Otwórz menu główne
Niniejszy artykuł jest częścią cyklu macierze.
Macierz ikona.png


Niektóre typy macierzy
Cechy niezależne od bazy:
macierz nieosobliwa
macierz osobliwa
macierz zerowa
macierz nilpotentna
macierz idempotentna

macierz ortogonalna
macierz symetryczna
macierz dodatnio określona
macierz antysymetryczna

macierz unitarna
macierz hermitowska

Cechy zależne od bazy:
macierz jednostkowa
macierz skalarna
macierz diagonalna
macierz trójkątna
macierz schodkowa
macierz klatkowa
macierz wstęgowa

macierz elementarna
macierz rzadka


Operacje na macierzach
operacje elementarne

mnożenie przez skalar
dodawanie i odejmowanie

mnożenie macierzy
odwracanie macierzy

transpozycja macierzy
sprzężenie macierzy
macierz dopełnień algebraicznych
macierz dołączona

diagonalizacja
postać Jordana


Niezmienniki
rząd macierzy
wyznacznik macierzy
ślad macierzy
minor macierzy
widmo macierzy
wielomian charakterystyczny

edytuj ten szablon

Wyznacznikfunkcja przyporządkowująca każdej macierzy kwadratowej o współczynnikach z pierścienia przemiennego pewien element tego pierścienia. Pierścieniem może być np. ciało liczb rzeczywistych lub zespolonych.

Wyznacznik może być zdefiniowany na kilka równoważnych sposobów. Niezależnie od tego wyznacznik można traktować jako funkcję nie samej macierzy, a jej współczynników

Jest on wówczas wielomianem zmiennych stopnia o współczynnikach z

Spis treści

OznaczeniaEdytuj

Wyznacznik macierzy kwadratowej   oznaczany jest przez   lub  

Dla macierzy

 

stosuje się oznaczenia

    lub    

Notacja   jest powszechnie używana, chociaż może prowadzić do nieporozumień, ponieważ używa się jej do zapisu norm macierzy i wartości bezwzględnej.

Definicja permutacyjnaEdytuj

Niech   jest macierzą. Wówczas

 

gdzie   oznacza zbiór wszystkich permutacji zbioru   zaś   oznacza liczbę inwersji danej permutacji  

Przykładowo składnik   w wyznaczniku czwartego stopnia ma ujemny znak, gdyż permutacja indeksów

 

ma trzy inwersje, mianowicie:     i   skąd   oraz  

Wyznacznik ogólnyEdytuj

Definicja permutacyjna ma swoje uogólnienie w postaci:

 

gdzie       jak wyżej.

Przykładowo dla   otrzymujemy wyżej zdefiniowany wyznacznik, zaś dla   otrzymujemy permanent.

Definicja rekurencyjnaEdytuj

Osobny artykuł: Rozwinięcie Laplace’a.

Niech   jest macierzą. Wyznacznikiem macierzy nazywamy funkcję   spełniającą:

  1. jeśli   to  
  2. jeśli   to   gdzie   jest dowolną liczbą naturalną z zakresu   a przez   oznaczamy macierz stopnia   powstałą z macierzy   poprzez skreślenie  -tego wiersza i  -tej kolumny (por. minor).

Jeśli stosuje się inną definicję wyznacznika, to powyższe rozwinięcie w sumę jest twierdzeniem nazywanym rozwinięciem Laplace’a. Powyższa definicja opiera się o rozwinięcie wzdłuż  -tej kolumny, równoważnie można definiować wyznacznik w oparciu o rozwinięcie wzdłuż  -tego wiersza.

Definicja aksjomatycznaEdytuj

Niech   będzie macierzą, której kolejne kolumny są oznaczone   Każda z tych kolumn jest wektorem z przestrzeni liniowej  

Wyznacznikiem macierzy   jest funkcja   spełniająca:

  •  
  •  
  •  

Z powyższej definicji wynika, że wyznacznik jest antysymetrycznym odwzorowaniem wieloliniowym. Dowodzi się, że istnieje dokładnie jedno takie odwzorowanie spełniające powyższe aksjomaty. W powyższej definicji macierze traktuje się jako układ kolumn, równoważnie można macierz traktować jako układ wierszy.

