Zasada językowa

formalne sformułowanie zależności między jednostkami lub strukturami językowymi
(Przekierowano z Zasady językowe)

Zasada językowa, reguła językowa – w językoznawstwie (zwłaszcza w gramatyce generatywnej) formalne sformułowanie zależności między jednostkami lub strukturami językowymi[1], zaczerpnięte z badań rzeczywistych wzorców języka[2][3]. Reguły generatywne stanowią nie tylko opisowy obraz zaobserwowanych zjawisk, ale również predyktywne przedstawienie hipotetycznej relacji między zdaniami, która jest odnoszona do całego systemu językowego i odzwierciedla kompetencję rodowitego użytkownika języka. W ujęciu klasycznym gramatykę postrzega się jako zespół prawideł umożliwiających tworzenie gramatycznych wypowiedzeń. Prawidła te można kategoryzować na podstawie płaszczyzn gramatycznych, w których funkcjonują (np. „reguły składniowe”, „reguły fonologiczne”)[1].

Zasady gramatyczne mają charakter rygorystyczny: ich naruszenie prowadzi do jednoznacznej niepoprawności bądź niedopuszczalności wyrażenia (np. „wysoka stół”)[4]. Przy naruszeniu zasad semantycznych (leksykalnych) mówi się zaś często o niezrozumiałości wyrażenia (np. „metalowa zawiść”)[4]. Reguły semantyczne dopuszczają pewną dozę dowolności, m.in. ze względu na powszechność zjawiska metaforyzacji[4].

Zasady a normatywnośćEdytuj

Typowi użytkownicy języka zwykle nie uświadamiają sobie kształtu zasad językowych, ani nie potrafią sprawnie ich formułować[5]. Każda osoba jest jednak w stanie wydawać intuicyjne sądy na temat gramatyczności wypowiedzeń, określać różne wyrażenia jako gramatyczne lub niegramatyczne, kierując się posiadaną wiedzą na temat systemu językowego[6].

Zasady językowe istnieją całkowicie niezależnie od istnienia regulacji językowej[7]. Występują w każdym języku i dialekcie[8], również w językach ludów „prymitywnych”[9]. Lingwistyczne rozumienie określenia „zasada” odróżnia się przy tym od ujęcia tradycyjnego, gdzie jako zasady pojmuje się przepisy normatywne, promujące lub dezaprobujące pewne formy językowe (na podstawie ich zgodności z językiem standardowym lub obranymi ideałami stylistycznymi)[1][10]. W rozumieniu językoznawstwa zasady to wzorce kierujące praktyką językową, formułowane w zgodzie z poczuciem (grupy) native speakerów, nie zaś zewnętrznie narzucane zalecenia preskryptywne[1][3][11][12][13].

Ze względu na zjawisko wariacji językowej zasady mają charakter zmienny[14] i mogą dotyczyć zarówno całokształtu języka, jak i jego konkretnej odmiany[15]. Przepisy normatywne bywają natomiast odwzierciedleniem zasad dialektu o wyższym poważaniu społecznym, a w niektórych przypadkach całkowicie odbiegają od naturalnych reguł języka, przyswajanych w procesie akwizycji[16].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Crystal 2008 ↓, s. 421.
  2. Edward Finegan, Language: Its Structure and Use, Cengage Learning, 2014, s. 8–9, ISBN 978-1-285-05245-8 (ang.).
  3. a b Robert Lawrence Trask, Language and Linguistics: The Key Concepts, Taylor & Francis, 2007, s. 247, ISBN 978-0-415-41359-6 (ang.).
  4. a b c František Čermák, Jazyk a jazykověda: přehled a slovníky, wyd. 4, Praga 2011, s. 89, ISBN 978-80-246-2360-3, OCLC 878145746 (cz.).
  5. Andrew Brook, Robert J. Stainton, Knowledge and Mind: A Philosophical Introduction, MIT Press, 2001, s. 37–38, ISBN 978-0-262-26164-7 (ang.).
  6. Anne Lobeck, Kristin Denham, Navigating English Grammar: A Guide to Analyzing Real Language, John Wiley & Sons, 2013, s. 15, ISBN 978-1-118-34023-3 (ang.).
  7. Mate Kapović, Anđel Starčević, Daliborka Sarić, O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj, [w:] Barbara Kryżan-Stanojević (red.), Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagrzeb: Srednja Europa, 2016, s. 57, ISBN 978-953-7963-47-7 (chorw.).
  8. William Delaney O’Grady, Michael Dobrovolsky, Francis Katamba, Contemporary linguistics: an introduction, Longman, 1996, s. 5, 9–11, ISBN 978-0-582-24691-1 (ang.).
  9. Jozef Mistrík, Encyklopédia jazykovedy, Obzor, 1993, s. 7, ISBN 978-80-215-0250-5 (słow.).
  10. Clayton Valli, Ceil Lucas, Linguistics of American Sign Language: An Introduction, Gallaudet University Press, 2000, s. 223–225, ISBN 978-1-56368-097-7 (ang.).
  11. Chisholm 1981 ↓, s. 4.
  12. Adrian Akmajian i inni, Linguistics: An Introduction to Language and Communication, MIT Press, 2001, s. 7, ISBN 978-0-262-51123-0 (ang.).
  13. Snježana Kordić, Neprimjeren opis jezika, „Znakovi i poruke” (II-1), 2009, s. 107, ISSN 1840-3239 (serb.-chorw.).
  14. Mary R. Harmon, Marilyn J. Wilson, Beyond Grammar: Language, Power, and the Classroom: Resources for Teachers, Routledge, 2012, s. 7, ISBN 978-1-135-65353-8 (ang.).
  15. Andrea Ender, Adrian Leemann, Bernhard Wälchli, Methods in Contemporary Linguistics, Walter de Gruyter, 2012, s. 95, ISBN 978-3-11-027568-1 (ang.).
  16. Kristin Denham, Anne Lobeck, Linguistics for Everyone: An Introduction, Cengage Learning, 2009, s. 10–11, ISBN 978-1-4130-1589-8 (ang.).

BibliografiaEdytuj