Zaraza w Atenach

epidemia w starożytnej Grecji

Zaraza w Atenach (stgr. Λοιμὸς τῶν Ἀθηνῶν)[1] („dżuma” Tukidydesa[2], „zaraza ateńska”) – epidemia, która spustoszyła Ateny i starożytną Grecję podczas drugiej wojny peloponeskiej. Wybuchła w 430 p.n.e., powracając w 429 p.n.e. i zimą 427/426 p.n.e.[3]

Zaraza w Atenach
Ilustracja
Zaraza w starożytnym mieście (mal. Michiel Sweerts, poł. XVII wieku)
Choroba

nie wiadomo

Wirus

nie wiadomo

Lokalizacja

Grecja

Pierwsze wystąpienie

Ateny

Data wystąpienia

430 p.n.e.

Potwierdzone przypadki

nie wiadomo

Ofiary śmiertelne

75–100 tys.

Przyczyny wybuchu epidemiiEdytuj

Dotychczas nie ustalono, jaka zakaźna choroba stała się przyczyną wybuchu epidemii. Naukowcy uważają, że mógł to być tyfus, odra, ospa, dżuma, a nawet wirus Ebola – w rozmaitych interpretacjach rozpatrywano dotąd około 30 patogenów[4]. Istnieją również interpretacje, że był to ciąg różnych chorób: pierwotnej, np. ospy, i chorób typowych dla oblężenia (np. tyfusu lub czerwonki)[2]. Do Grecji została przywleczona najprawdopodobniej z Afryki (według Tukidydesa z Etiopii przez Egipt[5]), a do miasta przeniknęła przez port w Pireusie, z którego dostarczano żywność do stolicy Attyki. Perykles, wódz ateński, chciał przesiedlić ludność Attyki do Aten na czas wojny. Spowodowało to przeludnienie miasta i związane z tym pogorszenie warunków sanitarnych, co tylko ułatwiło rozprzestrzenianie się zarazy[3].

ObjawyEdytuj

 
Śmierć Peryklesa podczas zarazy w Atenach

Wiele z objawów zostało opisanych w Wojnie peloponeskiej Tukidydesa[6] i do dziś jest ona w tej kwestii podstawowym źródłem, z którego korzystają naukowcy. Początkowo chory miał wysoką gorączkę i piekące, zaczerwienione oczy. Następnie „jama ustna i język nabiegały krwią”, pojawiały się też problemy z oddychaniem, po kilku dniach także katar i chrypka. Kilka dni później problemy z oddychaniem się nasilały, dodatkowo chory miał też nudności i wymiotował. Około 7–9 dnia choroby pojawiała się gorączka wewnętrzna i pęcherze na ciele – wówczas chory najczęściej umierał. Większość z tych, którzy przetrwali ten okres, umierało kilka dni później z osłabienia połączonego z biegunką[2][7]. Na pełne wyzdrowienie nie mógł liczyć prawie nikt: ludzie tracili genitalia, palce rąk i nóg, niekiedy nawet wzrok. Wielu z nich cierpiało też później na demencję.

Skutki zarazyEdytuj

 
Rekonstrukcja szkieletu Myrtis, 11-letniej dziewczynki zmarłej w czasie zarazy ateńskiej, Narodowe Muzeum Archeologiczne w Atenach

W Atenach podczas epidemii zapanował ogólny zamęt. Tukidydes w swoim utworze tak opisał nastrój panujący w Atenach:

Ludzie umierali w zupełnym chaosie; trupy leżały stosami, chorzy tarzali się po ulicach i wokół źródeł na pół żywi z pragnienia. Także świątynie, gdzie mieszkali, pełne były trupów; ludzie umierali tam na miejscu. Kiedy zaś zło szalało z ogromną siłą, a nikt nie wiedział, co będzie dalej zaczęto lekceważyć na równi prawa boskie i ludzkie[8].

