektóre z tych nazw są niezbyt udane i proponuje on w swojej klasyfikacji dziesiętnej podział na następujące mikroregiony:

Geologia i geomorfologiaEdytuj

Wyżyna znajduje się na wysokości 250-512.8 m n.p.m.. Najwyższym wzniesieniem jest ostaniec o nazwie Skałka (Grodzisko) na terenie Jerzmanowic, ponad górną częścią Doliny Będkowskiej. Jest to drugie pod względem wysokości wzniesienie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej[3]. Większa część obszaru Wyżyny Olkuskiej znajduje się na wysokości około 400 m, a różnice wysokości w stosunku do doliny Wisły pod Krakowem i do Rowu Krzeszowickiego nie przekraczają 200 m[1].

Wyżyna zbudowana jest z wapieni jurajskich ze znacznie rozwiniętymi zjawiskami krasowymi. Powierzchnia jest lekko falista i pokryta znaczną warstwą lessów z licznymi ostańcami szczególnie w północnej części. Z form krasowych występują na niej liczne jaskinie i schroniska, a także mogoty, wywierzyska, doliny krasowe – wąwozy i jary, których dnem płyną potoki, a wejścia do nich stanowią szczególnie ukształtowane bramy np. Brama Bolechowicka. Najbardziej znana to Dolina Prądnika na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego. Krasowość Wyżyny Olkuskiej objawia się także brakiem wód powierzchniowych i zaleganiem wód w podziemnych szczelinach skał, co w szczególnym nasileniu występuje na Płaskowyżu Sułoszowskim[1].

Na Wzgórzach Rabsztyńskich kuesta jest pofragmentowana, suche doliny rozcinają płaskowyż, wskutek czego wyodrębniają się wzgórza. Płaskowyż Sułoszowski jest falisty, o nachyleniu stoków nie przekraczającym 9%, a na wierzchowinach 2%. Podłoże wapienne pokryte jest tutaj lessem o miąższości do 10 m[1].

Południowa część Wyżyny Olkuskiej pocięta jest przez doliny potoków na dolinki o przebiegu południkowym, stromych zboczach z licznymi wapiennymi ostańcami. Dolina Prądnika znajduje się po północnej stronie drogi Kraków-Olkusz (E 94), pozostałe po południowej stronie tej drogi. W kolejności od zachodu na wschód są to: Dolina Miękini, Dolina Eliaszówki, Dolina Racławki, Dolina Szklarki, Dolina Będkowska, Dolina Kobylańska, Dolina Bolechowicka, Dolina Kluczwody[4]:

PrzyrodaEdytuj

Na najcenniejszych przyrodniczo obszarach Doliny Prądnika już w 1956 r. utworzono Ojcowski Park Narodowy. Mimo niewielkiej powierzchni ma jednak bardzo zróżnicowaną szatę roślinną. Rosną w nim lasy liściaste z grabami, dębami i lipami. Występują tu również reliktowe lasy górskie (las jaworowy – Ojców i buczyna karpacka), w dolinach potoków pozostałości łęgów i łąki. na skałach murawy naskalne. W wapiennych skałach Doliny Prądnika występują liczne skały o fantastycznych kształtach, m.in. Maczuga Herkulesa, Pochylce, Igła Deotymy, Brama Krakowska[1]. Duża liczba jaskiń i schronisk powoduje, że bogata jest fauna nietoperzy. Stąd też nietoperz stał się symbolem Ojcowskiego Parku Narodowego. Zagrożeniem dla przyrody OPN są zachodnie wiatry przywiewające z pobliskiego Górnego Śląska zanieczyszczenia przemysłowe[5]. Na dolinach Podkrakowskich utworzono Park Krajobrazowy Dolinki Krakowskie, nad górną częścią Dłubni Dłubniański Park Krajobrazowy. Jest wiele rezerwatów przyrody: ”Eliaszówki”, ”Dolina Kluczwody”, ”Dolina Racławki”, ”Dolina Szklarki”, ”Michałowiec, ”Wąwóz Bolechowicki”[1].

Gospodarka i turystykaEdytuj

Na obszarze Wyżyny Olkuskiej są 3 miasta: Olkusz, Wolbrom i Skała. Olkusz to średniowieczne miasto górnicze, w którym wydobywano i przetapiano rudy srebra i ołowiu i istniała mennica. Obecnie wydobywa się tutaj rudy cynku znajdujące się w dolomitach z górnego triasu. We wsi Klucze istnieje cementownia i fabryka papieru. W niektórych miejscowościach działają kamieniołomy wydobywające wapienie[1].

Coraz większe znaczenie odgrywa turystyka. Bogata jest sieć szlaków turystyki pieszej i rowerowej, powstają szlaki turystyki konnej i narciarskiej. Przez tereny wyżyny biegną dwa główne szlaki: Szlak Orlich Gniazd i Szlak Warowni Jurajskich, oraz wiele innych. Zaplecze turystyczne dobrze rozwinięte. Ruch turystyczny skupia się głównie w Dolinie Prądnika i Dolinach Krakowskich. Zwiedzane są m,in. Zamek w Pieskowej Skale oraz ruiny Zamku w Rabsztynie i Zamku w Ojcowie. Turystycznie udostępniono 4 jaskinie: Jaskinia Ciemna, Jaskinia Łokietka, Jaskinia Nietoperzowa i Jaskinia Wierzchowska Górna. Liczne skały, zwłaszcza w Dolinach Podkrakowskich są obiektem wspinaczki skalnej[6].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  2. Z.Czeppe. Regiony fizycznogeograficzne Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej [in:] Z. Czeppe (ed.), Wartości środowiska przyrodniczego Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej i zagadnienia jego ochrony, Studia Ośrodka Dokumentacji Fizjograficznej PAN, vol. 1, Wrocław – Warszawa – Kraków: Wydawnictwo PAN, 1972
  3. Geoportal. Mapa topograficzna i satelitarna. [dostęp 2018-06-23].
  4. Dolinki Podkrakowskie. Mapa turystyczna 1:25 000. Kraków: Wyd. Compass, 2006. ISBN 83-89165-95-3.
  5. Józef Partyka: Ojcowski Park Narodowy: przewodnik turystyczny. Warszawa: Sport i Turystyka Muza SA, 2006. ISBN 83-7319-963-2.
  6. Jura Krakowsko-Częstochowska. Przewodnik. [dostęp 2018-06-23].