Yaka – afrykańska grupa etniczna zamieszkująca Demokratyczną Republikę Konga (głównie dawną prowincję Bandundu[1]) i Angolę. Posługują się własnym językiem yaka, z grupy języków bantuidalnych. Ich populację szacuje się na ponad 1,7 miliona[2].

Yaka
Ilustracja
Niewolnicy Bayaka niosący sól na początku XX wieku
Populacja

1,72 mln (2020)

Miejsce zamieszkania

Demokratyczna Republika Konga 1,25 mln
Angola 474 tys.

Język

Język yaka

Religia

katolicyzm (50%), protestantyzm (40%) i religia plemienna (5%)

Pokrewne

Bemba, Chokwe, Tonga, Lunda

CharakterystykaEdytuj

W społeczeństwie Yaka obowiązuje matrylinearny system pokrewieństwa, natomiast dziedziczenie imienia, własności, władzy jest patrylinearne (w linii męskiej). Władzę sprawują lokalni wodzowie, którzy uznawani i kontrolowani są przez rząd kongijski[3].

Do głównych upraw Yaka należą słodkie ziemniaki, maniok i kukurydza, i jest to główne źródło pożywienia. Swoją dietę uzupełniają rybami i dziczyzną, tradycyjnie polują przy pomocy psów myśliwskich. Obecnie są także pracownikami migrującymi do obszarów miejskich[4].

HistoriaEdytuj

Zgodnie z ustną tradycją ludu Yaka, razem z Suku uczestniczyli w inwazji na Królestwo Kongo, które przybyło w XVI wieku z płaskowyżu Lunda. Ekspansja Lunda i utworzenie królestwa Inbangala w 1620 roku wywarło ogromny wpływ na mieszkańców obszaru rzeki Kwango, do których należeli zarówno Yaka, jak i Suku[3].

Królestwo Yaka obejmowało kilka mniejszych grup etnicznych, w tym Suku. Starając się rozszerzyć na północny zachód i wschód, wodzowie Yaka osłabili siłę królestwa i zostali zmuszeni do podporządkowania się Królestwu Lunda. Imperium Lunda-Chokwe upadło w XIX wieku, a Yaka odzyskali część swojej niezależności[3].

KulturaEdytuj

 
Maska ludu Yaka znajdująca się w Brooklyn Museum

Kultura materialna Yaka (rzeźba, koszykarstwo, obróbka metali i tkactwo) jest dobrze poznana. Maski i postacie Yaka mają charakterystyczne, masywne kształty, kuliste oczy i podkręcone nosy, a niektóre są polichromowane. Wiele z nich ma na sobie szmatkę rafii lub frędzle. Maski były często używane podczas różnych ceremonii religijnych[4].

Ich rzeźby zwane Mbwoolo i rzeźbiony bęben o nazwie Mukoku są regionalnie znane i wykorzystywane w rytualnych tańcach[3].

Jaskrawo pomalowane i zdobione maski służą ceremoniom związanym z przejściem do dorosłego życia. W okresie inicjacji, który może trwać rok lub dłużej, dorastający chłopcy są oddzielani od wioski i poddawani serii prób (w tym obrzezaniu), mających na celu zmierzenie ich siły i odwagi. Testy te często kończą się symboliczną śmiercią chłopców jako dzieci i odrodzeniem się jako mężczyzn. Wśród ludów Yaka i Suku zakończeniu mukandy towarzyszą maski Kholuka[5].

Tradycyjna religia Yaka koncentrowała się na wierze w Ndzambyaphuungu, który jest stwórcą mieszkającym w niebie, odpowiedzialnym za życie i śmierć. Jednak stwórca nie jest częścią ich uroczystości, ani rytuałów. Uroczystości religijne koncentrują się głównie na uczczeniu starszych i bambuta (przodków). Bambuta może być uhonorowany poprzez uznanie i praktykę tradycyjnych sposobów jak ofiary i prezenty[3].

Miejscem ofiarowania jest zwykle yipheesolu (polana w lesie). To miejsce jest niedostępne dla osób postronnych i wszystkich kobiet. W innym przypadku można składać ofiary w grobie przodków. Czary miały pierwszorzędne znaczenie dla Yaki. Moc ngaanga (osoby leczącej) mierzy się zdolnością do rozpoznania przyczyny choroby[3].

PrzypisyEdytuj

  1. Yaka, Oxford African American Studies Center, DOI10.1093/acref/9780195301731.001.0001/acref-9780195301731-e-43960 [dostęp 2020-04-22] (ang.).
  2. Yaka - Joshua Project, Joshua Project [dostęp 2020-04-22].
  3. a b c d e f Yaka - Art & Life in Africa - The University of Iowa Museum of Art, africa.uima.uiowa.edu [dostęp 2020-04-22] (ang.).
  4. a b Yaka - people, Encyclopedia Britannica [dostęp 2020-04-22] (ang.).
  5. Headdress (Ndeemba), www.metmuseum.org [dostęp 2020-04-22].