Zapanowało zupełne bezprawie – ludzie przestali przestrzegać prawa, spodziewając się niechybnej śmierci. Wiele majątków bogaczy po ich śmierci było przejmowanych przez biednych, którzy szybko je roztrwaniali[9]. Mieszkańcy masowo porzucali normy społeczne i wyzbywali się swoich przekonań religijnych. Powszechnie uważano, że Apollo, uważany przez ludzi za źródło zarazy, pokazał w ten sposób poparcie dla Sparty w prowadzonej wojnie[7]. Zmarłych palono bez ceremoniału pogrzebowego lub chowano w masowych grobach, z których jeden odnaleziono w 1994 r.[10] Szacuje się, że zaraza spowodowała śmierć ok. 25% ludności Aten, a także od 1/3 do 2/3 mieszkańców Attyki[11]. Wśród ofiar znalazł się twórca greckiej demokracji Perykles (którego autorytet podkopała pandemia), zachorował też Tukidydes, choć nie umarł. Wielu historyków uważa, że zaraza ta była jedną z najważniejszych przyczyn ostatecznej klęski Aten w wojnie ze Spartą. Choć Spartanie odstąpili od oblężenia Aten z powodu epidemii, sytuacja wojsk ateńskich była tragiczna. W pewnym momencie Zgromadzenie Ludowe wysłało do Sparty posłańca z propozycją pokoju[3]. Zgodnie z szacunkami zmarła 1/3 ateńskich żołnierzy[7] (ok. 4400 hoplitów i 30 jeźdźców (hippeis))[3]. W czasie samej wyprawy pod Potidaję zmarło ponad tysiąc żołnierzy, a zaraza zdziesiątkowała obóz pod miastem[3][12]. Nawoływania Peryklesa, by stawiać wierność ojczyzny ponad własne zdrowie, nie przechodziły bez echa, ale w większości przypadków ludzie nie byli aż do ok. 415 p.n.e. zdolni do prowadzenia działań wojennych[7]. Przegrana w wojnie peloponeskiej spowodowała upadek potęgi tego polis, z którego miasto już się nie podniosło[13].

PrzypisyEdytuj

  1. The Plague of Athens, TheFreeDictionary.com [dostęp 2021-01-09].
  2. a b c Heinz Schott: Kronika medycyny. Warszawa: Wydawnictwo "Kronika", 1994, s. 42, seria: Kronika. ISBN 83-86079-01-0.
  3. a b c d e Benedetto Bravo, Ewa Wipszycka, Historia starożytnych Greków. Tom 2, str. 169.
  4. Didier Raoult, Michel Drancourt, Paleomicrobiology: Past Human Infections, Springer Science & Business Media, 24 stycznia 2008, ISBN 978-3-540-75855-6 [dostęp 2021-01-09] (ang.).
  5. Tukidydes; Wojna peloponeska; tłum. Kazimierz Kumaniecki; Wrocław 2004, s. 113
  6. Tukidydes: Wojna peloponeska (tłum. Kazimierz Kumaniecki). Wrocław 2004, s. 114–115.
  7. a b c d N.G.L. Hammond, Dzieje Grecji, 1978, str. 419-420.
  8. Tukidydes; Wojna peloponeska; tłum. Kazimierz Kumaniecki; Wrocław 2004, s. 116
  9. Tukidydes: Wojna peloponeska (tłum. Kazimierz Kumaniecki). Wrocław 2004, s. 116.
  10. Plague Victims Found: Mass Burial in Athens – Archaeology Magazine Archive, archive.archaeology.org [dostęp 2021-01-09].
  11. Cztery epidemie, które zmieniły bieg dziejów, TwojaHistoria.pl [dostęp 2021-01-09] (pol.).
  12. Jennifer Tolbert Roberts, The Plague of War. Athens, Sparta and the Struggle for Ancient Greece, Oxford University Press 2017.
  13. Javier Martínez, Political consequences of the Plague of Athens, „Graeco-Latina Brunensia”, 22 (1), 2017, s. 135–146, DOI10.5817/GLB2017-1-12, ISSN 1803-7402 [dostęp 2021-01-09].

BibliografiaEdytuj