WłasnościEdytuj

  1. Transpozycja macierzy nie powoduje zmiany wartości jej wyznacznika.
  2. Zamiana miejscami dwóch dowolnych kolumn lub wierszy macierzy zachowuje wartość bezwzględną jej wyznacznika, lecz zmienia jego znak.
  3. Wyznacznik macierzy, której wiersz jest kombinacją liniową innych wierszy tej macierzy (np. wiersz składa się tylko z zer lub jest wielokrotnością innego wiersza) ma wartość zero. To samo dotyczy kolumn.
  4. Pomnożenie dowolnej kolumny lub dowolnego wiersza przez stałą mnoży przez tę samą stałą wartość wyznacznika.
  5. Dodając lub odejmując od dowolnego wiersza/kolumny inny wiersz/kolumnę lub kombinacje liniowe innych wierszy/kolumn, nie zmieniamy wartości wyznacznika.
  6. Wyznacznik iloczynu macierzy jest równy iloczynowi wyznaczników:  
  7. Wyznacznik macierzy odwrotnej jest równy odwrotności wyznacznika:  
  8. Zachodzi   gdzie   jest dowolną liczbą,   stopniem macierzy  
  9. Pochodna wyznacznika wyraża się przez ślad w następujący sposób:  

Obliczanie wyznacznikówEdytuj

Wyznacznik drugiego stopnia obliczamy według łatwego wzoru, wynikającego wprost z definicji permutacyjnej wyznacznika:

 

Wyznacznik trzeciego stopnia obliczamy według tzw. reguły Sarrusa:

 

W przypadku macierzy wyższych stopni, a także niejednokrotnie w przypadku macierzy stopnia trzeciego, wygodniej jest stosować rozwinięcie Laplace’a.

Wyznacznik macierzy można też obliczyć, stosując metodę eliminacji Gaussa. Wyznacznik macierzy trójkątnej jest równy iloczynowi wyrazów na jej przekątnej, jest więc łatwy do obliczenia. Każdą macierz można sprowadzić do macierzy trójkątnej za pomocą operacji elementarnych, pamiętając, że operacje te mają następujący wpływ na wyznacznik:

  1. Dodanie wielokrotności jednego wiersza (kolumny, odpowiednio) do innego wiersza (innej kolumny, odpowiednio) nie zmienia wartości wyznacznika.
  2. Pomnożenie wiersza (kolumny) przez liczbę powoduje pomnożenie wyznacznika przez tę liczbę.
  3. Zamiana miejscami dwóch wierszy, tak jak i zamiana miejscami dwóch kolumn, zmienia znak wyznacznika.

Do obliczenia wyznacznika można wykorzystać również metodę LU.

Zastosowanie wyznacznikówEdytuj

Wyznaczniki pojawiają się w wielu miejscach w matematyce, np. przy:

Dowody niektórych własnościEdytuj

Niech zapis

 

oznacza macierz, której kolejnymi kolumnami są wektory pionowe  

Przyjmijmy następujące własności wyznacznika:

  • pomnożenie kolumny przez   mnoży wyznacznik macierzy przez  
 
  • dodanie jednej kolumny do drugiej nie zmienia wartości wyznacznika
 

Wówczas

  • Dodanie dowolnej wielokrotności jednej kolumny do drugiej nie zmienia wartości wyznacznika:
 
  • Zamiana dwóch kolumn miejscami zmienia znak wyznacznika:
 
Dowód

Dodanie dowolnej wielokrotności jednej kolumny do drugiej nie zmienia wartości wyznacznika. Dla   dowód jest trywialny, niech więc  

 

Zamiana dwóch kolumn miejscami zmienia znak wyznacznika:

 

Analogicznie wyprowadza się te zależności dla wierszy.

Zobacz teżEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • A. Mostowski, M. Stark: Elementy algebry wyższej. Warszawa: PWN, 1975, s. 83–131, seria: Biblioteka Matematyczna tom 16.
  • Bolesław Gleichgewicht: Algebra. Wrocław: Oficyna Wydawnicza GiS, 2002, s. 109–123. ISBN 83-89020-00-9.

Linki zewnętrzneEdytuj