Złuda (powieść)

powieść Carmen Laforet

Złuda (oryg. hiszp. Nada) – powieść hiszpańskiej pisarki Carmen Laforet[1] z 1944 roku. Debiutancki utwór 23-letniej autorki, dzięki któremu stała się pierwszą laureatką Nagrody im. Eugenio Nadala[2].

Zarys fabułyEdytuj

18-letnia Andrea wraca po latach do Barcelony, gdzie ma podjąć studia uniwersyteckie. Wchodzi w niezwykłe środowisko starego domu przy ul. Aribau, poznając swą dotąd bliżej nieznaną a nietypową rodzinę ze strony matki (surową ciotkę Angustias, ekscentrycznych wujów Juana i Romana, niekonwencjonalną szwagierkę Glorię i zagubioną wśród nich babcię) wraz z groteskową służącą Antonią. W miejscu, gdzie otacza ją rozchwiana i obskurna „atmosfera ludzi i mebli z nieprawdziwego zdarzenia”, odkrywa wśród nich pustkę intelektualną, stykając się z dziwnymi sprawami z ich przeszłości, jak również z biedą i niedostatkiem, które jej bliskim towarzyszą na co dzień. Równocześnie zbiera też gorzkie doświadczenia obracając się w całkiem odmiennym środowisku ludzi młodych – kolegów i koleżanek z uczelni, zamożniejszych i lepiej usytuowanych życiowo od niej. Wobec nieudanych kontaktów ze studenckimi kolegami, szczególnego znaczenia nabiera dla niej związek z podziwianą przyjaciółką Eną; ich przyjaźń zostaje jednak wystawiona na próbę wskutek skrytego i niejasnego związku Eny z wujem Andrei – Romanem. Po zerwaniu tej toksycznej zależności dochodzi jednak do rodzinnej tragedii – śmierci Romana. Rozbita psychicznie, zawiedziona i pozbawiona złudzeń, bohaterka nie jest w stanie dojść do siebie. Gdy przyjaciółka stwarza jej możliwość wyjazdu – bez żalu porzuca dom babki, opuszczając Barcelonę.

Cechy utworuEdytuj

 
Powojenna Barcelona – ślady ostrzału na murze jednego z kościołów

Była to jedna z pierwszych powieści lat 40. ukazująca oblicze powojennej frankistowskiej Hiszpanii, z miejsca bardzo życzliwie przyjęta przez krytykę i czytelników. Ujęta w formie pamiętnika studentki, w sposób prosty i bezpośredni przedstawiała wycinek ówczesnej rzeczywistości hiszpańskiej. Zawartość jej stanowi „pełna goryczy wiwisekcja społeczeństwa napiętnowanego śladami bratobójczego konfliktu 1936-39, na przykładzie barcelońskiej rodziny[3]. „Dziwny, niesamowity wręcz światek rodziny mieszczańskiej (...) skupia wszelkie kompleksy, nie zaspokojone ambicje i sprzeczności, jakie wojna wydobyła na jaw w psychice tych ludzi, a powojenna nędza i głód wyolbrzymiły do rozmiarów bez mała patologicznych. Obraz tego środowiska jest tym bardziej jaskrawy, że widziany oczyma wrażliwej, młodej dziewczyny, której ponura rzeczywistość grozi zniszczeniem marzeń i młodzieńczego entuzjazmu, a zarazem zmusza do buntu przeciw marazmowi i obłudzie otoczenia”[4].

Zarazem powieść ta – powstała pod wyraźnym wpływem egzystencjalizmu – ma częściowo charakter autobiograficzny, oparta na młodzieńczych przeżyciach samej autorki, która po zakończeniu wojny domowej przybyła z Wysp Kanaryjskich do swej barcelońskiej rodziny, jako dorastająca dziewczyna stykając się tam z wieloma sprawami, o których dotąd nie miała pojęcia[5]. Ważna postać Eny ma swój pierwowzór w polskiej przyjaciółce autorki – Karolinie Babeckiej, z którą Laforet zetknęła się podczas wspólnych studiów uniwersyteckich[6]. Był to kolejny utwór prozy hiszpańskiej powstały w stylistycznym nurcie tzw. tremendyzmu.

Wpływ i odbiórEdytuj

Po Rodzinie Paskala Duarte bardziej doświadczonego Camilo José Celi, powieść młodej pisarki stanowiła dla odbiorców kolejny dysonans w literaturze ówczesnej Hiszpanii. Na gruncie literackiego egzystencjalizmu porównywana z także debiutancką powieścią J.D. Salingera Buszujący w zbożu ("The Catcher in the Rye", 1951), „Złuda okazała się wielkim objawieniem powojennej prozy hiszpańskiej i jedną z najlepszych współczesnych powieści hiszpańskich”[7], podobnie ukazując poszukiwanie tożsamości przez dorastającą młodzież w okresie powojennym. Prosta i bezpretensjonalna, zyskała niezwykłą popularność dzięki potoczystej narracji oraz zawartym w niej wyważonym akcentom politycznym i egzystencjalnym[8], z brutalnym realizmem ukazując powojenne spustoszenie psychiczno-moralne oraz utratę wiary we wszystkie dotychczasowe wartości[9].

Natomiast krytyka lewicowa (komunistyczna) akcentowała właśnie polityczne tło utworu i jego ukrytą antyfrankistowską wymowę, uznając, iż jest to „widziany oczami człowieka nowego wewnętrzny świat pokolenia «zwycięzców» z ich pustką moralną i ideową. Wyjaśnia to również sukces powieści, która wyrażała skryte, rzeczywiste odczucia współczesnych i trafniej od oficjalnej powieści optymistycznej odpowiadała psychologicznemu klimatowi kraju”[10].

Obecnie uważa się, iż wraz ze wspomnianą powieścią C. J. Celi, Złuda wniosła istotny wkład w odnowę ówczesnej literatury hiszpańskiej. Na liście opiniotwórczego dziennika "El Mundo" znalazła się wśród 100 najlepszych, powstałych na świecie w języku hiszpańskim (kastylijskim) powieści XX wieku[11]. W 1947 została przeniesiona na ekran przez hiszpańskiego reżysera Edgara Neville jako film pod tym samym tytułem[12].


PrzypisyEdytuj

  1. Kolejne polskie wydanie tej powieści ukazało się w wydawnictwie "Świat Książki"-Bertelsmann Media, Warszawa 2007.
  2. Nagroda (hiszp. Premio Nadal) przyznawana młodym talentom literackim, w Hiszpanii porównywalna znaczeniem z francuską Nagrodą Goncourtów. Nieco później (1948) autorkę uhonorowano Nagrodą J. Fastenratha (Premio Fastenrath) przyznawaną przez Hiszpańską Akademię Królewską.
  3. Wielka Encyklopedia PWN, Warszawa 2003, t. 15, s. 228.
  4. Nota Od Redakcji w wydaniu z 1962 r., s. 5.
  5. „...Nie jest powieścią w ścisłym rozumieniu autobiograficzną, jednak stanowi owoc doświadczeń autorki z trzech lat spędzonych w Barcelonie” (Cristina González Caizán w Za żelazną kurtyną. Podróż do Polski w 1967 roku, Warszawa 2012, s. 16).
  6. Potwierdza to córka pisarki – Cristina González Caizán (jak wyżej, str. 16n).
  7. Tamże, s. 18.
  8. Encyclopædia Britannica t. 7 (edycja XV, 2010), s. 98.
  9. Słownik pisarzy świata, Kraków 2008, s. 469.
  10. Юрий П. Уваров, Современный испанский роман, Москва 1968, s. 26.
  11. "El Mundo" 13.01.2001 (Lista completa de las 100 mejores novelas).
  12. "The Guardian" 05.03.2004 (Obituary).

BibliografiaEdytuj

  • Carmen Laforet: Złuda (przekład Kaliny Wojciechowskiej). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Iskry", 1962